અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 1.20

અથાતો દોષભેદીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ।
વાય્વાકાશધાતુભ્યાં વાયુઃ ।
આગ્નેયં પિત્તમ્ ।
અમ્ભઃપૃથિવીભ્યાં શ્લેષ્મા ।
તત્ર પક્વાશયઃ કટિઃ સક્થિની પાદાવસ્થિ શ્રોત્રં સ્પર્શનં ચ વાતસ્થાનાનિ ।
અત્ર ચ પક્વાશયો વિશેષેણ ।
નાભિરામાશયઃ સ્વેદો લસીકા રુધિરં ચક્ષુઃ સ્પર્શનં ચ પિત્તસ્થાનાનિ ।
અત્ર નાભિર્વિશેષેણ ।
ઉરઃ કણ્ઠઃ શિરઃ ક્લોમ પર્વાણ્યામાશયો રસો મેદો ઘ્રાણં રસનં ચ શ્લેષ્મસ્થાનાનિ ।
અત્રાપ્યુરો વિશેષેણ ।
ઇત્થમધોમધ્યોર્ધ્વસન્નિવેશિના દોષત્રયેણ શરીરમગારમિવ સ્થૂણાત્રિતયેન સ્થિરીકૃતમ્ ।
અતશ્ચ દોષા દેહસ્ય સ્થિરીકરણાત્ સ્થૂણા ઇત્યુચ્યન્તે ।
ધારણાદ્ધાતવઃ ।
મલિનીકરણાદાહારમલત્વાચ્ચ મલાઃ ।
દૂષણસ્વભાવાદ્દોષા ઇતિ ॥

ત એતે પ્રત્યેકં પઞ્ચધા ભિદ્યન્તે ।
તદ્યથા પ્રાણોદાનવ્યાનસમાનાપાનભેદૈર્વાયુઃ ।
તત્ર પ્રાણો મૂર્દ્ધન્યવસ્થિતઃ કણ્ઠોરશ્ચરો બુદ્ધીન્દ્રિયહૃદયમનોધમનીધારણષ્ઠીવનક્ષવથૂદ્ગારપ્રશ્વાસોચ્છ્વાસાન્નપ્રવેશાદિક્રિયઃ ।
ઉદાન ઉરસ્યવસ્થિતઃ કણ્ઠનાસિકાનાભિચરો વાક્પ્રવૃત્તિપ્રયત્નોર્જાબલવર્ણસ્રોતઃપ્રીણનધીધૃતિસ્મૃતિમનોબોધનાદિક્રિયઃ ।
વ્યાનો હૃદ્યવસ્થિતઃ કૃત્સ્નદેહચરઃ શીઘ્રતરગતિઃ ગતિપ્રસારણાકુઞ્ચનોત્ક્ષેપાવક્ષેપનિભેષોન્મેષજૃમ્ભણાન્નાસ્વાદનસ્રોતોવિશોધનસ્વેદાસૃક્સ્રાવણાદિક્રિયો યોનૌ ચ શુક્રપ્રતિપાદનો વિભજ્ય ચાન્નસ્ય કિટ્ટાત્ સારં તેન ક્રમશો ધાતૂંસ્તર્પયતિ ।
સમાનો ઽન્તરગ્નિસમીપસ્થસ્તત્સન્ધુક્ષણઃ પક્વામાશયદોષમલશુક્રાર્તવામ્બુવહઃ સ્રોતોવિચારી તદવલમ્બનાન્નધારણપાચનવિવેચનકિટ્ટાધોનયનાદિક્રિયઃ ।
અપાનસ્ત્વપાનસ્થિતો બસ્તિશ્રોણિમેઢ્રવૃષણવઙ્ક્ષણોરુચરોવિણ્મૂત્રશુક્રાર્તવગર્ભનિષ્ક્રમણાદિક્રિય ઇતિ ॥

