આર્યભટીય (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 43

ઉત્સર્પિણી નામ યસ્મિન્ પ્રાણિનામ્ આયુર્યશોવીર્યસૌખ્યાદીનિ ઉપચીયન્તે સ કાલઃ ઉતસ્ર્પિણીસંજ્ઞકઃ । તસ્ય ચ પ્રમાણમ્ યુગાર્ધમ્ । યુગસ્ય અર્ધમ્ યુગાર્ધમ્ । યુગમ્ તુ અભિહિતમ્ એવ । તસ્ય અર્ધસઙ્ખ્યાપ્રમાણમ્ ઉત્સર્પિણી વિયદમ્બરાકાશશૂન્યરસેન્દુયમાઃ [2160000] । પશ્ચાત્ અપસર્પિણી યુગાર્ધમ્ ચ । પશ્ચાત્ ઇતિ અનેન ઉસ્તર્પિણીકાલાનન્તરમ્ અપસર્પિણીકાલમ્ દર્શયતિ । યસ્માત્ પૂર્વપ્રવૃત્તસ્ય પશ્ચાત્ ઇતિ વ્યપદેશઃ ભવતિ । યસ્મિન્ પ્રાણિનામ્
આયુર્યશોવીર્યસૌખ્યાદીનિ અપચીયન્તે સ અપસર્પિણીસંજ્ઞકઃ કાલઃ । તસ્ય ચ પ્રમાણમ્ યુગસ્ય પશ્ચાર્ધમ્ વિયદમ્બરાકાશશૂન્યરસેન્દુયમાઃ [2160000] ।
એવમ્ ચ ã મધ્યે યુગસ્ય સુષમાદૌ અન્તે દુષ્ષમેનૂચ્ચાત્ । તસ્ય પૂર્વાર્ધસ્ય મધ્યે સુષમા દુષ્ષમા ચ । આદૌ અન્તે ચ । આદૌ સુષમા અન્તે દુષ્ષમા । સુષમાદુષ્ષમાપ્રમાણમ્ યુગચતુર્ભાગઃ । કથમ્? મધ્યે ઇતિ વચનાત્ । યુગાર્ધસ્ય અર્ધમ્ યુગચતુર્ભાગઃ ઇતિ । પ્રતિગ્રહમ્ યુગભેદાત્ આહ ã "ઇન્દૂચ્ચાત્" । ઇન્દૂચ્ચાત્ નિષ્પન્નાત્ યુગાત્ એતે ઉત્સર્પિણ્યપસર્પિણીસુષમાદુષ્ષમાકાલાઃ અવગન્તવ્યાઃ ઇતિ । અથ કિમ્ ઉચ્યતે ઇન્દૂચ્ચાત્ ઇતિ ? નનુ ચ ગ્રહસામાન્યમ્
યુગમ્ ઇતિ અભિહિતમ્ । સત્યમ્ । એવમ્ એતત્ । પ્રતિગ્રહમ્ અપવર્તનવિશેષાત્ યુગભેદઃ । તત્ યથા ã રવેઃ મણ્ડલાનિ ષણ્મુનિશરાઃ [576], દિવસપ્રમાણેન યુગમ્ અપિ નવવસુરામશૂન્યેન્દુયમાઃ [210389] । ચન્દ્રસ્ય દિવસપ્રમાણેન યુગમ્ શરયમાઙ્ગવિષયેષુરૂપદસ્રાઃ [2155625] । એવમ્ અન્યેષામ્ અપિ ।
અથ યુગસ્ય કિમ્ લક્ષણમ્? ઉચ્યતે ã ચૈત્રશુક્લપ્રતિપદિ અર્ધોદિતે સવિતરિ લઙ્કાયામ્ મીનમેષસન્ધૌ પ્રવૃત્તઃ ગ્રહઃ પુનર્ મીનમેષસન્ધૌ ચૈત્રશુક્લપ્રતિપદિ સવિતુઃ અર્ધોદયે લઙ્કાયામ્ યાવતા કાલેન પ્રાપ્નોતિ તાવત્ કાલઃ યુગમ્ ઇતિ । ઉક્તમ્ ચ ã
ચૈત્રસિતાદૌ સૂર્યે વિષુવતિ અર્ધોદિતે પ્રવૃત્તસ્ય ।
મેષાદેઃ મીનાન્તમ્ તથાવિધસ્ય એવ સંપ્રાપ્તિઃ ॥
ઇતિ ।
