અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 1.13

અથાતો ઽગ્ર્યસઙ્ગ્રહણીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

શ્રેષ્ઠમુદકમાશ્વાસનસ્તમ્ભનક્લેદનાનામ્ ।
સ્નાનં સુરા ચ શ્રમહરાણામ્ ।
ક્ષીરં જીવનીયાનામ્ ।
માંસં બૃંહણીયાનામ્ ।
રસઃ પ્રીણનાનામ્ ।
લવણમન્નદ્રવ્યરુચિકરાણામ્ ।
તિન્દુકમન્નદ્રવ્યારુચિકરાણામ્ ।
અમ્લં હૃદ્યાનામ્ ।
કુક્કુટો બલ્યાનામ્ ।
તૈલં વાતશ્લેષ્મપ્રશમનાનામ્ ।
સર્પિર્વાતપિત્તપ્રશમનાનામ્ ।
મધુ શ્લેષ્મપિત્તપ્રશમનાનામ્ ।
સ્વેદો માર્દવકરાણામ્ ।
વ્યાયામઃ સ્થૈર્યકરાણામ્ ।
ક્ષારઃ પુંસ્ત્વોપઘાતિનામ્ ।
આમં કપિત્થમકણ્ઠ્યાનામ્ ।
આવિકં સર્પિરહૃદ્યાનામ્ ।
મહિષીક્ષીરં સ્વપ્નજનનાનામ્ ।
મન્દકં દધ્યભિષ્યન્દકરાણામ્ ।
ઇક્ષુર્મૂત્રજનનાનામ્ ।
યવાઃ પુરીષજનનાનામ્ ।
જામ્બવં વાતજનનાનામ્ ।
કુલત્થો ઽમ્લપિત્તજનનાનામ્ ।
માષાઃ શષ્કુલ્યો ઽવિક્ષીરં ચ પિત્તશ્લેષ્મજનનાનામ્ ।
દુરાલભા પિત્તશ્લેષ્મોપશોષણાનામ્ ।
ઉપવાસો જ્વરહરાણાં ।
વૃષો રક્તપિત્તપ્રશમનાનામ્ ।
કણ્ટકારિકા કાસઘ્નાનામ્ ।
લાક્ષા સદ્યઃક્ષતઘ્નાનામ્ ।
નાગબલાભ્યાસઃ ક્ષતક્ષયઘ્નાનામ્ ।
પુષ્કરમૂલં હિધ્માશ્વાસકાસપાર્શ્વશૂલારુચિહરાણામ્ ।
અજાપયઃ શોષઘ્નસ્તન્યકરરક્તસઙ્ગ્રહણપ્રશમનાનામ્ ।
મૃદ્ભૃષ્ટલોષ્ટપ્રસાદઃ છર્દિતૃષ્ણાતિયોગપ્રશમનાનામ્ ।
અરુષ્કરશ્ચિત્રકમૂલં ચ શુષ્કાર્શઃપ્રશમનાનામ્ ।
કુટજો રક્તર્શઃપ્રશમનાનામ્ ।
લાજાશ્છર્દિઘ્નાનામ્ ।
યાવશૂકઃ સ્રંસનીયપાચનીયાર્શોઘ્નાનામ્ ।
તક્રાભ્યાસો ઽર્શઃશ્વયથુગ્રહણીદોષઘૃતવ્યાપત્પ્રશમનાનામ્ ।
ક્રવ્યાન્માંસાભ્યાસો ઽર્શઃશોષગ્રહણીદોષઘ્નાનામ્ ।
મુસ્તં સઙ્ગ્રહણીયદીપનીયપાચનીયાનામ્ ।
અતિવિષા સઙ્ગ્રહણીયપાચનીયસર્વદોષહરાણામ્ ।
બિલ્વં સઙ્ગ્રહણીયદીપનીયવાતકફપ્રશમનાનામ્ ।
ઉદીચ્યં નિર્વાપણદીપનીયછર્દ્યતીસારહરાણામ્ ।
કટ્વઙ્ગં સઙ્ગ્રહણીયદીપનીયાનામ્ ।
કુટજત્વક્ શ્લેષ્મપિત્તરક્તસઙ્ગ્રહણીયોપશોષણીયાનામ્ ।
ઉત્પલકુમુદકિઞ્જલ્કો ઽનન્તા ચ સઙ્ગ્રહણીયરક્તપિત્તપ્રશમનાનામ્ ।
કાશ્મર્યફલં રક્તસઙ્ગ્રહણીયરક્તપિત્તપ્રશમનાનામ્ ।
ગન્ધપ્રિયઙ્ગુઃ શોણિતપિત્તાતિયોગપ્રશમનાનામ્ ।
પૃશ્નિપર્ણી રક્તસઙ્ગ્રહણીયદીપનીયપાચનીયવાતહરવૃષ્યાણામ્ ।
સાલપર્ણી વૃષ્યસર્વદોષહરાણામ્ ।
બલા સઙ્ગ્રહણીયબલ્યવાતહરાણામ્ ।
પિપ્પલીમૂલં દીપનીયપાચનીયાનાહહરાણામ્ ચિત્રકમૂલં દીપનીયપાચનીયગુદશોફશૂલહરાણામ્ ।
ગોક્ષુરકો મૂત્રકૃચ્છ્રાનિલહરાણામ્ ।
હરિદ્રા પ્રમેહહરાણામ્ ।
રક્તાવસેકો વિદ્રધિવિસર્પપિટકાગણ્ડમાલાપહરાણામ્ ।
એરણ્ડતૈલાભ્યાસો વર્ધ્મગુલ્માનિલશૂલહરાણામ્ ।
લશુનો ગુલ્માનિલહરાણામ્ ।
હિઙ્ગુનિર્યાસઃશ્છેદનીયપાચનીયાનુલોમિકવાતકફપ્રશમનાનામ્ ।
અમ્લવેતસો ભેદનીયદીપનીયાનુલોમિકવાતકફપ્રશમનાનામ્ ।
ઉષ્ટ્રીક્ષીરમુદરશ્વયથુઘ્નાનામ્ ।
અયોરજઃ પાણ્ડુરોગઘ્નાનામ્ ।
ખદિરઃ કુષ્ઠઘ્નાનામ્ ।
વિડઙ્ગઃ કૃમિઘ્નાનામ્ ।
રાસ્ના વાતહરાણામ્ ।
એરણ્ડમૂલં વૃષ્યવાતહરાણામ્ ।
ગુગ્ગુલુર્મેદોનિલહરાણામ્ ।
અમૃતા સઙ્ગ્રહણીયદીપનીયવાતશ્લેષ્મશોણિતવિબન્ધપ્રશમનાનામ્ ।
મદનફલં વમનાસ્થાપનાનુવાસનોપયોગિનામ્ ।
ત્રિવૃત્સુખવિરેચનાનામ્ ।
ચતુરઙ્ગુલો મૃદુવિરેચનાનામ્ ।
સ્નુક્પયસ્તીક્ષ્ણવિરેચનાનામ્ ।
પ્રત્યક્પુષ્પી શિરોવિરેચનાનામ્ ।
ત્રિફલાતિમિરઘ્નાનામ્ ।
ગુગ્ગુલુર્વ્રણ્યાનામ્ ।
શિરીષો વિષઘ્નાનામ્ ।
આમલકં વયસ્થાપનાનામ્ ।
હરીતકી પથ્યાનામ્ ।
ક્ષીરઘૃતાભ્યાસો રસાયનાનામ્ ।
સમઘૃતસક્તુપ્રાશાભ્યાસો વૃષ્યોદાવર્તહરાણામ્ ।
સઙ્કલ્પો નક્રરેતશ્ચ વૃષ્યાણામ્ ॥

