અષ્ટાધ્યાયી · અધ્યાય 6.1

એક-અચો દ્વે પ્રથમસ્ય

અજાદેર્ દ્વિતીયસ્ય

ન ન્દ્રાઃ સંયોગાદયઃ

પૂર્વો ઽભ્યાસઃ

ઉભે અભ્યસ્તમ્

જક્ષિત્ય્-આદયઃ ષટ્

તુજાદીનાં દીર્ઘો ઽભ્યાસસ્ય

લિટિ ધાતોર્ અનભ્યાસસ્ય

સન્-યઙોઃ

શ્લૌ

ચઙિ

દાશ્વાન્ સાહ્વાન્ મીડ્વાંશ્ ચ

ષ્યઙઃ સમ્પ્રસારણં પુત્ર-પત્યોસ્ તત્પુરુષે

બન્ધુનિ બહુવ્રીહૌ

વચિ-સ્વપિ-યજાદીનાં કિતિ

ગ્રહિ-જ્યા-વયિ-વ્યધિ-વષ્ટિ-વિચતિ-વૃશ્ચતિ-પૃચ્છતિ-ભૃજ્જતીનાં ઙિતિ ચ

લિટ્ય્ અભ્યાસસ્ય+ઉભયેષામ્

સ્વાપેશ્ ચઙિ

સ્વપિ-સ્યમિ-વ્યેઞાં યઙિ

ન વશઃ

ચાયઃ કી

સ્ફાયઃ સ્ફી નિષ્ઠાયામ્

સ્ત્યઃ પ્રપૂર્વસ્ય

દ્રવમૂર્તિ-સ્પર્શયોઃ શ્યઃ

પ્રતેશ્ ચ

વિભાષા ઽભ્ય્-અવ-પૂર્વસ્ય

શૃતં પાકે

પ્યાયઃ પી

લિડ્-યઙોશ્ ચ

વિભાષા શ્વેઃ

ણૌ ચ સંશ્-ચઙોઃ

હ્વઃ સંપ્રસારણમ્

અભ્યસ્તસ્ય ચ

બહુલં છન્દસિ

ચાયઃ કી

અપસ્પૃધેથામ્-આનૃચુર્-આનૃહુશ્-ચિચ્યુષેતિત્યાજ-શ્રાતાઃ શ્રિતમ્-આશીરાશીર્તાઃ

ન સમ્પ્રસારણે સમ્પ્રસારણમ્

લિટિ વ્યો યઃ

વશ્ ચ અસ્ય અન્યતરસ્યાં કિતિ

વેઞઃ

લ્યપિ ચ

જ્યશ્ ચ

વ્યશ્ ચ

વિભાષા પરેઃ

આદ્ એચ ઉપદેશે ઽશિતિ

ન વ્યો લિટિ

સ્ફુરતિ-સ્ફુલત્યોર્ ઘઞિ

ક્રી-ઇઙ્-જીનાં ણૌ

સિધ્યતેર્ અપારલૌકિકે

મીનાતિ-મિનોતિ-દીઙાં લ્યપિ ચ

વિભાષા લીયતેઃ

ખિદેશ્ છન્દસિ

અપગુરો ણમુલિ

ચિ-સ્ફુરોર્ ણૌ

પ્રજને વીયતેઃ

બિભેતેર્ હેતુભયે

નિત્યં સ્મયતેઃ

સૃજિ-દૃશોર્ જ્ઞલ્ય્ અમ્ અકિતિ

અનુદાત્તસ્ય ચ ર્દુપધસ્ય અન્યતર્સ્યામ્

શીર્ષંશ્ છન્દસિ

યે ચ તદ્ધિતે

અચિ શીર્ષઃ

પદ્-દન્-નો-માસ્-હૃન્-નિશ્-અસન્-યૂષન્-દોષન્-યકઞ્-છકન્ન્-ઉદન્ન્-આસઞ્ છસ્પ્રભૃતિષુ

ધાત્વાદેઃ ષઃ સઃ

ણો નઃ

લોપો વ્યોર્ વલિ

વેર્ અપૃક્તસ્ય

હલ્-ઙ્ય્-આબ્ભ્યો દીર્ઘાત્ સુ-તિ-સ્ય્-અપૃક્તં હલ્

એઙ્ હ્રસ્વાત્ સમ્બુદ્ધેઃ

શેઃ છન્દસિ બહુલમ્

હ્રસ્વસ્ય પિતિ કૃતિ તુક્

સંહિતાયામ્

છે ચ

આઙ્-માઙોશ્ ચ

દીર્ઘાત્