ભિન્નાગ્રેષુ યુગેષુ એકાગ્રીકરણમ્ કુટ્ટાકારેણ અભિહિતમ્ ã "કશ્ચિત્ દ્વાભ્યામ્ એકાગ્રઃ ત્રિભિઃ દ્વ્યગ્રઃ" ઇતિ આદિ । અથવા ઇન્દૂચ્ચાત્ નિમિત્તાત્ ઉત્સર્પિણ્યપસર્પિણીસુષમાદુષ્ષમાણામ્ ગતગન્તવ્યમ્ વિજ્ઞેયમ્ ઇતિ । કથમ્ પુનર્ ગતગન્તવ્યપરિજ્ઞાનસ્ય ઇન્દૂચ્ચનિમિત્તત્વમ્ પ્રતિપદ્યતે ઇતિ ? ઉચ્યતે ã કુટ્ટાકારગણિતેન, યસ્માત્ ઇન્દૂચ્ચયાતાગ્રસ્ય ઇન્દૂચ્ચભગણાઃ યુગવર્ષાણિ યુગદિવસાઃ [વા] ભાજ્યભાગહારતામ્ પ્રતિપદ્યન્તે । તત્ યથા અસ્મિન્ વસ્તુભિઃ
વા પરિકલ્પિતઃ ઉદ્દેશકઃ ã
નિશીથિનીનામ્ અધિપસ્ય તુઙ્ગજમ્ ગતમ્ તુ રાશિત્રિતયમ્ યદા ભવેત્ ।
તદા કિયત્ યાતમ્ અથ આશુ ગણ્યતામ્ યુગસ્ય વર્ષાગ્રદિનાગ્રતામ્ ચ મે

લબ્ધમ્ વર્ષાગ્રમ્ વિયદમ્બરાકાશશૂન્યકૃતયમાગ્નયઃ [3240000], દિનાગ્રમ્ ચ શરરવિવસુવહ્નિવેદરામવસુરુદ્રાઃ [1183438125] ।
અથવા અયમ્ અપરઃ પ્રકારઃ ã ઉત્સર્પિણી યુગાર્ધમ્ । ઉત્સર્પતિ ઇતિ ઉત્સર્પિણી, ઉપચીયતે ઇતિ અર્થઃ । કા સા ઉત્સર્પિણી? ગ્રહભુક્તિઃ ઇતિ અધ્યાહાર્યમ્ । સા પુનર્ કિયન્તમ્ કાલમ્ ઉત્સર્પિણી ઇતિ આહ ã યુગાર્ધમ્ । યુજ્યન્તે અસ્મિન્ ગ્રહાઃ ઇતિ યુગમ્ । તત્ ચ નક્ષત્રચક્રમ્ એવ પરિગૃહ્યતે, યસ્માત્ એકસ્મિન્ મણ્ડલે ગ્રહસ્ય ગ્રહૈઃ સહ યોગઃ સમ્ભવતિ । તસ્ય યુગસ્ય અર્ધમ્ યુગાર્ધમ્, ષડ્રાશયઃ । પશ્ચાત્ અપસર્પિણી યુગાર્ધમ્ ચ । પશ્ચાત્ પુનર્ અપિ અપસર્પિણી યુગાર્ધમ્
એવ । રાશિષટ્કમ્ ઇતિ અર્થઃ । મધ્યે યુગસ્ય સુષમા, તસ્ય યુગસ્ય મધ્યે અન્તરે ઇતિ અર્થઃ । સુષમા આદિતઃ અન્તતઃ ચ ગણ્યમાને સુષમા, એકસ્ય પદસ્ય આદિતઃ અપરસ્ય અન્તતઃ ઇતિ અર્થઃ । [આદૌ અન્તે ચ] દુષ્ષમા દૃષ્ટા । અન્યપ્રકારેણ ઇતિ વાક્યશેષઃ ।
કથમ્ એતાઃ પુનર્ ઉત્સર્પિણ્યપસર્પિણીસુષમાદુષ્ષમાગ્રહભુક્તયઃ વિજ્ઞાયન્તે ઇતિ અત્ર આહ ã ઇન્દૂચ્ચાત્, ચન્દ્રકેન્દ્રાત્ ઇતિ અર્થઃ । તત્ યથા ã ઇન્દોઃ કેન્દ્રસ્ય યદા રાશિત્રયમ્ દ્વૌ ભાગૌ અષ્ટાવિંશતિઃ ચ કલાઃ, તદા પ્રભૃતિ મધ્યમભુક્તિઃ ઉપચીયતે, યાવત્ કેન્દ્રમ્ રાશિષટ્કમ્ સંજાતમ્ ઇતિ । તતઃ તસ્માત્ રાશિષટ્કાત્ કેન્દ્રાત્ ઉપચિતાનામ્ ભુક્તીનામ્ ઉત્ક્રમેણ અપચયઃ, યાવત્ કેન્દ્રસ્ય અષ્ટૌ રાશયઃ સપ્તવિંશતિઃ ભાગાઃ દ્વાત્રિંશત્ લિપ્તાઃ ચ સંજાતાઃ