દૌર્મનસ્યમવૃષ્યાણામ્ ।
તૈલગણ્ડૂષાભયાસો દન્તબલરુચિકરાણામ્ ।
ચન્દનોદુમ્બરં દાહનિર્વાપણલેપનાનામ્ ।
રાસ્નાગરુણી શીતાપનયનપ્રલેપનાનામ્ ।
લામજ્જકોશીરે દાહત્વગ્દોષસ્વેદાપનયનપ્રલેપનાનામ્ ।
કુષ્ઠં વાતહરાભ્યઙ્ગોપનાહોપયોગિનામ્ ।
મધુકં ચક્ષુષ્યવૃષ્યકેશ્યકણ્ઠ્યબલ્યવિરેચનીયરોપણીયાનામ્ ।
અજીર્ણાશનં ગ્રહણીદૂષણાનામ્ ।
વિરુદ્ધવીર્યાશનં નિન્દિતવ્યાધિકરાણામ્ ।
ગુરુભોજનં દુર્વિપાકાનામ્ ।
અતિમાત્રાશનમામદોષહેતૂનામ્ ।
યથાગ્ન્યભ્યવહારો ઽગ્નિસન્ધુક્ષણાનામ્ ।
યથાસાત્મ્યમાહારવિહારૌ સેવ્યાનામ્ ।
એકાસનશયનભોજનં સુખનાશકરાણામ્ ।
વિષમાશનમગ્નિવૈષમ્યકરાણામ્ ।
કાલે ભોજનમારોગ્યકરાણામ્ ।
સુદર્શનમન્નં શ્રદ્ધાજનનાનામ્ ।
વેગધારણમનારોગ્યકરાણામ્ ।
તૃપ્તિરાહારગુણાનામ્ ।
અનશનમાયુષો હ્રાસકરાણામ્ ।
પ્રમિતાશનં ગવેધુકાન્નં ચ કર્શનીયાનામ્ ।
ઉદ્દાલકાન્નં રૂક્ષણીયાનામ્ મદ્યં સૌમનસ્યજનનાનામ્ ।
મદ્યાક્ષેપો ધીધૃતિસ્મૃતિહરાણામ્ ।
સ્ત્રીષ્વતિપ્રસઙ્ગઃ શોષકરાણામ્ ।
શુક્રવેગવિનિગ્રહઃ ષાણ્ઢ્યકરાણામ્ પાદાભ્યામુદ્વર્તનમન્નશ્રદ્ધાજનનાનામ્ ।
સૂનાદર્શનમન્નાશ્રદ્ધાજનનાનામ્ ॥

