અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 1.26

અથાતઃ સ્વેદવિધિં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

ચતુર્વિધો ઽગ્નિસ્વેદો ભવતિ તાપોપનાહદ્રવોષ્મભેદેન ।
તત્ર તાપસ્વેદઃ પાણિકાંસ્યફાલવાલુકાવસ્ત્રઘટિકાદિભિઃ સાક્ષાદગ્નિના ચ પ્રયોક્તવ્યઃ ॥

ઉપનાહસ્વેદસ્તુ સર્વગન્ધધાન્યસર્ષપકિણ્વવચાદેવદારુરાસ્નૈરણ્ડમૂલમધુકશતાહ્વાસુરાકિટ્ટાદિવાતહરદ્રવ્યચૂર્ણૈર્યવગોધૂમશકલૈરાનૂપાસૃક્પિત્તશિરઃપાદામિષવેશવારૈશ્ચ ।
તથા શ્લેષ્મસંસૃષ્ટે વાયૌ સુરસાદિભિઃ ।
પિત્તસંસૃષ્ટે ચ પદ્મકાદિભિઃ ।
પૃથક્ સહિતૈર્વા ।
ક્ષીરશુક્તધાન્યામ્લલવણમસ્તુપ્રગાઢૈઃ સુસ્નિગ્ધૈઃ સુખોષ્ણૈઃ સાલ્વલાભિધાનૈસ્તૈર્બહુશઃ પ્રદિહ્યોષ્ણવીર્યાપૂતિસૃદુરોમચર્મભિસ્તદભાવે ઘનવાતહરપત્રાવિકકૌશેયૈરુપનદ્ધમઙ્ગમહસ્થિતં વિદાહપરિહારાર્થં નિશિ મુઞ્ચેત્ ।
દિવા નિશિ બદ્ધમ્ ।
દોષકાલવલવશેન વા ॥

દ્રવસ્વેદસ્તુ દ્વિવિધિઃ ।
પરિષેકો ઽવગાહશ્ચ ।
તત્ર શિગ્રુવરણામ્રાતકમૂલકસર્ષપસુરસાર્જકવાસાવંશાશ્મન્તકાશોકશિરીષાર્કકરઞ્જૈરણ્ડમાલતીપત્રભઙ્ગપૂતીકદશમૂલાદિવાતહરૈર્દ્રવ્યૈર્મસ્તુસલિલસુરાક્ષીરશુક્તાદિભિઃ ક્વથિતૈઃ પૂર્વોક્તૈશ્ચ યથાદોષં પૃથક્ સહિતૈર્વા કુમ્ભીર્વર્ષલિકાઃ પ્રણાલીર્વા પૂરયિત્વા વાતહરસિદ્ધસ્નેહાભ્યક્તમનભ્યક્તં વોપવિષ્ટં કિલિઞ્જે વા શયાનમેકાઙ્ગે સર્વાઙ્ગે વા વસ્ત્રાવચ્છન્ને પરિષેચયેત્ ।
તૈરેવાદ્ભિઃ પૂર્ણે મહતિ કટાહે કુણ્ડે દ્રોણ્યાંવાવગાહયેત્ ॥

ઊષ્મસ્વેદઃ પુનરષ્ટધા ભિદ્યતે ।
પિણ્ડઃ સંસ્તરો નાડી ઘનાશ્મ કુમ્ભી કૂપઃ કુટી જેન્તાકશ્ચ ।
તત્ર મૃત્કપાલપાષાણલોષ્ટલોહપિણ્ડાનગ્નિવર્ણાન્ સન્દંશેન ગૃહીત્વામ્ભસ્યમ્લે વા નિમજ્જયેત્ તૈરાર્દ્રાવકિવસ્ત્રેણ વેષ્ટિતૈઃ શ્લેષ્મમેદોભૂયિષ્ઠં સરુજમઙ્ગં ગ્રન્થિમદ્વા સ્વેદયેત્ ।
પાંસુસિકતાગવાદિપુરીષધાન્યબુસપુલાકપલલૈર્વામ્લોત્ક્વથિતૈઃ પૂર્વવદ્વેષ્ટિતૈઃ ।
ગવાદિશકૃતાર્દ્રેણ પિણ્ડીકૃતેનોપનાહદ્રવ્યોત્કારિકાકૃસરમાંસપિણ્ડૈર્વા વાતરોગેષ્વિતિ પિણ્ડસ્વેદઃ ।
સ એવ સઙ્કરાખ્યઃ ॥

યથાર્હસ્વેદદ્રવ્યાણિ પિહિતમુખાયામુખાયાં સમ્યગુપસ્વેદ્ય નિવાતશરણશયનસ્થે કિલિઞ્જે પ્રસ્તીર્યાવિકકૌશેયવાતહરપત્રાન્યતમોત્તરપ્રચ્છદે રૌરવાજિનપ્રાવારાદિભિઃ સ્વવચ્છન્નં સ્વેદયેદિતિ સંસ્તરસ્વેદઃ ॥