। એતાઃ એવ ઉત્ક્રમેણ દ્વિતીયપદાન્તાત્ પ્રવિગણ્યમાનાઃ તુલ્યાઃ ઇતિ આદૌ અન્તે ચ સુષમા । અથવા આદૌ અન્તે ચ, દ્વિતીયપદનિર્દિષ્ટકેન્દ્રાત્ પ્રભૃતિ ક્રમેણ યાઃ ભુક્તયઃ યાઃ ચ તૃતીયપદનિર્દિષ્ટકેન્દ્રાત્ ઉત્ક્રમેણ ભુક્તયઃ તાઃ તુલ્યાઃ, એવમ્ ચતુર્થપ્રથમપદયોઃ અપિ, ઇતિ આદૌ અન્તે ચ સુષમા । અન્યથા દુષ્ષમા ।
અત્ર ઇન્દુકેન્દ્રમ્ ઉદ્દિશ્ય આચાર્યેણ ઉત્સર્પિણ્યપસર્પિણીસુષમાદુષ્ષમાઃ પ્રદર્શિતાઃ । એતત્ વિધાનમ્ અન્યેષામ્ અપિ ગ્રહાણામ્ પ્રતિપત્તવ્યમ્ । તત્ યથા ã સૂર્યસ્ય યદા કેન્દ્રમ્ રાશિત્રયમ્ સચતુષ્પઞ્ચાશલ્લિપ્તમ્, તદા સૂર્યસ્ય વ્યાસાર્ધતુલ્યઃ કર્ણઃ, ભુક્તિઃ ચ મધ્યમા । યદા ચ અષ્ટૌ રાશયઃ એકોનત્રિંશદ્ભાગાઃ લિપ્તાઃ ચ ષટ્ ગતાઃ [તદા અપિ] વ્યાસાર્ધતુલ્યઃ [કર્ણઃ] , મધ્યમા ભુક્તિઃ ચ । કુજા[દીનામ્ અપિ] વ્યાસાર્ધતુલ્યમ્ ભૂતારાગ્રહવિવરમ્
ભવતિ । તથા "[કક્ષ્યાપ્રતિમણ્ડલગાઃ] [કાલક્રિયાí, 17] ઇતિ અસ્યામ્ કારિકાયામ્ વક્ષ્યતે

[આર્યભટજન્મકાલઃ ]
આચાર્યાર્યભટઃ સ્વજન્મકાલજ્ઞાનાર્થમ્ આહ ã
ષષ્ટ્યબ્દાનામ્ ષષ્ટિઃ યદા વ્યતીતાઃ ત્રયઃ ચ યુગપાદાઃ ।
ત્ર્યધિકા વિંશતિઃ અબ્દાઃ તદા ઇહ મમ જન્મનઃ અતીતાઃ

ષષ્ટ્યબ્દાનામ્ ષષ્ટિઃ । ષષ્ટિઃ અબ્દાઃ ષષ્ટિગુણાઃ ઇતિ અર્થઃ । યદા વ્યતીતાઃ । યદા યસ્મિન્ કાલે, વ્યતીતાઃ વ્યતિક્રાન્તાઃ । ત્રયઃ ચ યુગપાદાઃ । યુગસ્ય પાદાઃ યુગપાદાઃ, તે ચ યદા ત્રિસઙ્ખ્યાઃ વ્યતીતાઃ । ત્ર્યધિકાઃ વિંશતિઃ અબ્દાઃ । ત્રિભિઃ અધિકાઃ ત્ર્યધિકાઃ વિંશતિઃ અબ્દાઃ । તદા । તસ્મિન્ કાલે । મમ જન્મનઃ અતીતાઃ ।
એતત્ એવ આચાર્યાર્યભટઃ શાસ્ત્રવ્યાખ્યાનસમયે વા પાણ્ડુરઙ્ગસ્વામિ-લાટદેવ-નિશઙ્કુ-પ્રભૃતિભ્યઃ પ્રોવાચ । અથ અત્ર ઇદમ્ પ્રષ્ટવ્યમ્ ã અસ્ય વ્યાખ્યાનમ્ કિમ્ ઉપકરોતિ ઇતિ? ઉચ્યતે ã અનેન અતીતેન કાલેન પરિજ્ઞાતેન સુખમ્ આદિત્યાદીનામ્ કાલઃ અતીતઃ અનાગતઃ વા પઠ્યતે । અથ ચ સમ્પ્રદાયાવિચ્છેદાત્ વ્યતીતઃ કાલઃ વિજ્ઞાયતે । ન એતત્ અસ્તિ । અનભિધાને બહુ અત્ર સ્મરણીયમ્ । ત્રયાણામ્ યુગપાદાનામ્ વર્ષસઙ્ખ્યા શૂન્યામ્બરાકાશવિયદ્વેદયમાગ્નયઃ
