આર્યભટીય (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 6

બ્રહ્મા અસ્ય ઇષ્ટદેવતા । ઇષ્ટદેવતાપ્રણામઃ હિ ભક્ત્યા પ્રયુક્તઃ સ્વાભિઃ લાષતેષ્ટકાર્યવિઘાતિનઃ વિઘ્નાન્ વિનિહન્તિ । અથવા દેવાસુરમુકુટમણિમયૂખમાલાલઙ્કૃતચરણત્વાત્ સર્વાસામ્ દેવતાનામ્ પ્રધાનતમઃ બ્રહ્મા, અતઃ તસ્ય આદૌ નમસ્ક્રિયામ્ કૃતવાન્ આચાર્યઃ । અથવા આચાર્યેણ સ્વાયંભુવસિદ્ધાન્તસંક્ષેપવસ્તુરચના પ્રસ્તુતા, સ્વાયંભુવસિદ્ધાન્તસ્ય ચ વિધાતા ભગવાન્ વેધાઃ, તતઃ અસ્ય યુજ્યતે પ્રથમમ્ પ્રણામઃ તમ્ કર્તુમ્
। અક્ષદેશાન્તરાયત્તા ગ્રહગતિઃ, તૌ ચ અક્ષદેશાન્તરવિશેષૌ ભૂવશાત્ ઇતિ તત્ અનન્તરમ્ નમસ્કૃતવાન્ ભુવમ્ । શશ્યાદીન્ ઉપરિ ઉપરિ અવસ્થિતાન્ તદ્ગતિનિબન્ધનત્વાત્ શાસ્ત્રસ્ય ઇતિ નમસ્કૃતવાન્ । બ્રહ્મા ચ કુઃ ચ શશી ચ બુધઃ ચ ભૃગુઃ ચ રવિઃ ચ કુજઃ ચ ગુરુઃ ચ કોણઃ ચ ભગણાઃ ચ બ્રહ્મ-કુ-શશિ-બુધ-ભૃગુ-રવિ-કુજ-ગુરુ-કોણ-ભગણાઃ । અતઃ તાન્ બ્રહ્મ-કુ-શશિ-બુધ-ભૃગુ-રવિ-કુજ-ગુરુ-કોણ-ભગણાન્, નમસ્કૃત્ય પ્રણમ્ય ઇતિ અર્થઃ । ભાનિ જ્યોતીંષિ
અશ્વિન્યાદીનિ, તેષામ્ ગણઃ ભગણઃ । યત્ અત્ર શશ્યાદીનામ્ ઉપરિ ઉપરિ અવસ્થાને વક્તવ્યમ્ તત્ કાલક્રિયાપાદે વક્ષ્યામઃ । આર્યભટઃ ઇતિ સ્વસંજ્ઞાભિધાનેન અન્યાઃ સ્વાયંભુવસિદ્ધાન્તાનુસારિણ્યઃ કૃતયઃ સન્તિ ઇતિ એતત્ પ્રદર્શયતિ । તેન બહુત્વાત્ સ્વાયાંભુવસિદ્ધાન્તાનુસારિણીનામ્ કૃતીનામ્ કેન ઇયમ્ કૃતિઃ કૃતા ઇતિ ન જ્ઞાયતે । અતઃ સ્વસંજ્ઞાભિધાનમ્ । યથા "કૌટિલ્યેન કૃતમ્ શાસ્ત્રમ્" ઇતિ [અર્થશાસ્ત્રમ્, 1.1.19] । "તુ"-શબ્દઃ પાદપૂરણે । ["ઇહ"-શબ્દઃ] અસ્ય પુરમ્
પ્રદર્શયતિ । નિગદતિ બ્રવીતિ । કુસુમપુરે અભ્યર્ચિતમ્ જ્ઞાનમ્ । કુસુમપુરમ્ પાટલિપુત્રમ્, તત્ર અભ્યર્ચિતમ્ જ્ઞાનમ્ નિગદતિ । એવમ્ અનુશ્રૂયતે ã અયમ્ કિલ સ્વાયંભુવસિદ્ધાન્તઃ કુસુમપુરનિવાસિભિઃ કૃતિભિઃ પૂજિતઃ, સત્સુ અપિ પૌલિશ-રોમક-વાસિષ્ઠ-સૌર્યેષુ । તેન આહ ã "કુસુમપુરે અભ્યર્ચિતમ્ જ્ઞાનમ્" ઇતિ

[ સઙ્ખ્યાસ્થાનનિરૂપણમ્ ]
સઙ્ખ્યાસ્થાનનિરૂપણાર્થમ્ આહ ã
એકમ્ ચ દશ ચ શતમ્ ચ
સહસ્રમ્ તુ અયુતનિયુતે તથા પ્રયુતમ્ ।
કોટ્યર્બુદમ્ ચ વૃન્દમ્
સ્થાનાત્ સ્થાનમ્ દશગુણમ્ સ્યાત્