પૂર્વવદેવોપસ્વેદ્યોખામુખે ઽન્યામુખ ।
નાડીમૂલચ્છિદ્રપ્રમાણપાર્શ્વચ્છિદ્રામુપસન્ધાયાવલિપ્ય ચ પાર્શ્વચ્છિદ્રસ્થયા નાડ્યા શરોષિકાવંશદલકિલિઞ્જકરઞ્જપત્રાન્યતમકૃતયા ગજાગ્રહસ્તસંસ્થાનયા વ્યામદીર્ઘયાધ્યર્દ્ધવ્યામદીર્ઘયા વા સ્વાયામચતુર્ભાગાષ્ટભાગપરિણાહમૂલાગ્રસ્રોતસા સર્વતોવાતહરપત્રસંવૃતછિદ્રયા દ્વિસ્ત્રિર્વા વિનમિતયા સુખોપવિષ્ટસ્ય સ્વભ્યક્તપ્રાવૃતેઙ્ગે બાષ્પમુપહરેત્ ।
બાષ્પો હ્યનૃજુગામી વિહતચણ્ડવેગસ્ત્વચમવિદહન્ સુખં સ્વેદયતીતિ નાડીસ્વેદઃ ॥

પુરુષાયામમાત્રમધિકં વા ઘનં સમં ચ શિલાતલં ભૂપ્રદેશં વા વાતહરદારુદીપ્તેનાગ્નિના સર્વતસ્તાપયિત્વાગ્નિમપોહ્યોષ્ણોદકામ્લાદિભિરભ્યુક્ષ્ય યથોક્તપ્રચ્છદે સંસ્તરવત્સ્વેદયેદિતિ ઘાનાશ્મસ્વેદઃ ॥

પૂર્વવત્ સ્વેદદ્રવ્યાણિ કુમ્ભ્યામુત્ક્વાથ્યાશ્લિષ્યોપવિષ્ટસ્તદ્વદૂષ્માણં ગૃહ્ણીયાત્ ।
ભૂમૌ વા તાં નિખાય તદૂર્ધ્વમાસનં શયનં વા નાતિઘનપ્રચ્છદં પરિતઃ પ્રલમ્બમાનકુથાકમ્બલગોણિકં નિધાય તત્રસ્થસ્યોષ્માણં ગૃહ્ણતઃ કુમ્ભ્યામગ્નિવર્ણાનયોગુડાનુપલાંશ્ચ શનૈર્નિમજ્જયેદિતિ કુમ્ભીસ્વેદઃ ॥

શયનસ્યાધોવિસ્તારદ્વિગુણખાતે કૂપે વાતહરદારુકરીષાન્યતરપૂર્ણદગ્ઘે વિગતધૂમે સ્વાસ્તીર્ણશયનસ્થં સ્વેદયેદિતિ કૂપસ્વેદઃ ॥

કુટીં નાત્યુચ્ચવિસ્તારાં વૃત્તામચ્છિદ્રામુપનાહકલ્કઘનપ્રદિગ્ધકુડ્યાં સર્વતોવિધૂમપ્રદીપ્તખદિરાઙ્ગારપૂર્ણહસન્તિકાસમૂહપરિવૃતાં વિધાય તન્મધ્યે ચ શય્યાં તત્રસ્થં સ્વેદયેદિતિ કુટીસ્વેદઃ ॥

