અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 1.16

અથાતો વિવિધદ્રવ્યગણસઙ્ગ્રહમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

વિદારિપઞ્ચાડ્ગુલવૃશ્ચિકાલીવૃશ્ચીવદેવાહ્વયશૂર્પપર્ણ્યઃ ।
કણ્ડૂકરી જીવનહ્રસ્વસંજ્ઞે દ્વે પઞ્ચકે ગોપસુતા ત્રિપાદી ॥

વિદાર્યાદિરયં હૃદ્યો બૃંહણો વાતપિત્તહા ।
શોષગુલ્માઙ્ગમર્દોર્ધ્વશ્વાસકાસહરો ગણઃ ॥

સારિવોશીરકાશ્મર્યમધૂકશિશિરદ્વયમ્ ।
યષ્ટીપરૂષકં હન્તિ દાહપિત્તાસ્રતૃડ્જ્વરાન્ ॥

પદ્મકપુણ્ડ્રૌ વૃદ્ધિતુગર્ધ્યઃ શૃઙ્ગ્યમૃતા દશ જીવનસંજ્ઞાઃ ।
સ્તન્યકરા ઘ્નન્તીરણપિત્તં પ્રીણનબૃંહણજીવનવૃષ્યાઃ ॥

પરૂષકં વરા દ્રાક્ષા કટ્ફલં કતકાત્ ફલમ્ ।
રાજાહ્વં દાડિમં શાકં તૃણ્મૂત્રામયવાતજિત્ ।
અઞ્જનં ફલિની માંસી પદ્મોત્પલરસાઞ્જનમ્ ।
સૈલામધુકનાગાહ્વં વિષાન્તર્દાહપિત્તનુત્ ॥

પટોલકટુરોહિણીચન્દનં મધુસ્રવગુડૂચિપાઠાન્વિતમ્ ।
નિહન્તિ કફપિત્તકુષ્ઠજ્વરાન્ વિષં વમિમરોચકં કામલામ્ ॥

ગુડૂચીપદ્મકારિષ્ટધાનકા રક્તચન્દનમ્ ।
પિત્તશ્લેષ્મજ્વરચ્છર્દિદાહતૃષ્ણાઘ્નમગ્નિકૃત્ ॥

આરગ્વધેન્દ્રયવપાટલિકાકતિક્તાનિમ્બામૃતામધુરસાસ્રુવવૃક્ષપાઠાઃ ।
ભૂનિમ્બસૈર્યકપટોલકરઞ્જયુગ્મસપ્તચ્છદાગ્નિસુષવીફલબાણઘોણ્ટાઃ ॥

આરગ્વધાદિર્જયતિ છર્દિકુષ્ઠવિષજ્વરાન્ ।
કફં કણ્ડૂં પ્રમેહં ચ દુષ્ટવ્રણવિશોધનઃ ॥

અસનતિનિશભૂર્જશ્વેતવાહપ્રકીર્યાઃ ખદિરકદરભણ્ડીશિંશપામેષશૃઙ્ગ્યઃ ।
ત્રિહિમનતપલાશાજોઙ્ગકઃ શાકસાલૌ ધવકબુકકલિઙ્ગચ્છાગકર્ણાશ્વકર્ણાઃ ॥

અસનાદિર્વિજયતે શ્વિત્રકુષ્ઠકફક્રિમીન્ ।
પાણ્ડુરોગં પ્રમેહં ચ મેદોદોષનિબર્હણઃ ॥

વરણસૈર્યકયુગ્મશતાવરીદહનમોરટબિલ્વવિષાણિકાઃ ।
દ્વિબૃહતીદ્વિકરઞ્જજયાદ્વયં બહલપલ્લવદર્ભરુજાકરાઃ ॥

વરણાદિઃ કફં મેદો મન્દાગ્નિત્વં નિયચ્છતિ ।
આઢ્યવાતં શિરશ્શૂલં ગુલ્મં ચાન્તઃ સવિદ્રધિમ્ ॥

