આર્યભટીય (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 9

ન્યાસઃ ã 6 1 2
1 1 1
4 5 9í
કરણમ્ ã "છેદગુણમ્ સાંશમ્" ઇતિ
25
4 ।
એતયોઃ છેદાંશયોઃ રાસ્યોઃ પૃથક્ પૃથક્ વર્ગરાશી 16, 625. છેદરાશિવર્ગેણ અંશરાશિવર્ગમ્ હૃત્વા લબ્ધમ્
39
1
16 ।
એવમ્ શેષયોઃ અપિ યથાસઙ્ખ્યેન
1 3
11 46
25 81

[ ઘનપરિકર્મ ]
ઘનપરિકર્મપ્રદર્શનાય આર્યાપરાર્ધમ્ આહ ã
સદૃશત્રયસંવર્ગઃ ઘનઃ તથા દ્વાદશાશ્રિતઃ સ્યાત્

[ સદૃશત્રયસ્ય સંવર્ગઃ ] સદૃશત્રયસંવર્ગઃ । સદૃશત્રયસંવર્ગઃ ઘનઃ ભવતિ । ઘનઃ વૃન્દમ્ સદૃશત્રયાભ્યાસઃ ઇતિ પર્યાયાઃ । સ ચ દ્વાદશાશ્રિતઃ । દ્વાદશ અશ્રયઃ યસ્ય સ અયમ્ દ્વાદશાશ્રિતઃ, સ્યાત્ ભવેત્ । "તથા"શબ્દેન સમચતુરશ્રતામ્ ઘનસ્ય પ્રતિપાદયતિ । ન એતત્ અસ્તિ । અન્તરેણ અપિ "તથા"શબ્દમ્ અસ્ય ઘનસ્ય સમચતુરશ્રતા શક્યતે એવ પ્રતિપત્તુમ્ । કુતઃ ? સદૃશત્રયસંવર્ગઃ ઇતિ અનેન સમચતુરશ્રક્ષેત્રફલસ્ય તત્ક્ષેત્રવાહુસડૃશમ્
એવ ઉચ્છ્રાયમ્ આચષ્ટે, યસ્માત્ ક્ષેત્રફલમ્ ઉચ્છ્રાયગુણિતમ્ ઘનફલમ્ । અથવા "વર્ગઃ સમચતુરશ્રઃ" ઇતિ અત્ર અધિકૃતમ્ સમચતુરશ્રગ્રહણમ્ અનુવર્તતે, અશ્રયઃ યસ્ય મૃદા અન્યેન વા પ્રદર્શયિતવ્યાઃ ।
ઉદ્દેશકઃ ã
એકાદિનવાન્તાનામ્ રૂપાણામ્ મે ઘનમ્ પૃથક્ બ્રૂહિ ।
અષ્ટાષ્ટાકવર્ગઘનમ્ શતપાદકૃતેઃ કૃતેઃ ચ અપિ

ન્યાસઃ ã 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9; અષ્ટાષ્ટકવર્ગઃ 4096; શતપાદકૃતેઃ કૃતિઃ 390625 ।
એકાદિનવાન્તાનામ્ "સદૃશત્રયસંવર્ગઃ ઘનઃ" ઇતિ યથાસઙ્ખ્યેન લબ્ધાઃ ઘનાઃ 1, 8, 27, 64, 125, 216, 343, 512, 729 ।
અત્ર અપિ યેષામ્ "અન્ત્યપદસ્ય ઘનમ્ સ્યાત્" ઇત્યાદિ લક્ષણસૂત્રમ્, તેષામ્ એકાદીનામ્ ઘનસઙ્ખ્યા વક્તવ્યા । કુતઃ ? અનિર્જ્ઞાતાયામ્ ઘનસઙ્ખ્યાયામ્ યતઃ હિ અન્ત્યપદસ્ય ઘનસઙ્ખ્યા ન્યસ્તુમ્ ન શક્યતે । અષ્ટાષ્ટકવર્ગસ્ય [ઘનઃ] 68719476736, શતપાદસ્ય કૃતેઃ કૃતેઃ અપિ 59604644775390625 ।
ભિન્નઘનઃ અપિ એવમ્ એવ । ઉદ્દેશકઃ ã
ષટ્પઞ્ચદશાષ્ટાનામ્ તાવત્ ભાગૈઃ વિહીનગણિતાનામ્ ।
ઘનસઙ્ખ્યામ્ વદ વિશદમ્ યદિ ઘનગણિતે મતિવિશદા

ન્યાસઃ ã 5 4 9 7
5 4 9 7
6 5 10 8
લબ્ધાઃ યથાસઙ્ખ્યેન ઘનાઃ ã
198 110 970 488
107 74 299 191
216 125 1000 512
[ વર્ગમૂલમ્ ]
વર્ગમૂલાનયનાય આહ ã
ભાગમ્ હરેત્ અવર્ગાત્ નિત્યમ્ દ્વિગુણેન વર્ગમૂલેન ।
વર્ગાત્ વર્ગે શુદ્ધે લબ્ધમ્ સ્થાનાન્તરે મૂલમ્