અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 1.15

અથાતો મહાકષાયસઙ્ગ્રહમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

આનન્ત્યાદૌષધાનામામયાનાં ચાનન્તા એવ કષાયાઃ ।
યે તુ સુતરામુપયોગવન્તઃ પ્રકર્ષવર્તિનો વા તે જીવનીયાદિસંજ્ઞાઃ ।
પ્રત્યેકં દશકષાયસંયોગાત્ પઞ્ચચત્વારિંશન્મહાકષાયા વક્ષ્યન્તે ।
તત્પ્રતિપત્યર્થમેવ મન્દબુદ્ધીનામ્ ।
બુદ્ધિમતામુદાહરણામાત્રપ્રદર્શનાર્થમ્ ।
શક્યં હિ બુદ્ધિમદ્ભિઃ સ્વાદુશીતસ્નિગ્ધાદીન્ જીવન્ત્યાદિષુ સાધારણાન્ ગુણાનાલોચ્ય ક્ષીરેક્ષુદ્રાક્ષાક્ષોડવિદારીકન્દાદિષ્વપિ તદ્ગુણેષુ જીવનીયાદિત્વમવધારયિતુમ્ ।
યથોક્તાનુસરણમેવ તુ શ્રેયો મન્દબુદ્ધેરિતિ ।
વ્યસ્તાશ્ચ તે ચત્વારિ પઞ્ચાશદધિકાનિ તદભિધાનાન્યેવ ।
યદ્યપિ તાનિ તાન્યેવ દ્રવ્યાણીતિ દ્રવ્યસઙ્કરઃ કષાયેષુ તથાપિ ન સંજ્ઞાવિરોધઃ ।
એકસ્યાપિ બહુકાર્યનિર્વર્તનાત્ ।
તત્ર લવણવર્જ્યા રસાઃ કલ્પનાયાં કષાયા ઇત્યુચયન્તે ।
તદ્યોનિત્વાત્ ।
લવણસ્ય યતો નિર્યાસાદિકલ્પનાનામસમ્ભવઃ ।
પૃથગુપયોગોપકારરહિતત્વાચ્ચ નૈરથક્યમિતિ ॥

ભવતિ ચાત્ર ।
જીવન્તીકાકોલ્યૌ દ્વે મેદે મુદ્ગમાષપર્ણ્યૌ ચ ।
ઋષભકજીવકમધુકં ચેતિ ગણો જીવનીયાખ્યઃ ॥

વાટ્યા બલા પયસ્યાકાકોલ્યાવિક્ષુવાજિગન્ધે ચ ।
ક્ષીરિણિરાજક્ષવકે ભારદ્વાજી ચ બૃંહણીયો ઽયમ્ ॥

હૈમવતી ચિરિબિલ્વં મુસ્તા કુષ્ઠં વચા હરિદ્રે ચ ।
ચિત્રકકટુકાતિવિષા વર્ગોયં લેખનીયાખ્યઃ ॥

અર્કૈરણ્ડૌ ચિત્રા ચિત્રકચિરિબિલ્વશઙ્ખિનીસરલા ।
હેમક્ષીરી કટુકા વહ્નિમુખી ભેદનીયો ઽયમ્ ॥

મધુમધુકપૃશ્નિપર્ણીકટ્ફલલોધ્રપ્રિયઙ્ગુધાતક્યઃ ।
અમ્બષ્ઠકી સમઙ્ગા મોચરસશ્ચેતિ સન્ધાનઃ ॥

હિઙ્ગુમરિચામ્લવેતસ દીપ્યકભલ્લાતકાસ્થિસંયોગાત્ ।
વર્ગઃ સપઞ્ચકોલો નિર્દિષ્ટો દીપનીયો ઽયમ્ ॥

ઐન્દ્ર્યતિરસા પયસ્યા ઋષ્યપ્રોક્તા સ્થિરા બલાતિબલા ।
ઇતિ બલ્યો દશકો ઽયં હયગન્ધા રોહિણી ઋષભઃ ॥

ચન્દનતુઙ્ગપયસ્યા સિતાલતામધુકપદ્મકોશરિમ્ ।
વર્ણ્યો ગણોયમુદિતો મઞ્જિષ્ઠાસારિવાસહિતઃ ॥

હંસપદીબૃહતીદ્વયમૃદ્વીકાસારિવેક્ષુમૂલાનિ ।
કૈડર્યમધુકકૃષ્ણાઃ સવિદાર્યઃ કણ્ઠજનનાનિ ॥