[3240000] । ગતમ્ ચ કલિયુગસ્ય । એકસ્ય અભિધાને એતાવતઃ તાવત્ સમ્પ્રદાયાવિચ્છેદાત્ અરઃ ન કર્તવ્યઃ । કિન્તુ આચાર્યજન્મકાલાવધેઃ યઃ ઉત્તરઃ કાલઃ અસ્ય એવ સમ્પ્રદાયાવિચ્છેદઃ અધિગન્તવ્યઃ ।
અન્યત્ ચ "ષષ્ટ્યબ્દાનામ્ ષષ્ટિઃ" ઇતિ અસ્ય અભિધાને પ્રયોજનમ્ અભિધાસ્યતે । અયમ્ અસ્ય અભિપ્રાયઃ ã કૃતયુગાદેઃ અહર્ગણઃ સાધ્યઃ । અન્યથા ક્ષેપઃ શશ્યુચ્ચપાતયોઃ જાયતે ઇતિ । કૃતયુગાદેઃ પુનર્ અહર્ગણે ક્રિયમાણે શશ્યુચ્ચપાતયોઃ ન એવ ક્ષેપઃ । "બુધાહ્ન્યજાર્કોદયાત્ ચ લઙ્કાયામ્" [ગીતિકાí, 4] ઇતિ બુધાદિઃ અહર્ગણઃ દિવસવારઃ । ઇદાનીમ્ તુ લઘુગણિતવ્યવહારાર્થમ્ કલિયુગાહર્ગણઃ ક્રિયતે । શુક્રાદિદિવસવારઃ । ચન્દ્રોચ્ચસ્ય રાશિત્રયમ્, રાશિષટ્કમ્
ચ રાહોઃ ક્ષેપઃ, તમસઃ ચ મણ્ડલાત્ વિલોમત્વાત્ વિશોધ્યતે । અથવા કરણાગતમ્ એવ તમઃ યથા ઇષ્ટસ્ફુટચન્દ્રમસિ પ્રક્ષિપ્ય દક્ષિણોત્તરદિગ્વિધેઃ વિક્ષેપાનયનમ્ ઇતિ ।
અથ અહર્ગણે દૃષ્ટે ગ્રહગત્યાનયનમ્ ã યદિ યુગાહર્ગણેન ગ્રહાણામ્ ગીતિકાભિહિતભગણાઃ લભ્યન્તે અનેન અહર્ગણેન કિયન્તઃ ઇતિ, લબ્ધમ્ સમતિક્રાન્તાઃ ભગણાઃ । શેષે દ્વાદશાદિગુણિતે રાશ્યાદિમધ્યમગ્રહસિદ્ધિઃ ।
અથ અત્ર રોમકાઃ પ્રત્યબ્દશોધનેન આદિત્યમ્ આનયન્તિ । તેન ચ આદિત્યેન સર્વાન્ એવ ગ્રહાન્ ઇતિ । એતત્ અત્ર અપિ પ્રદર્શ્યમ્ । તત્ યથા ã પ્રત્યબ્દશોધનમ્ હિ નામ ચૈત્રશુક્લપ્રતિપદિ અર્ધોદયાત્ આરભ્ય યાવત્ આદિત્યૌદયિકસ્ય મણ્ડલગન્તવ્યસ્ય ભોગકાલઃ । સ યુગાન્તે યુગરવિભગણૈઃ પ્રમાણેચ્છાભૂતૈઃ દિવસસઙ્ખ્યાઃ એવ ભવન્તિ । યથા ઇષ્ટરવિભગણૈઃ ત્રૈરાશિકમ્ ક્રિયતે, તત્ યથા ã "યદિ યુગરવિભગણૈઃ ભૂદિવસસઙ્ખ્યઃ અહર્ગણઃ
લભ્યતે ઇષ્ટરવિભગણૈઃ કિયાન્ ઇતિ અહર્ગણઃ લભ્યતે, શેષે ષષ્ટ્યાદિગુણિતે ઘટિકાદયઃ ઇતિ રવિભગણસમાપ્તિકાલાવધેઃ અહર્ગણઃ લભ્યતે । તસ્માત્ ચૈત્રશુક્લાવધિનિષ્પન્નવર્ષાન્તિકઃ અહર્ગણઃ શોધ્યતે, ચૈત્રશુક્લાદેઃ ઉપરિષ્ટાત્ રવિભગણસમાપ્તિકાલાવધયઃ ભવિષ્યન્તિ ।