ઊષકસ્તુત્થકં હિઙ્ગુકાસીસદ્વયસૈન્ધવમ્ ।
સશિલાજતુ કૃચ્છ્રાશ્મગુલ્મમેદઃ કફાપહમ્ ॥

ભવન્તિ ચાત્ર
વીરતરારણિકૌ નગગુચ્છૌ મોરટટુણ્ટુકસૈર્યકયુગ્મમ્ ।
મુસ્તકમઞ્જરિકર્કશપાર્થા મૂત્રવિરેકકરો દશકશ્ચ ॥

વર્ગો વીરતરાદ્યો ઽયં હન્તિ વાતકૃતાન્ ગદાન્ ।
અશ્મરીશર્કરામૂત્રકૃચ્છ્રાઘાતરુજાપહઃ ॥

લોધ્રશાબરકલોધ્રપલાશાજિઙ્ગિણીસરલકટ્ફલયુક્તાઃ ।
કુત્સિતામ્બકદલીગતશોકાઃ સેલવાલુપરિપેલવમોચાઃ ॥

એષ લોધ્રાદિકો નામ મેદઃકફહરોગણઃ ।
યોનિદોષહરઃ સ્તમ્ભી વર્ણ્યો વિષવિનાશનઃ ॥

અર્કાલર્કૌ નાગદન્તી વિશલ્યા ભાર્ઙ્ગી રાસ્ના વૃશ્ચિકાલી પ્રકીર્યા ।
પ્રત્યક્પુષ્પી પીતતૈલોદકીર્યાઃ શ્વેતાયુગ્મં તાપસાનાં ચ વૃક્ષઃ ॥

અયમર્કાદિકો વર્ગઃ કફમેદોવિષાપહઃ ।
કૃમિકુષ્ઠપ્રશમનો વિશેષાત્ વ્રણશોધનઃ ॥

સુરસયુગફણિજ્જં કાલમાલા વિડઙ્ગં ખરબુકવૃષકર્ણીકટ્ફલં કાસમર્દઃ ।
ક્ષવકસરસિભાર્ઙ્ગીકાર્મુકાઃ કાકમાચી કુલહલવિષમુષ્ટી ભૂસ્તૃણો ભૂતકેશી ॥

સુરસાદિર્ગણઃ શ્લેષ્મમેદઃક્રિમિનિષૂદનઃ ।
પ્રતિશ્યાયારુચિશ્વાસકાસઘ્નો વ્રણશોધનઃ ॥

મુષ્કકસ્નુગ્વરાદ્વીપીપલાશધવશિંશપાઃ ।
ગુલ્મમેહાશ્મરીપાણ્ડુમેદો ઽર્શઃકફશુક્રજિત્ ॥

વત્સકો મધુરસા ત્રુટિર્વચા દીર્ઘવૃન્તફલવેલ્લસર્ષપાઃ ।
રોહિણીસ્થપનિહિંગુભાર્ઙ્ગયઃ શૂલઘાતિ દશકં ઘુણપ્રિયા ॥

વત્સકાદ્યો ઽનિલશ્લેષ્મમેદો ઽરોચકપીનસાન્ ।
શૂલાર્શોજ્વરગુલ્માંશ્ચ હન્તિ દીપનપાચનઃ ॥

વચાજલદદેવાહ્વનાગરાતિવિષાભયાઃ ।
હરિદ્રાદ્વયયષ્ટ્યાહ્વકલશીકુટજોદ્ભવાઃ ॥

વચાહરિદ્રાદિગણાવામાતીસારનાશનૌ ।
મેદઃકફાઢ્યપવનસ્તન્યદોષનિબર્હણૌ ॥

પ્રિયઙ્ગુપુષ્પાઞ્જનયુગ્મપદ્માઃ પદ્માદ્રજો યોજનવલ્યનન્તા ।
સાલદ્રુમો મોચરસઃ સમઙ્ગા પુન્નાગશીતં મદનીયહેતુઃ ॥

