અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 1.10

અથાતો ઽન્નપાનવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિહસ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

વિધિવિહિતમન્નપાનમિષ્ટેન્દ્રિયાર્થમાયતનમાયુષો બ્રુવતે ।
યદાયત્તાનિ હ્યોજસ્તેજોધાત્વિન્દ્રિયબલતુષ્ટિપુષ્ટિપ્રતિભારોગ્યાદીનિ ।
તદિન્ધના ચાન્તરાગ્નેઃ સ્થિતિઃ ।
અગ્નિમૂલં ચ દેહધારણમિતિ ॥

અથાત્મવાન્ સ્વભાવસંયોગસંસ્કારમાત્રાદેશકાલોપયોગવ્યવસ્થાઃ સપ્તાહારકલ્પનાવિશેષાણાં સ્વાસ્થ્યાસ્વાસ્થ્યફલાનાં હેતુભૂતાઃ સમીક્ષ્ય હિતમેવ અનુરુધ્યેત ।
તત્ર સ્વભાવતો દિવ્યોદકરક્તશાલિષષ્ટિકમુદ્ગૈણલાવાદયો લઘવઃ ।
ક્ષીરેક્ષુવ્રીહિમાષાનૂપામિષાદયો ગુરવ ઇતિ ।
તે ખલ્વપિ સંયોગાદિવિશેષૈરન્યથાત્વં પ્રતિપદ્યન્તે ॥

તત્ર સંયોગો નામ દ્વયોર્બહૂનાં વાદ્રવ્યાણાં સંહતીભાવઃ ।
સ વિશેષમારભતે યન્નૈકૈકશો દ્રવ્યાણિ ।
સંસ્કારસ્તુ તોયાગ્નિસન્નિકર્ષશૌચમન્થનદેશકાલભાવનાભાજનાદિભિરુપજન્યતે ।
માત્રા પુનઃ પિણ્ડપરિમાણતઃ સમુદાયેન પ્રતિદ્રવ્યાપેક્ષયા ચાહારરાશિઃ ।
દેશો દ્રવ્યસ્યોપયોક્તુશ્ચોત્પત્યવસ્થાને ।
તત્ર પુનરુપયોક્તાસ્વસ્થાતુરત્વતઃ પ્રકૃતિભેદતશ્ચ પરીક્ષ્યઃ ॥

કાલસ્તુ ઋતુવ્યાધ્યપેક્ષો જીર્ણાજીર્ણલક્ષણશ્ચ ।
અજીર્ણે ઽપિ પૂર્વસ્યાહારસ્યાપરિણતો રસ ઉત્તરેણોપસંસૃજ્યમાનઃ સર્વાન્ દોષાન્ પ્રકોપયત્યાશુ ।
જીર્ણે તુ સ્વસ્થાનસ્થેષુ દોષેષુ વાતાનુલોમ્યાદુત્સૃષ્ટેષુ મૂત્રપુરીષવેગેષુ વિશુદ્ધેષૂદ્ગારહૃદયસ્રોતોમુખેષુ વિશદકરણે લઘુનિ શરીરે ઽગ્નાવુદીર્ણે જાતાયા બુભુક્ષાયામભ્યવહૃતમન્નમપ્રદૂષયદ્દોષાનાયુર્બલવર્ણાનભિવર્દ્ધયતિ ।
કેવલમયમેવ કાલો ભોજનસ્ય ॥

