અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 1.14

અથ શોધનાદિગણસઙ્ગ્રહમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

મદનનીમૂતકેક્ષ્વાકુકોશાતકીદ્વયફલપુષ્પપત્રાણિ કુટજકરઞ્જત્રપુસસર્ષપપિપ્પલીવિડઙ્ગૈલાપ્રત્યક્પુષ્પીહરેણુપૃથ્વીકાકુસ્તુમ્બરુપ્રપુન્નાટાનાં ફલાનિ શારદાનિ ચ હસ્તિપર્ણ્યાઃ કોવિદારકર્બુદારારિષ્ટશ્વગન્ધાનીપવિદુલબિલ્વબિમ્બીબન્ધુજીવકશ્વેતાશણપુષ્પીસદાપુષ્પીવચાચિત્રાચિત્રકમૃગેન્દ્રવારુણીસુષવીચતુરઙ્ગુલસ્વાદુ કણ્ટકપાઠાપાટલીશાર્ઙ્ગેષ્ટામધુકમૂર્વાસપ્તપર્ણસોમવલ્કદ્વીપિશિગ્રુસુમનસ્સૌમનસ્યાયવાનીવૃશ્ચીવપુનર્નવામહા સહાક્ષુદ્રસહેક્ષુકાણ્ડકાલક્તપિપ્પલીમૂલચવિકાનલદોશીરહ્રીબેરમૂલાનિ ।
શાલ્મલીશેલુકાભદ્રપણ્યૈરાવણ્યાવર્ત્તક્યુપોદકોદ્દાલધન્વનરસાઞ્જનરાજાદનોપચિત્રાગોપશૃઙ્ગાટિકાપિચ્છાઃ ।
પ્રિયઙ્ગુપૂષ્પમ્ ।
તાલીસપત્રમ્ ।
હરિદ્રાશૃઙ્ગવેરકન્દૌ ।
મધુયષ્ટીદારુહરિદ્રાસાસૌ ।
તગરગુડૂચીમધુફણિતક્ષીરક્ષારલવણાનિ ચેતિ વમનોપયોગીનિ ॥

ત્રિવૃચ્છામાદન્તીદ્રવન્તીશઙ્ખિનીસપ્તલાજગન્ધાજશૃઙ્ગીવચાગવાક્ષીછગલાન્ત્રીસુવર્ણક્ષીરીચિત્રકકિણિહીહ્રસ્વપઞ્ચમૂલવૃશ્ચીવપુનર્નવાપલઙ્કષાવાસ્તુકશાકસાલમૂલાનિ ।
તિલ્વકરમ્યકકામ્પિલ્યકપાટલીત્વચ ।
ત્રિફલાપીલુપ્રિયાલકુવલબદરકર્કન્ધુકાશ્મર્યપરૂષકદ્રાક્ષાનીલિનીક્લીતનકોદકીર્યાવિડઙ્ગપૂગપઞ્ચાઙ્ગુલફલાનિ ।
ચતુરઙ્ગુલફલપત્રાણિ ।
પૂતીકસ્ય ત્વક્ફલપત્રાણિ ।
મહાવૃક્ષસપ્તચ્છદજ્યોતિષ્મતીક્ષીરાણિ ।
ક્ષીરમદ્યમસ્તુતક્રધાન્યામ્લમૂત્રાણિ ચેતિ વિરેચનોપયોગીનિ ॥

કોશાતકીદેવદાલીસપ્તલાકારવોલ્લિકાસ્વરસમર્કક્ષીરમુષ્ણોદકં ચેત્યુભયાત્મકાનિ ।
બસ્તિષુ તુ તેષુ તેષ્વવસ્થાન્તરેષુયાન્યુપયુજ્યન્તે દ્રવ્યાણિ તાન્યસઙ્ખ્યેયત્વાન્નોપદિશ્યન્તે ।
રસસ્કન્ધેભ્ય એવ યથાદોષં યથાવસ્થં ચ વિભજેત્ ।
સર્વેષુ તુ પ્રાયો મદનકુટજ જીમૂતકેક્ષ્વાકુકોશાતકીદ્વયત્રપુંસાસિદ્ધાર્થકશતાહ્વાફલાનિ ।
બલાદશમૂલૈરણ્ડત્રિવૃદ્વચાયષ્ટ્યાહ્વકુષ્ઠરાસ્નાપુનર્નવકત્તૃણમૂલાનિ ।
સરલદેવદારુહપુષાહિઙ્ગુરસાઞ્જનવ્યોષપત્રૈલામૃતાયવકોલકુલત્થગુડલવણમસ્તુધાન્યામ્લમૂત્રસ્નેહક્ષીરક્ષૌદ્રાણિ ચેતિ નિરૂહોપયોગીનિ ॥