અથવા વર્ષાન્તિકેન અહર્ગણેન ત્રૈરાશિકમ્ ã યદિ ચતુર્યુગાહર્ગણેન ખુઘૃ-તુલ્યાઃ સૂર્યભગણાઃ લભ્યન્તે, અનેન કલિયાતાહર્ગણેન કિયન્તઃ ઇતિ લબ્ધમ્ ભગણાઃ । શેષાત્ ગતગન્તવ્યમ્ કૃત્વા ગતગન્તવ્યરાશેઃ યુગસૂર્યભગણૈઃ ભાગલબ્ધમ્ દિવસાઃ । શેષે ષષ્ટ્યાદિગુણિતે ઘટિકાદયઃ । ચૈત્રશુક્લાદેઃ ઉપરિષ્ટાત્ અધઃ વા રવિભગણસમાપ્તિકાલાવધયઃ દિવસાદયઃ ભવન્તિ । એતત્ એવ પ્રત્યબ્દશોધનમ્ અસ્માભિઃ કર્મનિબન્ધે લઘુતરમ્
પ્રતિપાદિતમ્ । તત્ યથા ã
રુદ્રૈઃ સહસ્રહતષટ્છકલૈઃ ચ હત્વા
વર્ષાણિ રન્ધ્રવસુવહ્નિસમાનસઙ્ખ્યૈઃ ।
યુક્ત્વા સદા પ્રવિગણય્ય ખરામભક્તે
માસાઃ ભવન્તિ દિવસાઃ ચ હૃતે અવશિષ્ટાઃ ॥
સંહત્ય રન્ધ્રયમલૈઃ સરરામભાગઃ
ભૂયઃ અગ્નિવેદગુણિતેષુ હરેત્ ચ ભાગમ્ ।
ખવ્યોમખદ્વિમુનિભિઃ પ્રલયાઃ તિથીનામ્
સંયોજ્ય ભૂતયમરુદ્રહૃતે દિનાનિ ॥
વર્ષેષુ રન્ધ્રકૃતચન્દ્રસમાહતેષુ
ષટ્સપ્તપઞ્ચવિહૃતેષુ દિનાદિલાભઃ ।
તે યોજિતાઃ દશહતાસુ સમાસુ સંજ્ઞામ્
સમ્પ્રાપ્નુવન્તિ રવિજાઃ ઇતિ નિશ્ચયઃ મે ॥
રવિજદિવસયોજ્યાઃ ચ અવમાઃ યે અત્ર લબ્ધાઃ
સતતમ્ અધિકમાસાન્ શોધયેત્ ખાગ્નિનિઘ્નાન્ ।
ભવતિ યત્ અવશિષ્ટમ્ શોધનીયમ્ સમાયામ્
યદિ તત્ અધિકશુદ્ધમ્ ક્ષેપ્યમ્ એવ ઉપદિષ્ટમ્ ॥ ઇતિ ।
[મહાભાસ્કરીયમ્, 1.22-23, 27-28]
એવમ્ પ્રત્યબ્દશોધનમ્ આનીય તતઃ અર્કઃ સાધ્યતે । કથમ્? એતત્ અપિ તત્ર ઉક્તમ્ એવ ã
મધુસિતદિવસાદ્યઃ હીનહીનઃ ગણઃ અહ્નામ્
દિવિચરહૃતશિષ્ટઃ વારમાહાબ્દપાદિમ્ ।
તતઃ ઇદમ્ અપિ શોધ્યમ્ શોધનીયમ્ સમાયામ્
પતિતસમતિરિક્તઃ ગૃહ્યતે ન અપરઃ અત્ર ॥
સપ્તત્યા દિવસાદ્યાઃ શરભાગાઃ દ્વિગુણિતાઃ વિઘટિકાઃ ચ ।
તદ્રહિતઃ ગ્રહદેહઃ રવિબુધભૃગવઃ ચ નિર્દિષ્ટાઃ ॥ ઇતિ ।
[મહાભાસ્કરીયમ્, 1.30-31]
એવમ્ સૂર્યઃ સિદ્ધઃ । [તસ્માત્ ભગણેષુ] દ્વાદશગુણિતેષુ સૂર્યભુક્તરાશયઃ પ્રક્ષિપ્યન્તે । તતઃ ત્રિંશદ્ગુણિતેષુ ભાગાઃ ઇતિ । એવમ્ સૂર્યાહર્ગણઃ સિદ્ધઃ । સૂર્યાહર્ગણ[તુલ્ય]મ્ અંશમ્ આદિત્યઃ ભુઙ્ક્તે ।