પદાન્તાદ્ વા

ઇકો યણચિ

એચો ઽય્-અવ્-આય્-આવઃ

વાન્તો યિ પ્રત્યયે

ધાતોસ્ તન્નિમિત્તસ્ય+એવ

ક્ષય્ય-જય્યૌ શક્યાર્થે

ક્રય્યસ્ તદર્થે

ભ્ય્યપ્રવય્યે ચ ચ્છન્દસિ

એકઃ પૂર્વપરયોઃ

અન્તાદિવચ્ ચ

ષત્વ-તુકોર્ અસિદ્ધઃ

આદ્ગુણઃ

વૃદ્ધિર્ એચિ

એત્ય્-એધત્ય્-ઊઠ્સુ

આટશ્ ચ

ઉપસર્ગાદ્ ઋતિ ધાતૌ

વા સુપ્યાપિશલેઃ

આ-ઓતો ઽમ્-શસોઃ

એઙિ પરરૂપમ્

ઓમ્-આઙોશ્ ચ

ઉસ્ય્ અપદાન્તાત્

અતો ગુણે

અવ્યક્ત-અનુકરણસ્ય અત ઇતૌ

ન આમ્રેડિતસ્ય અનત્યસ્ય તુ વા

નિત્યમ્ આમ્રેડિતે ડાચિ

અકઃ સવર્ણે દીર્ઘઃ

પ્રથમયોઃ પૂર્વસવર્ણઃ

તસ્માચ્ છસો નઃ પુંસિ

નાદ્ ઇચિ

દીર્ઘાજ્ જસિ ચ

વા છન્દસિ

અમિ પૂર્વઃ

સમ્પ્રસારણાચ્ ચ

એઙઃ પદાન્તાદ્ અતિ

ઙસિઙસોશ્ ચ

ઋત ઉત્

ખ્યત્યાત્ પરસ્ય

અતો રોર્ અપ્લુતાદ્ અપ્લુતે

હશિ ચ

પ્રકૃત્યા ઽન્તઃપાદમ્ અવ્યપરે

અવ્યાદ્-અવદ્યાદ્-અવક્રમુર્-અવ્રત-અયમ્-અવન્ત્વ્-અવસ્યુસુ ચ

યજુષ્ય્ ઉરઃ

આપો-જુષણો-વૃષ્ણો-વર્ષિષ્ઠે ઽમ્બે ઽમ્બાલે ઽમ્બિકેપૂર્વે

અઙ્ગ ઇત્ય્ આદૌ ચ

અનુદાત્તે ચ કુધપરે

અવપથાસિ ચ

સર્વત્ર વિભાષા ગોઃ

અવઙ્ સ્ફોટાયનસ્ય

ઇન્દ્રે ચ નિત્યમ્

પ્લુત-પ્રગૃહ્યા અચિ

આઙો ઽનુનાસિકશ્ છન્દસિ

ઇકો ઽસવર્ણે શાકલ્યસ્ય હ્રસ્વશ્ ચ

ઋત્ય્ અકઃ

અપ્લુતવદ્-ઉપસ્થિતે

ઈ3 ચાક્રવર્મણસ્ય

દિવ ઉત્

એતત્-તદોઃ સુલોપો ઽકોર્ અનઞ્સમાસે હલિ

સ્યશ્ છન્દસિ બહુલમ્

સો ઽચિ લોપે ચેત્ પાદપૂરણમ્

સુટ્ કાત્ પૂર્વઃ

અડ્-અભ્યાસ-વ્યવાયે ઽપિ

સમ્પર્યુપેભ્યઃ કરોતૌ ભૂષણે

સમવાયે ચ

ઉપાત્ પ્રતિયત્ન-વૈકૃત-વાક્ય-અધ્યાહારેસુ

કિરતૌ લવને

હિંસાયાં પ્રતેશ્ ચ

અપાચ્ ચતુષ્પાચ્-છકુનિષ્વ્ આલેખને

કુસ્તુમ્બુરૂણિ જાતિઃ

અપરસ્પરાઃ ક્રિયાસાતત્યે

ગોષ્પદં સેવિત-અસેવિત-પ્રમાણેસુ

આસ્પદં પ્રતિષ્ઠાયામ્

આશ્ચર્યમ્ અનિત્યે

વર્ચસ્કે ઽવસ્કરઃ

અપસ્કરો રથાઙ્ગમ્

વિષ્કિરઃ શુકુમ્નિર્વિકિરો વા

હ્વસ્વાચ્ ચન્દ્ર-ઉત્તરપદે મન્ત્રે

