આર્યભટીય (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 10

ભાગઃ હૃતિઃ ભજનમ્ અપવર્તનમ્ ઇતિ પર્યાયાઃ । તમ્ ભાગમ્, હરેત્ ગૃહ્ણીયાત્ । કસ્માત્ સ્થાનાત્ પ્રભૃતિ ઇતિ આહ ã અવર્ગાત્, ન વર્ગઃ અવર્ગઃ, તસ્માત્ અવર્ગાત્ । અત્ર ગણિતે વિષમમ્ સ્થાનમ્ વર્ગઃ । તસ્ય એવ નઞા વિષમત્વે પ્રતિષિદ્ધે અવર્ગઃ ઇતિ સમમ્ સ્થાનમ્, યતઃ હિ વિષમમ્ સમમ્ ચ સ્થાનમ્ । કેન ભાગમ્ હરેત્ ઇતિ આહ ã નિત્યમ્ દ્વિગુણેન વર્ગમૂલેન । દ્વૌ ગુણઃ યસ્ય તત્ દ્વિગુણમ્ । કિમ્ તત્ ? વર્ગમૂલમ્ । તેન દ્વિગુણેન વર્ગમૂલેન । કથમ્
પુનર્ તત્ વર્ગમૂલમ્ લભ્યતે ઇતિ આહ ã વર્ગાત્ વર્ગે શુદ્ધે લબ્ધમ્ સ્થાનાન્તરે મૂલમ્ । વર્ગાત્ વિષમસ્થાનાત્, શુદ્ધે વર્ગે વર્ગગણિતે ઇતિ અર્થઃ, યત્ અત્ર લબ્ધમ્ તત્ સ્થાનાન્તરે મૂલસંજ્ઞમ્ ભવતિ । સ્થાનાત્ અન્યસ્થાનમ્ સ્થાનાન્તરમ્, તસ્મિન્ સ્થાનાન્તરે તસ્ય લબ્ધસ્ય મૂલસંજ્ઞા । યત્ર પુનઃ સ્થાનાન્તરમ્ એવ ન વિદ્યતે, તત્ર તસ્ય તત્ર એવ મૂલસંજ્ઞા । કુતઃ ? સ્થાનાન્તરસ્ય અસમ્ભવાત્ । એતત્ એવ સૂત્રમ્ પુનર્ પુનર્ આવર્તયે યાવત્ પરિસમાપ્તમ્ ગણિતકર્મ
ઇતિ ।
ઉદ્દેશકઃ ã
એકાદીનામ્ મૂલમ્ વર્ગાણામ્ પૂર્વદૃષ્ટસઙ્ખ્યાનામ્ ।
ઇચ્છામિ સખે જ્ઞાતુમ્ શરયમરસવર્ગરાશેઃ ચ

ન્યાસઃ ã 1, 4, 9, 16, 25, 36, 49, 64, 81, 625 ।
પૃથક્ પૃથક્ યથાસઙ્ખ્યેન વર્ગમૂલાનિ લબ્ધાનિ ã 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 25 ।
ભિન્નમૂલાનયને ઉદ્દેશકઃ ã
ષણ્ણામ્ સચતુર્થાનામ્ ત્રયોદશાનામ્ [સ]ચતુર્નવાંશાનામ્ ।
વિગણય્ય વર્ગમૂલે વદ ભટસઙ્ખ્યાનુસારેણ

ન્યાસઃ ã 6 13
1 4
4 9
કરણમ્ ã છેદોપરિરાશ્યોઃ અભ્યાસમ્ કૃત્વા અંશમ્ પ્રક્ષિપેત્ । જાતમ્
25 । 121
4 । 9 ।
એતયોઃ અંશચ્છેદરાશ્યોઃ પૃથક્ પૃથક્ મૂલે
5 । 11
2 । 3 ।
છેદરાશિમૂલેન અંશરાશિમૂલસ્ય ભાગલબ્ધમ્ ભિન્નવર્ગમૂલમ્
2
1
2 ,
ત્રયોદશાનામ્ સચતુર્નવાંશાનામ્ ચ ભિન્નવર્ગમૂલમ્
3
2
3

[ ઘનમૂલમ્ ]
ઘનમૂલાનયનાય આહ ã
અઘનાત્ ભજેત્ દ્વિતીયાત્
ત્રિગુણેન ઘનસ્ય મૂલવર્ગેણ ।
વર્ગઃ ત્રિપૂર્વગુણિતઃ
શોધ્યઃ પ્રથમાત્ ઘનઃ ચ ઘનાત્