આર્યભટીય (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 45

મેષાદેઃ મેષસ્ય આદિઃ મેષાદિઃ, તસ્માત્ મેષાદેઃ, કન્યાન્તમ્ અન્તમ્ પર્યવસાનમ્, કન્યાયાઃ અન્તમ્ કન્યાન્તમ્; મેષાદેઃ આરભ્ય યાવત્ કન્યાન્તમ્ । સમમ્ તુલ્યમ્ । ઉદક્ ઉત્તરેણ । અપમણ્ડલાર્ધમ્ । અપમણ્ડલસ્ય અપક્રમમણ્ડલસ્ય અર્ધમ્, અપક્રમમણ્ડલાર્ધમ્ । અપયાતમ્ તિર્યક્ વ્યવસ્થિતમ્ । તૌલ્યાદેઃ તૌલિનઃ આદિઃ તૌલ્યાદિઃ, તસ્માત્ તૌલ્યાદેઃ, મીનસ્ય અન્તમ્ મીનાન્તમ્; તૌલ્યાદેઃ આરભ્ય યાવત્ મીનાન્તમ્ । શેષાર્ધમ્ શેષમ્ ચ તદર્ધમ્
ચ શેષાર્ધમ્, અથવા શેષસ્ય જ્યોતિશ્ચક્રસ્ય અપમણ્ડલસંજ્ઞિતસ્ય અર્ધમ્ શેષાર્ધમ્ । તત્ દક્ષિણેન, દક્ષિણદિગ્ભાગેન તદર્ધમ્ । "એવ"શબ્દઃ આર્યાપૂરણાર્તહ્મ્ પ્રતિપાદિતઃ । અથવા એવમ્ અર્ધમાત્રમ્ અપિ પશ્ચાર્ધે પ્રદર્શયતિ, યથા ઉત્તરેણ સમમ્ અપક્રમમણ્ડલમ્ તિર્યક્ વ્યવસ્થિતમ્, એવમ્ અત્ર અપિ દક્ષિણેન તસ્ય એવ અપક્રમમણ્ડલસ્ય અર્ધમ્ તિર્યક્ એવ અવતિષ્ઠતે ઇતિ ।
અત્ર વિના અપિ "સમ"શબ્દેન ષડ્રાશિપ્રમાણાભિધાનાત્ ઉદગ્દક્ષિણાપક્રમમણ્ડલાર્ધસમત્વમ્ ગમ્યતે, સમગ્રહણમ્ અતિરિચ્યતે । ન અતિરિચ્યતે ã પ્રતિદેશમ્ અક્ષવિશેષાત્ રાશીનામ્ ઉદયકાલાઃ વિષમાઃ ઉપલક્ષ્યન્તે, તેન સમશબ્દાત્ ઋતે વિષમપ્રમાણાનામ્ રાશીનામ્ ગ્રહણમ્ સ્યાત્, તતઃ ચ અક્ષવિશેષાત્ મેષાદીનામ્ અપક્રમજ્યાઃ પ્રતિદેશમ્ ભિન્નપ્રમાણાઃ સ્યુઃ । "સમ"શબ્દે પુનર્ ક્રિયમાણે તુલ્યપ્રમાણરાશિગ્રહણમ્ સિદ્ધમ્, યસ્માત્ સર્વઃ એવ
રાશિઃ જ્યોતિશ્ચક્રદ્વાદશભાગઃ, સ ચ ત્રિંશત્ત્રિંશદ્ભાગપ્રમાણઃ ઇતિ ।એવમ્ અપક્રમમણ્ડલમ્ વિષુવતઃ ઉત્તરેણ મેષાદેઃ કન્યાન્તમ્ તિર્યક્ અવતિષ્ઠતે । તત્ એવ તુલ્યાદેઃ મીનાન્તમ્ દક્ષિણેન વિષુવતઃ તથા એવ અવતિષ્ઠતે । કથમ્ ઇદમ્ અનુક્તમ્ ગમ્યતે વિષુવતઃ ઇતિ । ન એષઃ દોષઃ । ઉદગ્દક્ષિણેન ઇતિ બ્(ર્)ઉવન્ આચાર્યઃ સિદ્ધમ્ એવ વિષુવન્મણ્ડલમ્ પ્રદર્શયતિ । અન્યથા હિ ઉદગ્દક્ષિણેન ઇતિ, એતત્ અનર્થકમ્ સ્યાત્ । ઉદગ્દક્ષિણશબ્દૌ ચ દિગ્વાચિનૌ, દિક્ વ્યવસ્થા
અપેક્ષયા ભવતિ । અતઃ પૂર્વમ્ વિષુવન્મણ્ડલમ્ બધ્વા તતઃ અપક્રમમણ્ડલમ્ બધ્યતે । સર્વાણિ એવ મણ્ડલાનિ ષષ્ટિશતત્રયાઙ્કિતાનિ ક્રિયન્તે, યસ્માત્ ષષ્ટિશતત્રયાંશમ્ જ્યોતિશ્ચક્રમ્

[ અપક્રમમણ્ડલચારિણઃ ]
તસ્મિન્ ચ અપક્રમમણ્ડલે કે ભ્રમન્તિ ઇતિ આહ ã
તારાગ્રહેન્દુપાતાઃ ભ્રમન્તિ અજસ્રમ્ અપમણ્ડલે અર્કઃ ચ ।
અર્કાત્ ચ મણ્ડલાર્ધે ભ્રમતિ હિ તસ્મિન્ ક્ષિતિચ્છાયા