અથ સર્વેષામ્ ગ્રહાણામ્ સૂર્યદિવસભોગાનયનમ્ । યુગરવ્યબ્દાઃ ષષ્ટિશતત્રયગુણિતાઃ યુગરવિદિવસાઃ । યદિ એતૈઃ અભીષ્ટગ્રહભગણાઃ લભ્યન્તે, તદા એકેન રવિદિવસેન કિયન્તઃ ઇતિ ત્રૈરાશિકન્યાયેન [લબ્ધમ્ ભગણાત્મિકા ગ્રહગતિઃ] । રાશિભાગલિપ્તાનયને દ્વાદશ-ત્રિંશત્-ષષ્ટિઃ ચ ગુણકારાઃ । તેષામ્ સંવર્ગઃ ખખષડ્ઘનઃ । અતઃ ખખષડ્ઘનસ્ય ખખષડ્ઘનભાગે એકમ્, યુગરવિદિવસાનામ્ ખખષડ્ઘનભાગેન દ્વાસપ્તતિઃ સહસ્રાણિ,
ઇતિ અતઃ દ્વાસપ્તતિસહસ્રૈઃ પ્રતિસ્વસ્વગ્રહભગણાનામ્ ભાગઃ, લભ્યન્તે ગ્રહાણામ્ સૂર્યદિવસભુક્તયઃ અતઃ ચ યથાલબ્ધાઃ લિખ્યન્તે ã ચન્દ્રમસઃ લિપ્તાઃ દ્વાવિંશતિઃ લિપ્તાત્રિસહસ્રભાગાઃ નવવસુરામાઃ, ભૌમસ્ય લિપ્તાઃ એકત્રિંશત્ લિપ્તાત્રિસહસ્રભાગાઃ રૂપખમુનિપક્ષાઃ, બૃહસ્પતેઃ લિપ્તાઃ પઞ્ચ લિપ્તાપઞ્ચસપ્તત્યુત્તરત્રિંશતભાગાઃ દ્વાવિંશતિઃ, શનૈઃ ચરસ્ય લિપ્તાદ્વયમ્ લિપ્તાષ્ટાદશસહસ્રભાગાઃ શશિકૃતરસાઃ, બુધોચ્ચસ્ય લિપ્તાઃ નવ લિપ્તાષટ્ત્રિંશચ્છતભાગાઃ
શશીષુવેદાઃ, ભૃગોઃ લિપ્તાઃ સપ્તત્રિંશત્ લિપ્તાષાટ્સહસ્રભાગાઃ નવનવેન્દુરામાઃ । એવમ્ યથાવિલિખિતસૂર્યદિવસગ્રહભુક્તિભિઃ સૂર્યાહર્ગણમ્ ગુણયેત્, સૂર્યભુક્તલિપ્તાભિઃ ચ ત્રૈરાશિકેન યત્ અવાપ્તમ્ ફલમ્ પ્રક્ષિપ્ય ખખષડ્ઘનેન વિભજેત્, શેષમ્ ગ્રહભુક્તલિપ્તાઃ । ઇયાન્ તત્ર વિશેષઃ ચન્દ્રમસિ ત્રયોદશગુણઃ સૂર્યઃ ક્ષેપઃ, બુધોચ્ચે ચતુર્ગુણઃ, શુક્રોચ્ચે રૂપગુણિતઃ ઇતિ । એતત્ અપિ અશેષગ્રહાનયનમ્ કર્મ લઘુતરમ્ એવ કર્મનિબન્ધે પ્રદર્શિતમ્
તત્ર એવ અવગન્તવ્યમ્ ઇતિ

[ યુગાદિકાલાનન્ત્યનિર્દેશઃ ]
કાલપ્રવૃત્યાનન્ત્યપ્રતિપાદનાય આહ ã
યુગવર્ષમાસદિવસાઃ સમમ્ પ્રવૃત્તાઃ તુ ચૈત્રશુક્લાદેઃ ।
કાલઃ અયમ્ અનાદ્યન્તઃ ગ્રહભૈઃ અનુમીયતે ક્ષેત્રે

યુગમ્ ચ વર્ષમ્ ચ માસઃ ચ દિવસઃ ચ યુગવર્ષમાસદિવસાઃ, એતે સમમ્ પ્રવૃત્તાઃ યુગપત્ પ્રવૃત્તાઃ ઇતિ અર્થઃ । કસ્માત્ ઇતિ આહ ã ચૈત્રશુક્લાદેઃ । ચૈત્રઃ માસઃ, તસ્ય [યઃ] શુક્લઃ પક્ષઃ, તસ્ય શુક્લ[પક્ષ]સ્ય યઃ આદિઃ, [સ] અર્ધોદયઃ ઇતિ અર્થઃ, તસ્માત્ ચૈત્રશુક્લાદેઃ યુગાદયઃ યે તે યુગપત્ પ્રવૃત્તાઃ । નનુ ચ યુગે ચૈત્રશુક્લાદેઃ પ્રવૃત્તે સર્વે એવ સમમ્ પ્રવૃત્તાઃ સ્યુઃ । તસ્માત્ યુગમ્ ચૈત્રશુક્લાદેઃ પ્રવૃત્તમ્ ઇતિ એતત્ એવ અસ્તુ । ન ઇતિ આહ ã શાસ્ત્રાન્તરે