પાચકરઞ્જકસાધકાલોચકભ્રાજકત્વભેદૈઃ પિત્તમ્ ।
તત્ર યદામાશયપક્વાશયમધ્યસ્થં પઞ્ચમહાભૂતાત્મકત્વે ઽપિ તેજોગુણોત્કર્ષાત્ ક્ષપિતસોમગુણં તતશ્ચ ત્યક્તદ્રવસ્વભાવં સહકારિકારણૈર્વાયુક્લેદાદિભિરનુગ્રહાદ્દહનપચનાદિક્રિયયા લબ્ધાગ્નિશબ્દં પિત્તમન્નં પચતિ સારકિટ્ટૌ વિભજતિ શેષાણિ ચ પિત્તસ્થાનાનિ તત્રસ્થમેવાનુગૃહ્ણાતિ તત્ પાચકમિત્યુચ્યતે ।
આમાશયસ્યં તુ રસસ્ય રઞ્જનાદ્રઞ્જકમ્ ।
હૃદયસ્થં બુદ્ધિમેધાભિમાનોત્સાહૈરભિપ્રેતાર્થસાધનાત્સાધકમ્ ।
દૃષ્ટિસ્થં રૂપાલોચનાદાલોચકમ્ ।
ત્વક્સ્થં ત્વચો ભ્રાજનાત્ ભ્રાજકમ્ ।
તદભ્યઙ્ગપરિષેકાલેપાદીન્ પાચયતિ છાયાશ્ચ પ્રકાશયતિ ॥

અવલમ્બકક્લેદકબોધકતર્પકશ્લેષકત્વભેદૈઃ શ્લેષ્મા ।
સ તૂરસ્થઃ સ્વવીર્યેણ ત્રિકસ્યાન્નવીર્યેણ ચ સહ હૃદયસ્ય ચ શેષાણાં ચ શ્લેષ્મસ્થાનાનાં તત્રસ્થ એવોદકકર્મણાવલમ્બનાદવલમ્બક ઇત્યુચ્યતે ।
આમાશયસ્થિતો ઽન્નસઙ્ઘાતસ્ય ક્લેદનાત્ ક્લેદકઃ ।
રસનાસ્થઃ સમ્યગ્રસબોધનાત્ બોધકઃ ।
શિરસ્થશ્ચક્ષુરાદીન્દ્રિયતર્પણાત્ તર્પકઃ ।
પર્વસ્થો ઽસ્થિસન્ધિશ્લેષણાત્ શ્લેષક ઇતિ ॥

એવમમીષુ સ્થાનેષુ ભૂયિષ્ઠમવિકૃતાઃ સકલશરીરવ્યાપિનો ઽપિ વાતપિત્તશ્લેષ્માણો વર્તન્તે ।
તેષાં વૃદ્ધિહેતુર્વક્ષ્યતે નિદાનેષુ ।
સામાન્યતશ્ચ વૃદ્ધિક્ષયલક્ષણમુક્તં પૂર્વાધ્યાયે ।
વૃદ્ધિર્હિ દ્વેધા ચયપ્રકોપભેદેન ।
તત્રોષ્ણગુણોપહિતા રુક્ષાદયો વાયોઃ સઞ્ચયમાપાદયન્તિ ।
શીતગુણોપહિતાઃ પ્રકોપમુષ્ણગુણોપહિતાઃ સ્નિગ્ધાદયઃ પ્રશમમ્ ।
શીતગુણોપહિતાસ્તીક્ષ્ણાદયઃ પિત્તસ્ય ચયમુષ્ણગુણોપહિતાઃ કોપં શીતગુણોપહિતા મન્દાદયઃ પ્રશમમ્ ।
શીતગુણોપહિતાઃ સ્નિગ્ધાદયઃ કફસ્ય ચયમુષ્ણગુણોપહિતાઃ કોપં તથા તુ રૂક્ષાદયઃ પ્રશમમ્ ॥

ચયો વૃદ્ધિઃ સ્વધામ્ન્યેવ પ્રદ્વેષો વૃદ્ધિહેતુષુ ।
વિપરીતગુણેચ્છા ચ કોપસ્તૂન્માર્ગગામિતા ॥

લિઙ્ગાનાં દર્શનં સ્વેષામસ્વાસ્થ્યં રોગસમ્ભવઃ ।
સ્વસ્થાનસ્થસ્ય સમતા વિકારાસમ્ભવઃ શમઃ ॥

દેહે ઽક્રુદ્ધો ઽનિલવશાત્ કૃત્સ્ને ઽર્દ્ધે ઽવયવે ઽપિ વા ।
દોષો વિકારં કુરુતે ખે વર્ષમિવ તોયદઃ ॥