વૃક્ષામ્લબદરદાડિમકુવલામ્રામ્રાતાલિકુચકરમર્દમ્ ।
હૃદ્યં સમાતુલુઙ્ગામ્લવેતસં વિદ્ધિ વર્ગમિમમ્ ॥

નાગરચવિકાચિત્રકવિડઙ્ગમૂર્વામૃતાવચામુસ્તાઃ ।
સહપિપ્પલીપટોલાસ્તૃપ્તિઘ્નો ઽયં ગણઃ પ્રથિતઃ ॥

કુટજફલબિલ્વચિત્રકમહૌષધપ્રતિવિષાવચાચવિકાઃ ।
ધન્વયવાસં પથ્યા દારુહરિદ્રાગણો ઽયમર્શોઘ્નઃ ॥

ખદિરામલકારુષ્કરનિશાભયાસપ્તપર્ણકરવીરાઃ ।
કુષ્ઠાઘ્નાશ્ચતુઙ્ગુલવિડઙ્ગજાતિપ્રવાલાશ્ચ ॥

નલદકૃતમાલચન્દનસર્ષપઘનનિમ્બકુટજમધુકાનિ ।
કણ્ડૂં દારુહરિદ્રાસનક્તમાલાનિ નિઘ્નન્તિ ॥

અક્ષીવમરિચકેબુકવિડઙ્ગગણ્ડીરકિણિહિનિર્ગુણ્ડ્યઃ ।
ઘ્નન્તિ ક્રિમીન્ શ્વદંષ્ટ્રાવિષાખુપર્ણ્યસ્તથા ન ચિરાત્ ॥

મઞ્જિષ્ઠાશ્લેષ્માતકરજનીસુવહાશિરીષપાલિન્દ્યઃ ।
સૈલાચન્દનકત્કાઃ સસિન્દુવારા વિષં ઘ્નન્તિ ॥

શાલિકુશકાશષષ્ટિકવીરણદર્ભેક્ષુવાલિકેક્ષૂણામ્ ।
તદ્વદ્ ગુન્દ્રોત્કટયોર્મૂલમલં સ્તન્યજનનાય ॥

પાઠાનાગરસુરતરુઘનામૃતાસારિવેન્દ્રયવમૂર્વાઃ ।
કટુકાકિરાતતિક્તં વર્ગો ઽયં સ્તન્યશુદ્ધિકરઃ ॥

મેદાકાકોલીદ્વયવૃક્ષરુહાજીવકર્ષભકુલિઙ્ગાઃ ।
શુક્રજનનો ગણો ઽયં સહ જટિલાશૂર્પપર્ણીભિઃ ॥

કુષ્ઠૈલવાલુકકટ્ફલકાણ્ડેક્ષ્વિક્ષ્વબ્ધિફેનકોશીરૈઃ ।
વસુકેક્ષુરકૈઃ શુક્રં શુધ્યેત્ સકદમ્બનિર્યાસૈઃ ॥

દ્રાક્ષાકાકોલીદ્વય મધુપર્ણીમધુકજીવકવિદાર્યઃ ।
સ્નેહોપગાઃ સમેદા જીવન્તીશાલિપર્ણીકાઃ ॥

સૌભઞ્જનકપુનર્નવવૃશ્ચીવકુલત્થમાષબદરાણિ ।
સ્વેદોપગાનિ વિદ્યાત્ સયવતિલાર્કોરુપૂગાનિ ॥

લાજામ્રબદરદાડિમયવષષ્ટિકમાતુલુઙ્ગસેવ્યાનિ ।
જમ્બ્વામ્રપલ્લવાનિ ચ વમિનિગ્રહણાનિ મૃત્સા ચ ॥

નાગરધન્વયવાસકવાલકપર્પટકચન્દનગુડૂચ્યઃ ।
ભૂનિમ્બઘનપટોલી કુસ્તુમ્બર્યસ્તૃષં ઘ્નન્તિ ॥

બૃહતીદ્વયવૃક્ષરુહાપુષ્કરમૂલાભયાકણાશૃઙ્ગ્યઃ ।
હિધ્માં નિઘ્નન્તિ શટી દુરાલભા બદરબીજં ચ ॥

શામાનન્તા પદ્મા કટ્વઙ્ગઃ પદ્મકેસરં લોધ્રમ્ ।
ધાતકિકુસુમસમઙ્ગામોચરસામ્રાસ્થિ વિડ્ગ્રહણમ્ ॥

જમ્બૂસલ્લકિમધુકં નીલોત્પલકચ્છુરાતિલશ્ર્યાહ્વમ્ ।
ભૃષ્ટા ચ મૃત્ પયસ્યા સશાલ્મલી વિડ્વિરજનાનિ ॥