અથ જેન્તાકં ચિકીર્ષુર્ભૂમિં પરીક્ષેત ।
પૂર્વસ્યામુત્તરસ્યાં વા દિશિ ગુણવતિ પ્રશસ્તભૂમિભાગે ।
દેશે કૃષ્ણમૃત્તિકે વા ।
સુવર્ણવર્ણમૃત્તિકે પરિઘાપુષ્કરિણ્યાદીનાં જલાશયાનામન્યતમસ્ય કૂલે ।
દક્ષિણે પશ્ચિમે વા સુતીર્થે સમસુવિભક્તભૂમિભાગે ।
સપ્તાષ્ટૌ વારત્નીરપક્રમ્યોદકાત્ પ્રાઙ્મુખમુદઙ્મુખં વાભિમુખતીર્થં કૂટાગારં કારયેત્ ।
ઉત્સેધવિસ્તારતઃ પરમરત્નયઃ ષોડશ ।
સમન્તાત્સુવૃત્તં મૃત્કર્મસંપન્નમનેકવાતાયનમ્ ।
અસ્ય ચ કૂટાગારસ્યાન્તઃ સમન્તતો ભિત્તિમરત્નિવિસ્તારોચ્છ્રાયાં પિણ્ડિકાં કારયેદાકવાટાત્ ।
મધ્યે ચાસ્ય કૂટાગારસ્ય કિષ્કુમુક્તં દ્વિપુરુષપ્રમાણં મૃન્મયં કન્દુસંસ્થાનંબહુસૂક્ષ્મચ્છિદ્રમઙ્ગારકોષ્ઠકસ્તમ્ભં સાપિધાનં કારયેત્ ।
તં ચ ખાદિરાણામશ્વકર્ણાનાં વા કાષ્ઠાનાં પૂરયિત્વા દીપયેત્ ।
સ યદા જાનીયાત્સાધુદગ્ધાનિ કાષ્ઠાનિ વિગતધૂમાન્યવતપ્તં સર્વમગ્નિના તદગ્નિગૃહં સ્વેદયોગ્યેન ચોષ્મણા યુક્તમિતિ ।
તત્રૈનં વાતહરાભ્યઙ્ગાભ્યક્તગાત્રં વસ્ત્રાવચ્છન્નં પ્રવેશયેત્ ।
અનુશિષ્યાત્સૌમ્ય પ્રવિશ કલ્યાણાયારોગ્યાય ચ ।
પ્રવિશ્ય ચૈનાં પિણ્ડિકામારુહ્ય ષાર્શ્વાપરપાર્શ્વાભ્યાં યથાસુખં શયીથાઃ ।
ન ચ ત્વરયાસ્વેદમૂર્છાપરીતેનાપિ પિણ્ડિકૈષા વિમોક્તવ્યાપ્રાણોચ્છ્વાસાત્ ।
ભ્રશ્યમાનો હ્યતઃ પિણ્ડિકાવકાશાદ્ દ્વારમનધિગચ્છન્ સ્વેદમૂર્ચ્છા પરીતતયા સદ્યઃ પ્રાણાન્ જહ્યાઃ ।
તસ્માત્ પિણ્ડિકામેનાં ન કથઞ્ચન મુઞ્ચેથાઃ ।
ત્વં યદા જાનીયા વિગતાભિષ્યન્દમાત્માનં સમ્યક્ પ્રસ્રુતસ્વેદપિચ્છં સર્વસ્રોતો વિમુક્તં લઘુભૂતમપગતવિબન્ધસ્તમ્ભસુપ્તિવેદનાગ રવમિતિ ।
તતઃ પિણ્ડિકાનુસારેણ દ્વારં પ્રપદ્યેથાઃ ।
નિષ્ક્રમ્ય ચ ચક્ષુષોઃ પરિપાલનાર્થમતિસ્વિન્નો ઽપિ ન સહસા શીતોદકમનુપ્રવિશેથાઃ ।
સમ્યક્ સ્વિન્નસ્ત્વપગતસન્તાપક્લમો મુહૂર્તાત્ સુખોષ્ણેન વારિણા યથાન્યાયં પરિષિક્તો ઽશ્નીયાદિતિ જેન્તાકસ્વેદઃ ॥

તેષાં વિશેષતસ્તાપોષ્મસ્વેદૌ કફે પ્રયોજયેત્ ।
ઉપનાહમનિલે ।
કિઞ્ચિત્ પિત્તસંસૃષ્ટે ઽન્યતરસ્મિન્ દ્રવમિતિ ॥

અનાગ્નેયં પુનર્મેદઃકફાવૃતે વાયૌ નિવાતસદનગુરુપ્રાવરણબહુમદ્યપાનવ્યાયામક્ષુદાતપનિયુદ્ધાધ્વભારભરણામર્ષભયૈઃ ।
ઉપનાહં ચ પિત્તાન્વયે પૂર્વોક્તેનૈવ વિધિનાગ્નિરહિતમિતિ ।
ભવતિ ચાત્ર ॥

નિવાતે ઽન્તર્બહિઃસ્નિગ્ધો જીર્ણાન્નઃ સ્વેદમાચરેત્ ।
વ્યાધિવ્યાધિતદેશર્ત્તુવશાન્મધ્યવરાવરમ્ ॥

કફાર્તો રૂક્ષણં રૂક્ષો રૂક્ષસ્નિગ્ધં કફાનિલે ।
આમાશયગતે વાયૌ કફે પક્વાશયાશ્રિતે ॥

રૂક્ષપૂર્વં તથા સ્નેહપૂર્વં સ્થાનાનુરોધતઃ ।
અલ્પં વઙ્ક્ષણયોઃ સ્વલ્પં દૃઙ્ભુષ્કહૃદયે ન વા ॥

પદ્મોત્પલાદિભિઃ સક્તુપિણ્ડ્યા વાચ્છાદ્ય ચક્ષુષી ।
શીતૈર્મુક્તાવલીપદ્મકુમુદોત્પલભાજનૈઃ ॥