અતીતકાલં પુનસ્તદ્વાતવિષ્ટબ્ધં કૃચ્છ્રાદ્વિપચ્યતે કર્શયત્યન્નરુચિં ચ પુનરુપહન્તિ ।
ઉપયોગવ્યવસ્થા તુ નાસ્નાતો ન દિગ્વાસા નૈકવસ્ત્રધૃક્ ન મલિનવસનો નાહુત્વા ન જપિત્વા નાનિરૂપ્ય દેવતાભ્યો ન પિતૃભ્યો ન દત્વાગ્રમન્નમગ્નયે ન ગુરુભ્યો નાતિથયે નાભ્યાગતેભ્યો ન શ્વવયઃશ્વપચેભ્યઃ પ્રત્યવેક્ષ્ય ચાશ્રિતોપાશિતાનપિ તિરશ્ચો ઽપિ સ્વપરિગૃહીતાન્ પ્રશસ્તદેશકાલોપકરણયુક્તઃ સ્રગ્વી વિભૂષિતઃ સુરન્ધિરાર્દ્રપાણિપાદઃ સુવિશુદ્ધવદનો ઽભિમતસહાયઃ કેશમક્ષિકાદ્યનુપજુષ્ટમનિન્દ્યમનિન્દન્નનિન્દિતમપુનરુષ્ણીકૃતં નાત્યુષ્ણમનુપદગ્ધં સુસિદ્ધમલોલો નાસાત્મ્યં નાવિદિતં નાવિદિતાગમં નાતિસાયં નાતિપ્રગે નાકાશે નાતપે નાન્ધકારે નાધો વૃક્ષસ્ય ન શ્ય્યાસ્થો નોન્નમ્ય પ્રદેશિનીં ન પાત્રે ભિન્ને નાસંવૃતે ન મલિને ભાવદૂષિતે વા ન ચાસનસ્થિતે ન હસ્તસ્થે ન હસ્તે પ્રાઙ્મુખઃ સુમનાઃ શુચિભક્તાક્ષુધિતાનુકૂલજનોપહિતં હિતમન્નમશ્રીયાત્ ।
ન પર્યુષિતમન્યત્ર માંસોપદંશભક્ષ્યેભ્યઃ ।
નાશેષમન્યત્ર દધિમધુઘૃતસલિલસક્તુશુક્તપાયસેભ્યો ઽપિ ચ ।
સ્નિગ્ધં લઘૂષ્ણમવિલમ્બિત મનતિદ્રુતમજલ્પન્નહસંસ્તન્મનાઃ સમીક્ષ્ય સમ્યગાત્માનમ્ ॥

સ્નિગ્ધલઘૂષ્ણાનિ હિ વહ્નિમૌદર્યમુદીરયન્તિ કોષ્ઠં પરિશોધયાન્તિ ધાતૂન્ન વિકુર્વતે ક્ષિપ્રં જરયન્તિ અનિલમનુલોમયન્તિ ।
તથા સ્નિગ્ધં દૃઢીકરોતીન્દ્રિયાણ્યુપચિનોતિ શરીરમપચિનોતિ જરસં બલમભિવર્દ્ધયતિ વર્ણપ્રસાદમભિનિર્વર્ત્તયતિ ।
લઘુ ચ પુનઃ સ્વભાવાદિભિરન્નમપ્રતિપીડયદ્દોષાનવ્યથમાનં પરિણામમેતિ ।
વિપન્નમપિ ચાલ્પદોષં ભવતિ ।
ઉષ્ણં ચ પુનર્જનયતિ રુચિમુપશોષયતિ શ્લેષ્માણમ્ ।
વિલમ્બિતં તુ ભુઞ્જાનો ન તૃપ્તિમધિગચ્છતિ બહુ ચ ભુઙ્ક્તે શીતીભવતિ ચાન્નજાતં વિષમપાકં ચ ભવતિ ।
અતિદ્રુતં તુ ભુઞ્જાનસ્ય જલ્પતો હસ્તો ઽન્યમનસો વા ભવેદુત્સ્નેહનમવસાદનં ભોજનસ્યાપ્રતિષ્ઠાનં ગુણદોષાવિભાવનં ચ ॥

સમીક્ષ્ય સમ્યગાત્માનમિતિ મમેદં સાત્મ્યમિદમસાત્મ્યમિતિ નિત્યમપ્રમત્તઃ પ્રત્યવેક્ષેત ।
તત્ર સાત્મ્યં નામ સહાત્મના ભવત્યભ્યસ્તં તદૌચિત્યાદુપશેત ઇત્યેકે ।
સાત્મ્યવિપરીતમનુપશયાદસાત્મ્યમ્ ।
અન્યે પુનઃ પ્રકૃતિવયોદેશર્તુદોષવ્યાધિવશેન સાત્મ્યં બહુવિધમિચ્છન્તિ ।
તે હ્યુપશયમાત્રમઙ્ગીકૃત્ય વિપરીતગુણમપ્યુપચારેણ સાત્મ્યમાચક્ષતે ।
તુલ્યગુણં ચાનુપશયાદસાત્મ્યમ્ ।
સાત્મ્યં તુ પ્રવરાવરમધ્યવિભાગેન ત્રિવિધમ્ ।
તત્ર સર્વરસં પ્રવરમેકરસમવરં મધ્યં તુ મધ્યમમેવ ।
તેષુ પ્રવરં સમદોષસ્યોપદિશન્તીતિ ।
ઇતરેષામપિ ક્રમેણ સાત્મ્યમપિ ચાહિતં પાદેન વા વિવર્જયેદિત્યુક્તં પ્રાક્ ।
તત્ર યદાહારજાતં સમધાતૂનનુવર્ત્તયતિ વિષમાંશ્ચ સમીકરોતિ તત્સમાસતો હિતમ્ ।
વિપરીતમહિતમ્ ।
તત્ પુનર્માત્રાયોગાદિવૈચિત્ર્યાદનિયતમપિ યથોપદેશં યથાભૂયિષ્ઠં ચ શીલયેત્ પરિહરેચ્ચ ॥

