આર્યભટીય (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 7

લઘ્વર્થમ્ સઙ્ખ્યાસ્થાનાનિ પ્રક્રમ્યન્તે । અન્યથા હિ સઙ્ખ્યાસ્થાન નિરૂપણાભાવાત્ ગુરુઃ ગણિતવિધિઃ સ્યાત્ । કથમ્? રૂપબહુત્વસ્થાપનાયામ્ રૂપાણિ બહૂનિ સ્થાપયિતવ્યાનિ ભવન્તિ । સત્યામ્ પુનઃ સ્થાનકલ્પનાયામ્ યત્ રૂપૈઃ બહુભિઃ નિર્વર્ત્યમ્ કર્મ તત્ એકેન એવ નિર્વર્તયિતુમ્ શક્યતે ।
એકમ્ ચ દશ ચ શતમ્ ચ સહસ્રમ્ । એતેષામ્ એકદશશતસહસ્રાણામ્ પ્રથમદ્વિતીયતૃતીયચતુર્થાનિ સ્થાનાનિ । તુ પાદપૂરણે । અયુતનિયુતે અયુતમ્ ચ નિયુતમ્ ચ અયુતનિયુતે । અયુતસ્ય પઞ્ચમમ્ સ્થાનમ્ । દશસહસ્રાણિ અયુતમ્ । નિયુતસ્ય ષષ્ઠમ્ સ્થાનમ્ । નિયુતમ્ લક્ષઃ । તથા તેન એવ પ્રકારેણ પ્રયુતસ્ય સપ્તમમ્ સ્થાનમ્ । દશલક્ષાઃ પ્રયુતમ્ । કોટિઃ, કોટ્યાઃ અષ્ટમમ્ સ્થાનમ્ । લક્ષાઃ શતમ્, કોટિઃ । અર્બુદમ્, અર્બુદસ્ય નવમમ્ સ્થાનમ્ । દશકોટ્યઃ
અર્બુદમ્ । વૃન્દમ્, વૃન્દસ્ય દશમમ્ સ્થાનમ્ । કોટિશતમ્ વૃન્દમ્ ।
સ્થાનાત્ સ્થાનમ્ દશગુણમ્ સ્યાત્ । સ્થાનાત્ સ્થાનમ્ અન્યત્ દશગુણમ્ સ્વપરિકલ્પિતસ્થાનાત્ ઉત્તરમ્ સ્થાનમ્ દશગુણમ્ ભવતિ ઇતિ યાવત્ । કિમ્ અર્થમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે । નનુ ચ એતાનિ સ્થાનાનિ અનન્તરાપેક્ષયા દશગુણાનિ એવ । યદિ એભ્યઃ અન્યસ્થાનપરિગ્રહાર્થમ્ વચનમ્ તથા સતિ સ્થાનાભિધાનમ્ અનર્થકમ્ । કુતઃ? સ્થાનાત્ સ્થાનમ્ દશગુણમ્ સ્યાત્ ઇતિ અનેન એવ અભિહિતા, અભિહિતસ્થાનપરિગ્રહસ્ય સિદ્ધત્વાત્ । ન એષઃ દોષઃ । સ્થાનાત્ સ્થાનમ્ દશગુણમ્
સ્યાત્ ઇતિ એતત્ લક્ષણમ્ । એકાદીનિ સ્થાનાનિ અસ્ય લક્ષણસ્ય ઉદાહૃતાનિ । ન એતત્ અસ્તિ । ન હિ સૂત્રકારાઃ સંક્ષેપવિવક્ષવઃ લક્ષણમ્ ઉદાહરણમ્ બ્રૂયુઃ । ન એવમ્ વિજ્ઞાયતે । યદા લક્ષણમ્ ઉદાહરણમ્ ચ નિરર્થકમ્ તર્હિ એકાદિવૃન્દાનતાયાઃ સઙ્ખ્યાયાઃ સંજ્ઞાઃ નિરૂપ્યન્તે । સ્થાનાત્ સ્થાનમ્ દશગુણમ્ ઇતિ એકાદિસંખ્યાયાઃ સ્થાનનિરૂપણમાત્રમ્ એવ ઉપદિશ્યતે, ઉપયોગાભાવાત્ ન સઙ્ખ્યાસંજ્ઞા ।
અત્ર એતત્ પ્રષ્ટવ્યમ્ ã કા એષામ્ સ્થાનાનામ્ શક્તિઃ, યત્ એકમ્ રૂપમ્ દશ શતમ્ સહસ્રમ્ ચ ભવતિ । સત્યામ્ ચ એતસ્યામ્ સ્થાનશક્તૌ ક્રાયકાઃ વિશેષેષ્ટક્રય્યભોજનાઃ સ્યુઃ । ક્રય્યમ્ ચ વિવક્ષાતઃ અલ્પમ્ બહુ ચ સ્યાત્ । એવમ્ ચ સતિ લોકવ્યવહારાન્ યથાભાવપ્રસઙ્ગઃ । ન એષઃ દોષઃ । સ્થાને વ્યવસ્થિતાનિ ર્તૂપાણિ દશાદીનિ કૃતાનિ । કિમ્ તર્હિ તૈઃ? તાનિ પ્રતિપાદ્યન્તે લેખાગમન્યાયેન । અથવા લઘ્વર્થમ્ સ્થાનાનિ પ્રક્રમ્યન્તે ઇતિ ઉક્તમ્ અસ્માભિઃ ।
ન્યાસઃ ચ સ્થાનાનામ્ ã
0 0 0 0 0 0 0 0 0 0