વર્ષાદીનામ્ અન્યસ્માત્ પ્રવૃત્તિઃ અભિહિતા ã
પ્રથમે વાસવસ્ય અંશે દ્વિતીયાંશે તુ અજસ્ય તુ ।
રેવતીનામ્ તૃતીયાંશે ચતુર્થાંશે યમસ્ય ચ ॥
સૌમ્યસ્ય પ્રથમાંશે ચ દ્વિતીયાંશે પુનર્ વસોઃ ।
સાર્પસ્ય અંશે તૃતીયે તુ ચતુર્થાંશે ભગસ્ય ચ ॥
ત્વાષ્ટ્રસ્ય આદ્યાંશકે ચ એવ દ્વિતીયાંશે વિશાખયોઃ ।
ઐન્દ્રસ્ય અંશે તૃતીયે ચ આપ્યસ્ય અંશે ચતુર્થકે ॥
યદા સમાનામ્ અધિપઃ બૃહસ્પતિઃ અતઃ ઉત્થિતઃ ।
ઉદયતિ અંશકાન્તે વા પ્રથમઃ પર્યયઃ ભવેત્ ॥
ઇતિ।
એવમ્ વર્ષાણામ્ પ્રવૃત્તિઃ અતિદૂરભિન્ના । તસ્યામ્ ચ વર્ષપ્રવૃત્તૌ ભિન્નાયામ્ માસદિવસપ્રવૃત્તી અપિ ભિન્ને એવ ભવતઃ । અથવા એવમ્ સ્યાત્ ã ઇયમ્ વર્ષાણામ્ પ્રવૃત્તિઃ નાનાપ્રકારા ફલાર્થિભિઃ સંહિતાકારૈઃ ઉપદિષ્ટા । ન એષા પ્રસિદ્ધા લોકે, ન પરતન્ત્રેષુ । તસ્માત્ યા પરતન્ત્રેષુ લોકે ચ પ્રસિદ્ધા પ્રવૃત્તિઃ તસ્યાઃ ગ્રહણમ્ ભવિષ્યતિ ઇતિ । એતત્ અપિ ન । તત્ યથા ã સુરાષ્ટ્રાસુ કાર્તિકશુક્લપ્રતિપદઃ પ્રવૃત્તિઃ વર્ષમાસદિવસાનામ્, આશ્વયુજઃ [કૃષ્ણ]પઞ્ચદશ્યામ્
નિવૃત્તિઃ । તથા ચ મગધાસુ આષાઢે કૃષ્ણપ્રતિપદઃ સમામાસદિવસાનામ્ પ્રવૃત્તિઃ, આષાઢસિતપઞ્ચદશ્યામ્ નિવૃત્તિઃ । તથા ચ અર્થશાસ્ત્રે અપિ અભિહિતમ્ ã "ત્રિશતમ્ સચતુષ્પઞ્ચાશતમ્ અહોરાત્રાણામ્ કર્મ સાંવત્સરઃ, તમ્ આષાઢીપર્યવસાનમ્ ઊનમ્ પૂર્ણમ્ વા દદ્યાત્" ઇતિ । સિંહરાજેન સહસ્રાક્ષરે નિબદ્ધમ્ ã
રવ્યુદયે લઙ્કાયામ્ આષાઢીપૌર્ણમાસ્યામ્ તુ સોમદિને ।
કૃતકૃતવર્ષૈઃ યાતૈઃ શકેન્દ્રકાલાત્ યુગસ્ય આદિઃ ॥
ઇતિ ।
યુગાદીનામ્ ચૈત્રશુક્લાદેઃ પ્રવૃત્ત્યભિધાનમ્ સિદ્ધમ્ એવ એતત્ ।
ઇદાનામ્ પ્રષ્ટવ્યમ્ ã સિંહરાજેન ન શુક્લાન્તઃ માસઃ સ્વતન્ત્રે પ્રતિપાદિતઃ, તથા ચ લોકે શુક્લાન્તઃ એવ પ્રસિદ્ધઃ, હોરાયામ્ અપિ ã
ચન્દ્રયુતાત્ નવભાગાત્ માસઃ શુક્લાન્તનામસમઃ ।
ઇતિ ।