અથ પ્રકુપિતા વાતાદયો નાનાવિધૈર્વિકારૈઃ શરીરમુપતપન્તિ ।
આવિષ્કૃતતમાસ્તુ વાયોરશીતિર્વિકારાઃ તદ્યથા ।
નખભેદો વિપાદિકા પાદશૂલં પાદભ્રંશઃ સુપ્તપાદતા વાતખુડતા ગુલ્ફગ્રહઃ પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટનં ગૃદ્ધ્રસી જાનુભેદો જાનુવિશ્લેષઃ ઊરુસાદ ઊરુસ્તમ્ભઃ પઙ્ગુત્વં ગુદભ્રંશો ગુદાર્તિર્વૃષણાક્ષેપો મેઢ્રસ્તમ્ભો વઙ્ક્ષણાનાહઃ શ્રેણિભેદો વિઙ્ભેદ ઉદાવર્તઃ ખઞ્જત્વં કુબ્જત્વં વામનત્વં ત્રિકગ્રહઃ પૃષ્ઠગ્રહઃ પાર્શ્વાવમર્દ ઉદરાવેષ્ટો હૃન્મોહો હૃદ્દ્રવો વક્ષોદ્ઘર્ષસ્તથા વક્ષોપરોધો વક્ષસ્તોદો બાહુશોષસ્તથા ગ્રીવાસ્તમ્ભો મન્યાસ્તમ્ભઃ કણ્ઠોદ્ધ્વંસો હનુસ્તમ્ભસ્તાલ્વોષ્ઠભેદો દન્તભેદો દન્તશૈથિલ્યં મૂકત્વં વાક્સઙ્ગઃ પ્રલાપઃ કષાયામ્યતા મુખશોષો રસાજ્ઞત્વં ઘ્રાણનાશઃ કર્ણશૂલમશબ્દશ્રુતિરુચ્ચૈઃશ્રુતિર્બાધિર્યં વર્ત્મસ્તમ્ભો વર્ત્મસઙ્કોચસ્તિમિરમક્ષિશૂલમક્ષિવ્યુદાસો ભ્રૂવ્યુદાસઃ શઙ્ખભેદો લલાટભેદઃ શિરોરુક્કેશભૂમિસ્ફુટનમર્દિતમેકાઙ્ગરોગઃ સર્વાઙ્ગરોગ આક્ષેપકો દણ્ડકઃ શ્રમો ભ્રમો વેપથુર્જૃમ્ભા ગ્લાનિર્વિષાદો રૌક્ષ્યં પારુષ્યં શ્યાવારુણાભાસત્વમસ્વપ્નો ઽનવસ્થિતચિત્તતા ચ ॥

પિત્તવિકારાઃ પુનરોષઃ પ્લોષો દવો દવથુર્વિદાહો ઽન્તર્દાહસ્ત્વગ્દાહો ઽંસદાહો ધૂમકો ઽમ્લક ઊષ્માધિક્યમતિસ્વેદો ઽઙ્ગગન્ધો ઽવયવસદનં શોણિતક્લેદો માંસક્લેદસ્ત્વઙ્માંસાવદરણં ચર્મદરણં રક્તકોઠો રક્તવિસ્ફોટો રક્તમણ્ડલાનિ રક્તપિત્તં હરિતત્વં હારિદ્રત્વં નીલિકા કક્ષ્યા કામલા તિક્તાસ્યતા લોહિતગન્ધાસ્યતા પૂતિમુખત્વં તૃષ્ણાધિક્યમતૃપ્તિરાસ્યપાકો ગલપાકો ઽક્ષિપાકઃ પાયુપાકો મેઢ્રપાકો જીવાદાનં તમઃપ્રવેશો હરિતહારિદ્રનેત્રમૂત્રશકૃત્ત્વં ચ ॥

શ્લેષ્મવિકારાસ્તુ તૃપ્તિસ્તન્દ્રા નિદ્રાધિક્યં સ્તૈમિત્યં ગુરુગાત્રતાલસ્યં મુખમાધુર્યં પ્રસેકઃ શ્લેષ્મોદ્ગિરણં મલાધિક્યં બલાસો હૃદયોપલેપઃ કણ્ઠોપલેપો ધમનીપ્રતિચયો ગલગણ્ડો ઽતિસ્થૌલ્યં શીતાગ્નિત્વમુદર્દઃ શ્વેતાવભાસતા શ્વેતનેત્રમૂત્રશકૃત્ત્વં ચ ॥