જમ્બ્વામ્રોદુમ્બરવટકપીતનપ્લક્ષપિપ્પલાશ્મન્તમ્ ।
ભલ્લાતસોમવલ્કં મૂત્રગ્રહણાય્ નિર્દિષ્ટમ્ ॥

કમલનલિનકુમુદ મધુકસૌગન્ધિકધાતકીલતાકુસુમમ્ મૂત્રં નયતિ વિરાગં સોત્પલશતપત્રપુણ્ડરીકં ચ ॥

વૃક્ષાદનીશ્વદંષ્ટ્રાદર્ભેત્કટવસુકવશિરકુશકાશાઃ ।
મૂત્રં વિરેચયેયુર્ગુન્દ્રા પાષાણભેદશ્ચ ॥

દ્રાક્ષામલકપુનર્નબવૃશ્ચીવદુરાલભાભયાકૃષ્ણાઃ ।
કાસં ઘ્નન્તિ સશૃઙ્ગી તામલકી કણ્ટકારી ચ ॥

ચણ્ડામ્લવેતસશટી તામલકીસુરસહિઙ્ગુજીવન્ત્યઃ ।
પુષ્કરમૂલૈલાગુરુવર્ગો ઽયં શ્વાસશમનાય ॥

દ્રાક્ષાપીલુપરૂષકમઞ્જિષ્ઠાસારિવામૃતાપાઠાઃ ।
ત્રિફલા ચેતિ ગણો ઽયં જ્વરસ્ય શમનાય્ નિર્દિષ્ટઃ ॥

દાડિમફલ્ગુપરૂષકપ્રિયાલયવષષ્ટિકેક્ષુબદરાણિ ।
શ્રમનાશનાનિ વિદ્યાદ્ દ્રાક્ષાખર્જ્જૂરસહિતાનિ ॥

પદ્મકલાજોશીરં મધુકોત્પલસારિવાસિતોદીચ્યમ્ ।
કાશ્મર્યફલં ચન્દનમેષ ગણો દાહહા પ્રોક્તઃ ॥

નતનાગરાગુરુવચાધાન્યકભૂતીકપિપ્પલીવ્યાઘ્રયઃ ।
શીતં શમયન્ત્યચિરાત્ સ્યોનાકઃ સાગ્નિમન્થશ્ચ ॥

તિન્દુકપ્રિયાલવીજકસપ્તચ્છદખદિરકદરબદરાણિ ।
અરિમેદવાજિકર્ણૌ કકુભશ્ચોદર્દશમનાનિ ॥

કાકોલ્યેલા સેવ્યં નિદિગ્ધિકે શાલિપૃશ્નિપર્ણ્યૌ ચ ।
ઘ્નન્ત્યઙ્ગમર્દમચિરાચન્દનમધુકોરુબૂકં ચ ॥

દીપ્યકમરિચાજાજીગણ્ડીરં સાજગન્ધમથ શૂલમ્ ।
શમયતિ સપઞ્ચકોલં શોફં દશમૂલમાદ્યં ચ ॥

મધુમધુકલાજગૈરિકફલિનીમોચરસમૃત્કપાલાનિ ।
સંસ્થાપયન્તિ રુધિરં રુધિરં ચ સશર્કરં લોધ્રમ્ ॥

શૈલૈલવાલુકટ્ફલમોચરસાશોકપદ્મકશિરીષમ્ ।
સ્થાપયતિ વેદનામથ સહતુઙ્ગકદમ્બવિદુલં ચ ॥

કૈડર્યહિઙ્ગુચોરકપલઙ્કષાશોકરોહિણિવયસ્થાઃ ।
પૂત્યરિમેદો જટિલાગોલોમિવચાશ્ચ સંજ્ઞાદાઃ ॥

ઐન્દ્રી દૂર્વામોઘાવિષ્વક્સેના વ્યથા શિવારિષ્ટા ।
બ્રાહ્મી સવાટ્યપુષ્પી શતવીર્યા સ્થાપયેદ્ ગર્ભમ્ ॥

અમૃતા પથ્યા ધાત્રી જીવન્તી શ્રેયસી સ્થિરાયુક્તા ।
મણ્ડૂકપર્ણ્યતિરસા સ્થાપયતિ પુનર્નવા ચ વયઃ ॥

ઇતિ નાનાવિધવ્યાધિવિઘાતાર્થમુદાહૃતાઃ ।
યોગા રોગાતુરવશાત્ કલ્પયેત્તાન્ યથાયથમ્ ॥