તથા વિશેષતઃ સમશનમધ્યશનમમાત્રશનં વિષમાશનં ચ વર્જયેત્ ।
તત્ર પથ્યાપથ્યેમકત્રભુક્તં સમશનમ્ ।
ભુક્તસ્યોપરિ ભુક્તમધ્યશનમ્ ।
અમાત્રાશનં પુનઃ પૃથગેવોપદેક્ષ્યતે ।
અપ્રાપ્તાતીતકાલં તુ ભુક્તં વિષમાશનમિતિ ।
ભુઞ્જાનસ્તુ પેયાયૂષરસાન્ વ્યઞ્જનાનિ રાજતેષુ પાત્રેષુ નિદધ્યાત્ ।
પરિશુષ્કપ્રદિગ્ધાનત્યુષ્ણં ચ પયઃ સૌવર્ણેષુ ।
ખલખટ્વરકામ્બલિકાન્ કાંસ્યેષુ ।
રાગષાડવસટ્ટકાન્ વજ્રવૈડૂર્ય વિચિત્રેષુ ।
ઘૃતમાયસે પયઃ સુશીતં તામ્રમયે પાનીય પાનકાનિ ચ મૃદ્ધેમસ્ફટિકકાચમયેષુ ઔદનં ચ વિસ્તીર્ણે મનોરમે સ્થાને ।
અન્યથા હિ વર્ણગન્ધરસાન્યત્વાદહિતં સ્યાત્ ॥

અપિ ચ ।
દક્ષિણપાર્શ્વે ભક્ષ્યં સ્થાપયેત્ ।
સવ્યે પેયં લેહ્યં મુખોદ્ઘર્ષણપિણ્ડીં ચ મધ્યે ભોજ્યમિતિ ।
યથાગ્નિસાત્મ્યં તુ પ્રાક્ દ્રવમુપશુષ્કં વાશ્નીયાત્ ।
પ્રાગેવ તુ ગુરુસ્વાદુસ્નિગ્ધં ચ ।
મધ્યે ઽમ્લલવણમ્ ।
અન્તે રૂક્ષં દ્રવમિતરરસયુક્તં ચ ।
તત્ર મન્દાગ્રેર્દ્રવોષ્ણેન સમુત્તેજિતોષ્મણો ઽન્યદુપયુક્તં સમ્યક્ પાકમેતિ ॥