મુહુઃ કરૈશ્ચ તોયર્દ્રૈઃ સ્વિદ્યતે હૃદયં સ્પૃશેત્ ।
શીતશૂલક્ષયે સ્વિન્નો જાતે ઽઙ્ગાનાં ચ માર્દવે ।
સ્યાચ્છનૈર્મૃદિતઃ સ્નાતસ્તતઃ સ્નેહવિધિં ભજેત્ ॥

પિત્તાસ્રકોપતૃણ્મૂર્ચ્છાસ્વરાઙ્ગસદનભ્રમાઃ ।
સન્ધિપીડાજ્વરશ્યાવરક્તમણ્ડલદર્શનમ્ ॥

સ્વેદાતિયોગાચ્છર્દિશ્ચ તત્ર સ્તમ્ભનમૌષધમ્ ।
વિષક્ષારાગ્ન્યતીસારછર્દિમેહાતુરેષુ ચ ॥

સ્વેદનં ગુરુ તીક્ષ્ણોષ્ણં પ્રાયઃ સ્તમ્ભનમન્યથા ।
દ્રવસ્થિરસરસ્નિગ્ધરૂક્ષસૂક્ષ્મં ચ ભેષજમ્ ॥

સ્વેદનં સ્તમ્ભનં શ્લક્ષ્ણરૂક્ષસૂક્ષ્મસરદ્રવમ્ ।
પ્રાયસ્તિક્તં કષાયં ચ મધુરં ચ સમાસતઃ ॥

સ્તમ્મિતઃ સ્યાત્ બલે લબ્ધે યથોક્તામયસઙ્ક્ષયાત્ ।
સ્તમ્ભત્વક્સ્નાયુસઙ્કોચકમ્પહૃદ્વાગ્ઘનુગ્રહૈઃ ॥

પાદૌષ્ઠત્વક્કરૈઃ શ્યાવૈરતિસ્તમ્ભિતમાદિશેત્ ।
ન સ્વેદયેદતિસ્થૂલરૂક્ષદુર્બલમૂર્ચ્છતાન્ ।
સ્તમ્ભનીયક્ષતક્ષીણાક્ષામમદ્યવિકારિણઃ ॥

તિમિરોદરવીસર્પકુષ્ઠશોષાઢ્યરોગિણઃ ।
પીતદુગ્ધદધિસ્નેહમધૂન્ કૃતવિરેચનાન્ ॥

ભ્રષ્ટદગ્ધગુદગ્લાનિક્રોધશોકભયાર્દિતાન્ ।
ક્ષુત્તૃષ્ણાકમલાપાણ્ડુમેહિનઃ પિત્તપીડિતાન્ ॥

ગર્ભિણીં પુષ્પિતાં સૂતાં મૃદુ વાત્યયિકે ગદે ।
શ્વાસકાસપ્રતિશ્યાયહિધ્માધ્માનવિબન્ધિષુ ।
સ્વરભેદાનિલવ્યાધિપક્ષાઘાતાપતાનકે ॥

અઙ્ગમર્દકટીપાર્શ્વપૃષ્ઠકુક્ષિહનુગ્રહે ।
મહત્ત્વે મુષ્કયોઃ ખલ્યામાયાંમે વાતકણ્ટકે ॥

મૂત્રક્ર્ચ્છ્રાર્બુદગ્રન્થિશુક્રાઘાતાઢ્યમારુતે ।
વેપથુશ્વયથુસ્વાપસ્તમ્ભજૃમ્ભાઙ્ગગૌરવે ॥

કર્ણમન્યાશિરઃકોષ્ઠજઙ્ઘાપાદોરુરુક્ષુ ચ ।
સ્વેદં યથાયથં કુર્યાત્તદૌષધવિભાગતઃ ॥

સ્વિન્નો ઽન્નં પથ્યમશ્નીયાદ્દોષરોગાનુરોધતઃ ।
તદહઃ સ્વિન્નસર્વાઙ્ગો વ્યાયામં સુતરાં ત્યજેત્ ॥

અગ્નેર્દીપ્તિં માર્દવં ત્વક્પ્રસાદં ભક્તશ્રદ્ધાં સ્રોતસાં નિર્મલત્વમ્ ।
કુર્યાત્ સ્વેદો જાડ્યતન્દ્રાપહારં સ્તબ્ધાન્ સન્ધીંશ્ચેષ્ટયત્યાશુ ચાસ્ય ॥

સ્નેહક્લિન્નાઃ કોષ્ઠગા ધાતુગા વા સ્રોતોલીના યે ચ શાખાસ્થિસંસ્થાઃ ।
દોષાઃ સ્વેદૈસ્તે દ્રવીકૃત્ય કોષ્ઠં નીતાઃ સમ્યક્ શુદ્ધિભિર્નિર્હ્રિયન્તે ॥