તત્ર સર્વાઙ્ગીણસ્તીવ્રઃ સન્તાપો દાહઃ ।
સ્વેદારતિમાનોષઃ ।
પ્રાદેશિકઃ સ્વેદરહિતો ઽગ્ન્યર્ચિષેવ દાહઃ પ્લોષઃ ।
મુખોષ્ઠતાલુષુ દાહો દવઃ ।
ચક્ષુરાદીન્દ્રિયેષુ દાહો દવથુઃ ।
પાણિપાદાંસમૂલેષુ વિવિધઃ સન્તાપો વિદાહઃ ।
કોષ્ઠે દાહો ઽન્તર્દાહઃ ।
શિરોગ્રીવાકણ્ઠતાલુષુ ધૂમાયનં ધૂમકઃ ।
સાન્તર્દાહહૃદયશૂલોદ્ગારો ઽમ્લકઃ ।
શોણિતસ્ય કૃષ્ણતાદૌર્ગન્ધ્યતનુત્વાનિ ક્લેદઃ ।
માંસસ્ય તુ કૃષ્ણતા દૈર્ગન્ધ્યં ચ ।
બાહ્યત્વક્સંહતિશ્ચર્મકોથઃ ।
કોષ્ઠગૌરવાદાહારાસ્પૃહા તૃપ્તિઃ ।
અન્યે પુનરાહુરન્નાનભિનન્દતા તૃપ્તિરિવ તૃપ્તિરરોચકઃ ।
નિદ્રાર્ત્તસ્યેવ વિષયાગ્રહણં તન્દ્રા ।
સ્તૈમિત્યં તુ પ્રમીલક ઇત્યન્યૈઃ પઠિતમ્ ।
ઉપલેપ ઇવોપલેપઃ ।
તદતિશયઃ પ્રતિચયો ઽતિપૂરણમ્ ।
અગ્નેરતિમન્દતા શૈલ્યમ્ ।
ઉરસો ઽભિષ્યન્દ ઉદર્દઃ ।
કેષાઞ્ચિચ્છીતવેપથુરુદર્દઃ ।
અન્યે પુનરાહુઃ ॥

શીતપાનીયસંસ્પર્શાચ્છીતકાલે વિશેષતઃ ।
સરાગકણ્ડૂઃ શોફઃ સ્યાદુદર્દઃ સ કફોદ્ભવ ઇતિ ॥

મહાવિકારાસ્તુ યથાસ્વમેવોપદેક્ષ્યન્તે ।
ક્ષુદ્રવિકારાઃ પુનર્યદેવાઙ્ગમાવિશન્તિ તદુપપદમેવ નામ લભન્તે ।
યથા નખશઙ્ખલલાટભેદાઃ સાન્તર્દાહકણ્ઠહૃદયોપલેપાદયઃ ।
તેષાં હિ તથૈવ સ્વરૂપમુપદિષ્ટં ભવતિ ॥

સર્વેષુ તેષુ તેષ્વનુક્તેષુ ચાન્યેષ્વસઙ્ખ્યેયત્વાદ્વિકારેષ્વિમાન્યેવ દોષાણામાત્મલિઙ્ગાનિ સકલશરીરવ્યાપીન્યવ્યભિવારીણિ ચ ।
તથા કર્માણ્યુપક્રમશ્ચ ।
તત્રાત્મલિઙ્ગાન્યાયુષ્કામીયે નિર્દિષ્ટાનિ ॥

કર્માણિ તુ વાયોઃ સ્રંસવ્યાસસઙ્ગસાધેદતોદહર્ષતર્ષવર્ત્તાઙ્ગમર્દકમ્પવ્યથવેષ્ટભઙ્ગશૂલશોષસ્વાપપારુષ્યસૌષિર્યસઙ્કોચસ્પન્દનાનિ કષાયરસત્વં શ્યાવારુણવર્ણતા ચ ।
પિત્તસ્ય દાહોષ્મપાકસ્વેદક્લેદકોથસ્રાવરાગાઃ કટ્વમ્લરસત્વં શુક્લારુણવર્જ્યવર્ણતા ચ ।
શ્લેષ્મણઃ કણ્ડૂસ્થૈર્યગૌરવોપદેહસ્નેહશૈત્યબન્ધચિરકારિત્વાનિ મધુરલવણરસત્વં શ્વેતવર્ણતા ચેતિ ॥

કપિલબલસ્ત્વેષાં સ્વલક્ષણાનિ રસતો નિર્દિદેશ ।
કટ્વમ્લલવણં પિત્તં સ્વાદ્વમ્લલવણઃ કફઃ ।
કષાયતિક્તકટુકો વાયુર્દૃષ્ટો ઽનુમાનતઃ ॥