અનુપાને તુ સલિલમેવ શ્રેષ્ઠં સર્વરસયોનિત્વાત્સર્વભૂતસાત્મ્યત્વાજ્જીવનાદિગુણયોગાચ્ચ ।
તચ્છીતં દધિમધુયવગોધૂમમદ્યવિશેષેષુ સર્વેષુ ચ વિદાહિષુ શરદ્ ગ્રીષ્મયોશ્ચ ।
ઉષ્ણં પિષ્ટમયેષ્વન્યેષુ ચ દુર્જરેષુ હેમન્તે ચ ।
દ્રવદ્રવ્યવિજ્ઞાનીયં ચેક્ષેત ।
ક્ષીરં શાલિષષ્ટિકયોઃ તથૈવોપવાસાધ્વભાષ્યસ્ત્રીવ્યાયામક્લાન્તબાલવૃદ્ધેષુ ।
માંસરસઃ શોષાદિષુ ।
વાતે ત્વમ્લાનિ ચ ।
પિત્તે શર્કરોદકમ્ ।
ત્રિફલોદકં તુ સક્ષૌદ્રં શ્લેષ્મણિ પ્રાથશ્ચાક્ષિગલરોગેષુ ।
મસ્ત્વેવ વા દધ્નિ કૂચિકાકીલાટયોશ્ચ ।
ધાન્યામ્લં મસ્તુ તક્રં વા શાકાવરાન્નેષુ ।
મદ્યં માંસેષુ ફલામ્લમમ્બુ વાસવાંશ્ચ વિવિધાન્ વિભજ્ય પ્રયોજયેત્ ।
વિશેષતસ્તુ મધ્વાસવાન્ ગ્રામ્યેષુ તીક્ષ્ણાન્ ત્રિફલાસવાન્ વન્યેષુ ।
ન્યગ્રોધાદિફલાસવાન્ વિષ્કિરેષુ અર્કશેલુશિરીષકપિત્થાસવાન્ બિલેશયેષુ દિગ્ધહતેષુ ચ ।
અમ્લફલાસવાન્ પ્રસહેષુ કાશેક્ષુપદ્મબીજશૃઙ્ગાટકકશેરુકમૃદ્વીકાખદિરાસવાન્ ક્ષૌદ્રયુક્તં વા શીતમુદકમુદશ્ચિદ્વા મહામૃગેષ્વૌદકેષુ ચ ।
સુરાં પ્રતુદેષુ તથા શ્રમાર્ત્તેષુ કૃશેષુ ચ ।
મધૂદકં સ્થૂલેષુ ।
મદ્યં મદ્યમાંસસાત્મ્યેષ્વલ્પાગ્નિષુ ।
અપિ ચ ।
સમાસેનાન્નવિપરીતમવિરોધિ ચ ॥

અનુપાનં ખલુ તર્પયતિ પ્રીણયત્યૂર્જયતિ બૃંહયતિ દેહસ્ય પર્યાપ્તિમભિનિર્વર્તયતિ ભુક્તમવસાદયત્યન્નસઙ્ઘાતં ભિનત્તિ માર્દવમાપાદયતિ ક્લેદયતિ સુખપરિણામિતામાશુવ્યવાયિતાં ચાહારસ્યોપજનયતિ ।
વર્જ્યં તૂર્ધ્વજત્રુગદશ્વાસકાસપ્રસેકહિધ્માસ્વરભેદોરઃક્ષતિભિર્ગીતભાષ્યપ્રસક્તૈશ્ચ ।
તેષાં હિ પ્રદૂષ્યામાશયમુરઃકણ્ઠસ્થિતમાહારજં સ્નેહમાસાદ્ય તદભિષ્યન્દાગ્નિસાદચ્છર્દ્યાદીનામયાન્ વિદધ્યાત્ ।
પીત્વા ચ ભાષ્યગેયાધ્વસ્વપ્નાન્ન શીલયેત્ ।
પાનં ચ પ્રક્લિન્નદેહમેદહણ્ઠાક્ષિરોગવ્રણિન ઇતિ ॥

તતઃ પાણિગતમન્નમન્યેનાપનીય દન્તાન્તરસ્થં ચ શનૈઃ શનૈઃ શોધનેન વિશોધ્ય લેપગન્ધસ્નેહાપનોદમાચાન્તો ઽઙ્ગુલ્યગ્રગલિતામ્બુપરિષિક્તનેત્રસ્તામ્બૂલાદિકૃત વદનવૈશદ્યો ધૂમપાનાદિહૃતોર્ધ્વકફવેગઃ પદશતમાત્રં ગત્વા વામપાર્શ્વેન સંવિશેત્ ।
દ્રવોત્તરભોજનસ્તુ શય્યાં નાતિસેવેત ।
યાનપ્લવનવાહનાગ્ન્યાતપાંશ્ચ ભુક્તવાન્ વર્જયેત્ ।
આહારપરિણામકરાઃ પુનરિમે ભાવાઃ ।
તદ્યથા ઊષ્મા વાયુઃ સ્નેહઃ ક્લેદઃ કાલઃ સમયોગશ્ચ ।
તત્રોષ્મા પચતિ વાયુરપકર્ષતિ સ્નેહો માર્દવં જનયતિ ક્લૈદઃ શૈથિલ્યમાપાદયતિ કાલઃ સર્વવપુર્વ્યાપ્તિમભિનિર્વર્ત્તયતિ ।
સમયોગસ્ત્વેષામન્નપરિણામધાતુસામ્યકરઃ સમ્પદ્યતે ।
સમયોગસ્ય તુ પુનઃ કારણાન્યુચિતો હિતશ્ચ દેહસંસ્કારો ઽભ્યવહારશ્ચેષ્ટા શયનં સૌમનસ્યં ચ ।
પરિણમતસ્ત્વાહારસ્ય ગુણાઃ શરીરગુણભાવમાપદ્યન્તે યથાસ્વમવિરુદ્ધાઃ ।
વિરુદ્ધાસ્તુ વિહતાશ્ચ વિરોધિભિર્વિહન્યુઃ શરીરમિતિ ।
ભવન્તિ ચાત્ર ॥