અપામાર્ગવિડઙ્ગમરિચપિપ્પલીશિરીષવિલ્વાજાજ્યજમોજવાર્તાકપૃથ્વીકૈલાહરેણુફલાનિ ।
તાલીસતમાલતર્કારીહરિતકવર્ગપત્રાણિ ।
સર્ષપાફલપત્રાણિ ।
શિગ્રુફલપત્રત્વચઃ ।
હરિદ્રામૂલકલશુનનાગરકન્દપત્રાણિ ।
અતિવિષાકન્દાઃ ।
કુષ્ઠવચાભાર્ઙ્ગીશ્વેતાકિણિહીનાગદન્તીજ્યોતિષ્મતીગવાક્ષીવયસ્થાવૃશ્ચિકાલીબમ્બીકરઞ્જમૂલાનિ ।
અર્કાલર્કપુષ્પમૂલાનિ ।
લોધ્રમદનસપ્તપર્ણનિમ્બપીલુબીજાનિ ।
મુરુઙ્ગીમાતુલુઙ્ગીલવઙ્ગપુષ્પાણિ ।
અગરુસુરદારુસરલસલ્લકીજિઙ્ગિણ્યસનરસાઞ્જનહિઙ્ગુલાક્ષાનિર્યાસાઃ ।
તમાલસાલતાલમધૂકદાર્વીસારાઃ ।
તેજસ્વિનીમેષશૃઙ્ગીવરાઙ્ગેઙ્ગુદીબૃહતીદ્વયચોચત્વચઃ ।
રાજાદનમજ્જક્ષૌદ્રલવણાનિ મદ્યાનિ ગવાદિશકૃદ્રસમૂત્રપિત્તાન્યેવંવિધાનિ ચેન્દ્રિયોપશયાન્યન્યાન્યપિ તથા સ્નેહાઃ ક્ષીરં રક્તં માંસરસો ધાન્યરસસ્તોયમિતિ શિરોવિરેચનોપયોગીનિ ॥

મધુકપદ્મકમઞ્જિષ્ઠાશારિવામુસ્તાપુન્નાગનાગકેસરૈલવાલુકસુવર્ણત્વક્તમાલપૃથ્વીકાહરેણુલાક્ષાશતપુષ્પાસલ્લકીશર્કરામદનકમરુબકન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થપ્લક્ષલોધ્રત્વક્ પદ્મોત્પલાનિ સર્વગન્ધદ્રવ્યાણિ ચ કુષ્ઠતગરવર્જ્યાનિ પ્રાયોગિકધૂમોપયોગીનિ અગરુગુગ્ગુલુસલ્લકીશૈલેયકનલદહ્રીબેરહરેણૂશીરમુસ્તાધ્યામકવરાઙ્ગશ્રીવેષ્ટકસ્થૌણેયકપરિપેલવૈલવાલુકકુન્દુરુકસર્જરસયષ્ટ્યાહ્વફલસારસ્નેહમધૂચ્છિષ્ટબિલ્વફલમજ્જયવતિલમાષકુઙ્કુમાનિ મેદોમજ્જવસાસર્પીષિ ચ સ્નૈહિકધૂમોપયોગીનિ ।
શિરોવિરેચનદ્રવ્યાણિ ગન્ધદ્રવ્યાણિ ચ તીક્ષ્ણાનિ મનોહ્વા હરિતાલં ચેતિ તીક્ષ્ણધૂમોપયોગીનિ ॥

ભદ્રદારુકુષ્ઠતગરવરુણબલાતિબલાર્તગલકચ્છુરાહ્લાદિનીકુબેરાક્ષીવત્સાદિન્યર્કાલર્કકતકભાર્ઙ્ગીકાર્પાસીવૃશ્ચિકાલીપત્તૂરપ્રભૃતીનિ વિદાર્યાદિગણો વીરતરાદિ સ્તૃણાખ્યવર્જ્યાનિ ષટ્ પઞ્ચમૂલાનિ ચેતિ વાતશમનાનિ ।
દૂર્વાનન્તામોચરસમઞ્જિષ્ઠાપરિપેલવકાલાકાલીયકકદલીકન્દલીપયસ્યાત્મગુપ્તાનાલિકેરખર્જ્જૂરદ્રાક્ષાવિદારીબદરીબલાનાગબલાનાગપુષ્પશતાવરીશીત પાક્યોદનપાકીતૃણશૂલ્યાંશુમતીદ્વયારિષ્ટકારિષ્ટાટરૂષકેત્કટર્પ્રિયઙ્ગુધાતકીધવધવધન્વનસ્યન્દનખદિરકદરપ્રિયાલતાલસાલસર્જતિનિશાશ્વકર્ણગુન્દ્રાવાનીરપદ્માપદ્મકપદ્મબીજમૃણાલકુમુદનલિનસૌગન્ધિકપુણ્ડરીકશતપત્રશૈવાલકલ્હારોત્પલકાકોલ્યુત્પલિકાશલૂકશૃઙ્ગાટકકશેરુકક્રૌઞ્ચાદનપ્રભૃતીનિ અન્યાનિ ચ શીતવીર્યાણિ સારિવાદિઃ પદ્મકાદિઃ પટોલાઅદિર્ન્યગ્રોધાદિર્દાહહરો મહાકષાયસ્તૃણપઞ્ચમૂલં ચેતિ પિત્તશમનાનિ ।
શીતશિવશતપુષ્પાસરલસુરદારુરાસ્નેઙ્ગુ દીસાતલાસુમનઃકાકાદનીલાઙ્ગલિકાહસ્તિકર્ણમુઞ્જાતલામજ્જકપ્રભૃતીન્યન્યાનિ ચ રૂક્ષોષ્ણવીર્યાણ્યારગ્વધાદિરસનાદિરર્કાદિઃ સુરસાદિર્મુષ્કકાદિર્વત્સકાદિર્મુસ્તાદિઃ શીતઘ્નશ્ચ મહાકષાયો વલ્લીકણ્ટકપઞ્ચમૂલે ચ શ્લેષ્મશમનાનીતિ ॥

ભવતિ ચાત્ર ।
સમીક્ષ્ય દોષદૂષ્યાદીનમી વર્ગાઃ સુયોજિતાઃ ।
સર્વામયજયાયાલં જાયન્તે નિયતાત્મનામ્ ॥