સુશ્રુતઃ પુનઃ પઠતિ ।
પિત્તં વિદ્ગ્ધમમ્લતામુપૈતિ શ્લેષ્મા લવણતામ્ ।
તદેવમેતાનિ વાય્વાદિરૂપકર્માણ્યવહિતઃ સમ્યગુપલક્ષયેદાગમપ્રત્યક્ષાનુમાનૈઃ ।
અનન્તરં ચ દેશકાલમાત્રાદીન્ પ્રમાણીકૃત્યાશ્વેવોપક્રમેતેતિ ।
ભવન્તિ ચાત્ર ॥

વક્ષ્યન્તે ઽતઃ પરં દોષા વૃદ્ધિક્ષયવિભેદતઃ ।
પૃથક્ ત્રીન્ વિદ્ધિ સંસર્ગસ્ત્રિધા તત્ર તુ તાન્નવ ॥

ત્રીનેવ સમયા વૃદ્ધ્યા ષડેકસ્યાતિશાયને ।
ત્રયોદશ સમસ્તેષુ ષડ્ દ્વ્યેકાતિશયેન તુ ॥

એકં તુલ્યાધિકૈઃ ષટ્ ચ તારતમ્યવિકલ્પનાત્ ।
પઞ્ચવિંશતિરિત્યેવં વૃદ્ધૈઃ ક્ષીણૈશ્ચ તાવતઃ ॥

એકૈકવૃદ્ધિસમતાક્ષયૈઃ ષટ્ તે પુનશ્ચ ષટ્ ।
એકક્ષયદ્વન્દ્વવૃદ્ધ્યા સવિપર્યયયાપિ તે ॥

ભેદા દ્વિષાષ્ટિર્નિર્દિષ્ટાસ્ત્રિષષ્ટિઃ સ્વાથ્યકારણમ્ ।
રોગ્યવસ્થાસુ યુગપદ્ વૃદ્ધિસામ્યક્ષયાનુગમ્ ॥

ષટ્કં હિ દુર્બોધતરં વિકારૈરુપદેક્ષ્યતે ।
પ્રકૃતિસ્થં યદા પિત્તં વૃદ્ધો વાયુઃ કફક્ષયે ।
સ્થાનાદાદાય ગાત્રેષુ યત્ર યત્ર વિસર્પતિ ॥

તદા ભેદશ્ચ દાહશ્ચ તત્ર તત્રાનવસ્થિતૌ ।
ગાત્રોદ્દેશે તથા સ્યાતાં બલહાનિપરિશ્રમૌ ॥

પ્રકુતિસ્થં કફં ક્ષીણે પિત્તે વાયુર્યદા બલી ।
કર્ષેત્ કુર્યાત્ તદા શૂલં સશૈત્યસ્તમ્ભગૌરવમ્ ॥

પ્રકૃતિસ્થં યદા વાતં પિત્તં વૃદ્ધં કફક્ષયે ।
સંરુણદ્ધિ તદા દાહઃ શૂલં ચાસ્યોપજાયતે ॥

પ્રકૃતિસ્થં કફં વૃદ્ધં પિત્તં વાયુક્ષયે યદા ।
સન્નિરુન્ધ્યાત્તદા કુર્યાત્ સતન્દ્રાગૌરવ જ્વરમ્ ॥

પ્રકૃતિસ્થં યદા વાયું વૃદ્ધઃ પિત્તક્ષયે કફઃ ।
સન્નિરુન્ધ્યાત્તદા કુર્યાચ્છીતકં ગૌરવં જ્વરમ્ ॥

પ્રકૃતિસ્થં યદા પિત્તં વૃદ્ધઃ શ્લેષ્માનિલક્ષયે ।
સન્નિરુન્ધ્યાત્તદા કુર્યાન્મન્દાગ્નિત્વં શિરોગ્રહમ્ ॥

નિદ્રાતન્દ્રોપલેપાંશ્ચ હૃદ્રોગં ગાત્રગૌરવમ્ ।
ષ્ઠીવનં પિત્તકફયોર્નખાદીનાં ચ પીતતામ્ ॥

યે દોષવૃદ્ધિક્ષયયોર્વિકારાઃ કીર્તિતાઃ પૃથક્ ।
શેષેષ્વપિ તુ તાનેવ કલ્પયેત્તદ્યથાયથમ્ ॥

સંસર્ગાદ્રસરુધિરાદિભિસ્તથૈષાં દોષાણાં ક્ષયસમતાવિવૃદ્ધિભેદૈઃ ।
આનન્ત્યં તરતમયોગતશ્ચ યાતાન્ જાનીયાદવહિતમાનસો યથાસ્વમ્ ॥