ઔકુલાભ્યોષપૃથુકાન્ સુપિષ્ટકૃતતણ્ડુલાન્ ।
ન જાતુભુક્તવાનદ્યાન્માત્રયાદ્યાત્સુકાઙ્ક્ષિતઃ ॥

શાકાવરાન્નકટ્વમ્લકષાયલવણોત્કટમ્ ।
ત્યજેદેહરસાસાત્મ્યં ગુરુ શુષ્કં ચ ભોજનમ્ ॥

વક્ષ્યતે યન્નિદાનાદૌ સર્વદોષપ્રકોપણમ્ ।
અત્યભિષ્યન્દિ વિષ્ટમ્ભિ વિદાહિ ગુરુ રૂક્ષણમ્ ॥

કીલાટદધિકૂચીકામત્સ્યશુષ્કામમૂલકમ્ ।
ક્ષારપિષ્ટવિરૂઢાદ્યં તત્સમસ્તં ન શીલયેત્ ॥

શીલયેચ્છાલિગોધૂમયવષષ્ટિકજાઙ્ગલમ્ ।
સુનિષણ્ણકજીવન્તીબાલમૂલકવાસ્તુકમ્ ॥

પથ્યામલકમૃદ્ધીકાપટોલીમુદ્ગશર્કરાઃ ।
ઘૃતંદિવ્યોદકક્ષીરક્ષૌદ્રદાડિમસૈન્ધવમ્ ॥

ત્રિફલાં મધુસર્પિર્ભ્યાં નિશિ નેત્રબલાય ચ ।
સ્વાસ્થ્યાનુવૃત્તિકૃદ્યચ્ચ રોગોચ્છેદકરં ચ યત્ ॥

સ્વભાવમાત્રાયોગાદિપરસ્પરવિપર્યયૈઃ ।
ભોજનાનિ વિરુધ્યન્તે તાનિ વિદ્વાન્ વિવર્જયેત્ ॥

ત્યાગાદ્વિષમહેતૂનાં સમાનાં ચોપસેવનાત્ ।
વિષમા નાનુબધ્નન્તિ જાયન્તે ધાતવઃ સમાઃ ॥

અન્નેન કુક્ષેર્દ્વાવંશૌ પાનેનૈકં પ્રપૂરયેત્ ।
આશ્રયં પવનાદીનાં ચતુર્થમવશેષયેત્ ॥

મન્દાનલબલારોગ્યનૃપેશ્વરસુખાત્મસુ ।
યોજ્યઃ ક્રમો ઽયં સતતં નાવશ્યમિતરેષુ ચ ॥

કરોતિ રૂક્ષં બલવર્ણનાશં ત્વગ્રૂક્ષતાં વાતશકૃન્નિરોધમ્ ।
સ્નિગ્ધં ત્વતિશ્લેષ્મચયપ્રસેક હૃદ્ગૌરવાલસ્યરુચિપ્રણાશાન્ ॥

અત્યુષ્ણમન્નં મદદાહતૃષ્ણાબલપ્રણાશભ્રમરક્તપિત્તમ્ ।
શીતં તુ સાદારુચિવહ્નિસાદહૃલ્લાસવિષ્ટમ્ભનરોમહર્ષાન્ ॥

અતિસ્થિરં મૂત્રશકૃદ્વિબન્ધમતૃપ્તિમવ્યાપ્તિમશીઘ્રપક્તિમ્ ।
અતિદ્રવં પીનસમેહકાસસ્યન્દાન્ કરોત્યગ્નિબલં ચ હન્તિ ॥

અતિમધુરમનલશમનં ભુક્તમસાત્મ્યં ન પુષ્ટયે વપુષઃ ।
અતિલવણમચક્ષુષ્યં તીક્ષ્ણાત્યમલં જરા સાક્ષાત્ ॥

તનુમપિ તનુજાં રુજાં ત્વનાપ્ય વ્રજતિ નરઃ સ સમાશતસ્ય પારમ્ ॥