અમ્બષ્ઠામધુકનમસ્કરીનન્દીવૃક્ષપલાશકચ્છુરાઃ ।
લોધ્રં ઘાતકિવિલ્વપેશિકા વટવઙ્ગઃ કમલોદ્ભવં રજઃ ॥

ગણૌ પ્રિયઙ્ગ્વમ્બષ્ઠાદી પક્વતીસારનાશનૌ ।
સન્ધાનીયૌ હિતૌ પિત્તે વ્રણાનામપિ રોપણૌ ॥

મુસ્તાવચાગ્નિદ્વિનિશાદ્વિતિક્તાભલ્લાતપાઠાત્રિફલાવિષાખ્યાઃ ।
કુષ્ઠં ત્રુટી હૈમવતી ચ યોનિસ્તન્યામયઘ્ના મલપાચનાશ્ચ ॥

ન્યગ્રોધપિપ્પલસદાફલલોધ્રયુગ્મજમ્બૂદ્વયાર્જુનકપીતનસોમવલ્કાઃ ।
પ્લક્ષાસ્રવઞ્જુલપ્રિયાલપલાશનન્દીકોલીકદમ્બવિરલામધુકં મધૂકમ્ ॥

ન્યગ્રોધાદિર્ગણો વ્રણ્યઃ સઙ્ગ્રાહી ભગ્નસાધનઃ મેદઃપિત્તાસ્રતૃડ્દાહયોનિરોગનિબર્હણઃ ॥

એલાયુગ્મતુરુષ્કકુષ્ઠફલિનીમાંસીજલધ્યામકસ્પૃક્કાચોરકચોચપત્રતગરસ્થૌણેયજાતીરસાઃ ।
શુક્તિવ્યાઘ્રનખૌ સુરાહ્વમગરુઃશ્રીવાસકઃકુઙ્કુમં ચણ્ડાગુગ્ગુલુદેવધૂપખપુરાઃપુન્નાગનાગાહ્વયમ્ ॥

એલાદિકો વાતકફૌ વિષં ચ વિનિયચ્છતિ ।
વર્ણપ્રસાદનઃ કણ્ડૂપિટકાકોઠનાશનઃ ॥

શ્યામાદન્તીદ્રવન્તીક્રમુકકુઠરણાશઙ્ખિનીચર્મસાહ્વાસ્વર્ણક્ષીરિગવાક્ષીશિખરિરજનિકા છિન્નરોહા કરઞ્જઃ ।
બસ્તાન્ત્રી વ્યાધિઘાતો બહલબહુરસસ્તીક્ષ્ણવૃક્ષાત્ ફલાનિ શ્યામાદ્યો હન્તિ ગુલ્મં વિષમરુચિકફૌ હૃદ્રુજં મૂત્રકૃછ્રમ્ ॥

પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલચવ્યચિત્રકશૃઙ્ગવેરમરિચહસ્તિપિપ્પલીહરેણુકૈલાજમોજેન્દ્રયવપાઠાજીરકસર્ષપમહાનિમ્બફલ્ગુહિઙ્ગુભાર્ઙ્ગીવચામુસ્તામધુરસાતિવિષાવિડઙ્ગાનિ કટુરોહિણી ચેતિ ॥

પિપ્પલ્યાદિઃ કફહરઃ પ્રતિશ્યાયાનિલારુચીઃ ।
નિહન્યાદ્દીપનો ગુલ્મશૂલઘ્નશ્ચામપાચનઃ ॥

પઞ્ચવિંશીતરિત્યુક્તા વર્ગાસ્તેષુ ત્વલાભતઃ ।
યુઞ્જ્યાત્તદ્વિધમન્યચ્ચ દ્રવ્યં જહ્યાદયૌગિકમ્ ॥

એતે વર્ગા દોષદૂષ્યાદ્યપેક્ષ્ય કલ્કક્વાથસ્નેહલેહાદિયુક્તાઃ ।
પાને નસ્યે ઽન્વાસને ઽન્તર્બહિર્વા લેપાભ્યઙ્ગૈર્ઘ્નન્તિ રોગાન્ સુકૃછ્રાન્ ॥