પ્રતિષ્કશશ્ ચ કશેઃ

પ્રસ્કણ્વ-હરિશ્ચન્દ્રાવ્ ઋષી

મસ્કરમસ્કરિણૌ વેણુપરિવ્રાજકયોઃ

કાસ્તીરાજસ્તુન્દે નગરે

કારસ્કરો વૃક્ષઃ

પારસ્કરપ્રભૃતીનિ ચ સઞ્જ્ઞાયામ્

અનુદાત્તં પદમ્ એકવર્જમ્

કર્ષ-આત્વતો ઘઞો ઽન્ત ઉદાત્તઃ

ઉચ્છાદીનાં ચ

અનુદાત્તસ્ય ચ યત્ર+ઉદાત્તલોપઃ

ધાતોઃ

ચિતઃ

તદ્ધિતસ્ય

કિતઃ

તિસૃભ્યો જસઃ

ચતુરઃ શસિ

સાવ્ એક-અચસ્ તૃતીયા-આદિર્ વિભક્તિઃ

અન્ત-ઉદાત્તાદ્ ઉત્તરપદાદન્યતરસ્યામ્ અનિત્યસમાસે

અઞ્ચેશ્ છન્દસ્ય્ અસર્વનામસ્થાનમ્

ઊડ્-ઇદં-પદાદ્ય્-અપ્-પુમ્-રૈ-દ્યુભ્યઃ

અષ્ટનો દીર્ઘાત્

શતુર્ અનુમો નદ્ય્-અજ્-આદી

ઉદાત્તયણો હલ્પૂર્વાત્

ન+ઉઙ્-ધાત્વોઃ

હ્રસ્વ-નુડ્ભ્યાં મતુપ્

નામ્ અન્યતરસ્યામ્

ઙ્યાશ્ છન્દસિ બહુલમ્

ષટ્ત્રિચતુર્ભ્યો હલાદિઃ

જ્ઞલ્ય્ ઉપોત્તમમ્

વિભાષા ભાષાયામ્

ન ગો-શ્વન્-સાવવર્ણ-રાડ્-અઙ્-ક્રુઙ્-કૃદ્ભ્યઃ

દિવો ઝલ્

નૃ ચ અન્યતરસ્યામ્

તિત્ સ્વરિતમ્

તાસ્ય્-અનુદાતેન્-ઙિદ્-અદ્-ઉપદેશાલ્ લ-સાર્વધાતુકમ્ અનુદાત્તમ્ અહ્ન્વિઙોઃ

આદિઃ સિચો ઽન્યતરસ્યામ્

સ્વપાદિ-હિંસામ્ અચ્ય્ અનિટિ

અભ્યસ્તાનામ્ આદિઃ

અનુદાતે ચ

સર્વસ્ય સુપિ

ભી-હ્રી-ભૃ-હુ-મદ-જન-ધન-દરિદ્રા-જાગરાં પ્રત્યયાત્ પૂર્વં પિતિ

લિતિ

આદિર્ ણમુલ્ય્ અન્યતરસ્યામ્

અચઃ કર્તૃયકિ

થલિ ચ સેટીડન્તો વા

ઞ્નિત્યાદિર્ નિત્યમ્

આમન્ત્રિતસ્ય ચ

પથિ-મથોઃ સર્વનામસ્થાને

અન્તશ્ ચ તવૈ યુગપત્

ક્ષયો નિવાસે

જયઃ કરણમ્

વૃષ-આદીનાં ચ

સઞ્જ્ઞાયામ્ ઉપમાનમ્

નિષ્ઠા ચ દ્વ્યજ્ અનાત્

શુષ્ક-ધૃષ્તૌ

આશિતઃ કર્તા

રિક્તે વિભાષા

જુષ્ટ-અર્પિતે ચ ચ્છન્દસિ

નિત્યં મન્ત્રે

યુષ્મદ્-અસ્મદોર્ ઙસિ

ઙયિ ચ

યતો ઽનાવઃ

ઈડ-વન્દ-વૃ-શંસ-દુહાં ણ્યતઃ

વિભાષા વેણ્વ્-ઇન્ધાનયોઃ

ત્યાગ-રાગ-હાસ-કુહ-શ્વઠ-ક્રથાનામ્

ઉપોત્તમં રિતિ

ચઙ્ય્ અન્યતરસ્યામ્

મતોઃ પૂર્વમાત્ સઞ્જ્ઞાયાં સ્ત્રિયામ્

અન્તો ઽવત્યાઃ

ઈવત્યાઃ

ચૌ

સમાસસ્ય