મિથ્યાયોગો વ્યાધિમુખાનામ્ ।
રજસ્વલાગમનમલક્ષ્મીમુખાનામ્ ।
બ્રહ્મચર્યમાયુષ્યાણમ્ ।
પરદારગમનમનાયુષ્યાણામ્ ।
અયથાપ્રાણમારમ્ભઃ પ્રાણોપરોધિનામ્ ।
વિષાદો રોગવર્દ્ધનાનામ્ ।
હર્ષઃ પ્રીણનાનામ્ ।
શોકઃ શોષણાનામ્ ।
આશ્વાસો બલકરાણામ્ ।
નિર્વૃતિઃ પુષ્ટિકરાણામ્ ।
પુષ્ટિઃ સ્વપ્નકરાણામ્ ।
સ્વપ્નઃ તન્દ્રીકરાણામ્ ।
સર્વરસાભ્યાસો બલકરાણામ્ ।
એકરસાભ્યાસો દૌર્બલ્યારોચકાન્યતમદોષપ્રકોપકરાણામ્ ।
ગર્ભશલ્યમાહાર્યાણામ્ ।
અગ્નિરામસ્તમ્ભશીતશૂલોદ્વેષ્ટકપ્રશમનાનામ્ ।
અજીર્ણમુદ્ધાર્યાણામ્ ।
બાલો મૃદુભેષજાર્હાણામ્ ।
વૃદ્ધો યાપ્યાનામ્ ।
ગર્ભિણી તીક્ષ્ણૌષધવ્યવાયવ્યાયામવર્જનીયાનામ્ ।
સૌમનસ્યં ગર્ભધારણાનામ્ ।
અસૌમનસ્યં દુઃખજનાનામ્ ।
સન્નિપાતો દુશ્ચિકિત્સ્યાનામ્ ।
આમવિષમચિકિત્સ્યાનામ્ ।
જ્વરઃ શીઘ્રરોગાણામ્ ।
કુષ્ઠં દીર્ઘરોગાણામ્ ।
રાજયક્ષ્મા રોગસમૂહાનામ્ ।
પ્રમેહો ઽનુષઙ્ગિણામ્ ।
જલૌકસો ઽનુશસ્ત્રાણામ્ ।
બસ્તિર્યન્ત્રાણામ્ ।
હિમવાનૌષધભૂમીનામ્ ।
સોમ ઔષધીનામ્ ।
મરુભૂમિરારોગ્યદેશાનામ્ ।
આનૂપભૂમિરહિતદેશાનામ્ ।
નિર્દેશકારિત્વમાતુરગુણાનામ્ ।
અનિર્દેશકારિત્વમરિષ્ટાનામ્ ।
ભિષક્ચિકિત્સાઙ્ગાનામ્ ।
સિદ્ધિર્વૈદ્યાઙ્ગાનામ્ ।
નાસ્તિકો વર્જ્યાનામ્ ।
લૌલ્યં ક્લેશકરાણામ્ ।
આત્મવત્તોપકારિણામ્ ।
શાસ્ત્રસહિતસ્તર્કઃ સાધકાનામ્ ।
દૃષ્ટકર્મતા નિસ્સંશયકરાણામ્ ।
અસમર્થતા ભયંકરાણામ્ ।
તદ્વિદ્યસમ્ભાષા બુદ્ધિવર્દ્ધનાનામ્ ।
આચાર્યઃ શાસ્ત્રાધિગમહેતૂનામ્ ।
આયુર્વેદો ઽમૃતાનામ્ ।
સદ્વૈદ્યદ્વેષઃ પ્રાણત્યાગહેતૂનામ્ ।
સદ્વચનમનુષ્ઠેયાનામ્ ।
વાયુઃ પ્રાણસંજ્ઞાપ્રદાનહેતૂનામ્ ।
સર્વસન્યાસઃ સુખાનામિતિ ।
તત્રોદકાગ્નિમૃદ્ભૃષ્ટલોષ્ટપ્રસાદતક્રાભ્યાસરક્તાવસેકૈરણ્ડતૈલાભ્યાસોષ્ટ્રીક્ષીરમદનફલમદ્યાક્ષેપૈકરસગર્ભિણીનામેકૈકસ્માત્ સમુદાયાચ્ચ નિર્દ્ધારણમ્ ।
પુષ્કરમૂલાદીનાં તુ સમુદાયાદેવેતિ ॥

ભવતિ ચાત્ર ।
અગ્ર્યાણાં શતમુદ્દિષ્ટં પઞ્ચ પઞ્ચાશદુત્તરમ્ ।
અલમેતદ્વિજાનીયાદ્ધિતાહિતવિનિશ્ચયે ॥