અત્ર ઉચ્યતે ã યત્ તુ સિંહરાજેન અભિહિતમ્ તત્ સ્વાભિપ્રાયેણ અધિકમાસકાવમાનામ્ યુગપત્ પ્રવૃત્તત્વાત્ આષાઢપૌર્ણમાસી [તઃ આરભ્ય ચતુર્દશી] પર્યન્તાવસાનમ્ સંવત્સરઃ ઇતિ પરિકલ્પિતઃ । યદિ અપિ ઉચ્યતે "શુક્લાન્તઃ માસઃ લોકે પ્રસિદ્ધઃ" ઇતિ, તત્ ન । નનુ સર્વેષુ એવ દેશેષુ માસાઃ । સન્તિ ચ દેશાઃ કૃષ્ણાન્તમાસવ્યવહારાઃ સુરાષ્ટ્રપ્રભૃતયઃ । યત્ અપિ ઉચ્યતે ã
ચન્દ્રયુતાત્ નવભાગાત્ માસઃ શુક્લાન્તનામસમઃ ।
ઇતિ, અસ્ય અપિ અન્યઃ એવ અર્થઃ । ચન્દ્રયુતાત્ નવભાગાત્ પ્રષ્ટુઃ માસઃ વાચ્યઃ । [સ શુક્લાન્તેન] નામ્ના સદૃશઃ । શુક્લાન્તે [ન] હિ માસસ્ય નામપરિજ્ઞાનમ્ । કૃત્તિકાસુ યુક્તઃ ચન્દ્રમા અસ્મિન્ સતિ કાર્તિકઃ માસઃ ઇતિ આદિ ।
અન્યત્ ચ ã શુક્લાન્તેન માસેન ન કદાચિત્ અપિ મીનમેષસન્ધૌ માસસ્ય વર્ષસ્ય વા અન્તે ગ્રહાઃ સ્યુઃ ।
અત્ર આહ યવનેશ્વરઃ ã
માસે તુ શુક્લપ્રતિપત્પ્રવૃત્તે પૂર્વે શશી મન્દબલઃ દશાહે ।
ઇતિ શુક્લાદિઃ માસઃ । યદા પુનર્ શુક્લાદિઃ માસઃ તદા પુનર્ શ્રુત્યર્થઃ અનુષ્ઠિતઃ ભવતિ । એવમ્ હિ શ્રુતૌ પઠ્યતે ã
એષા હિ વૈ સંવત્સરસ્ય પ્રથમા રાત્રિઃ યત્ ફાલ્ગુની પૌર્ણમાસી યા ઉત્તરા ।
ઇતિ । [યદિ] કૃષ્ણ[પ્રતિપદ્]આદિઃ માસઃ સ્યાત્, તદા કથમ્ ઇયમ્ ઉત્તરા પૌર્ણમાસી ફાલ્ગુની ભવતિ, યત્ ઉત તત્ ચૈત્રમાસઃ સ્યાત્ ? કુતઃ? ફાલ્ગુન્યામ્ પૌર્ણમાસ્યામ્ ફાલ્ગુનઃ માસઃ પૂર્ણઃ, તદા ઉત્તરા પૌર્ણમાસી ચૈત્ર[માસસ્ય], પ્રતિપત્કૃષ્ણાદિત્વાત્ માસસ્ય । તતઃ મન્યામહે ન અદ્ય અપિ ફાલ્ગુનઃ માસઃ સમાપ્યતે ઇતિ । યસ્માત્ આહ ã
ફાલ્ગુની પૌર્ણમાસી યા ઉત્તરા ।
ઇતિ ।
અન્યત્ ચ ã
[ યા અસૌ] વૈશાખસ્ય અમાવાસ્યા તસ્યામ્ અગ્નિમ્ આદધીત, સા રોહિણ્યા સમ્પદ્યતે ।
[શતપથ-બ્રાહ્મણમ્, 11.1.1.7]
ઇતિ ।
યદિ શુક્લાન્તઃ માસઃ પરિકલ્પ્યતે તદા ન વૈશાખસ્ય અમાવાસ્યાયામ્ રોહિણ્યા ચન્દ્રમસઃ યોગઃ વિદ્યતે । યસ્માત્ ચૈત્રપૌર્ણમાસ્યામ્ ચિત્રાયામ્ સોમઃ યુજ્યતે, તસ્યામ્ ચૈત્ર્યામ્ વ્યતીતાયામ્ વૈશાખપ્રતિપત્ । તતઃ ચ સ્વાત્યાદિષુ નક્ષત્રેષુ પ્રતિપત્ [પ્રભૃતિ] ગણ્યમાના અમાવાસ્યા ભરણ્યા યુજ્યતે, ન રોહિણ્યા । અથ ચન્દ્રગતિવિશેષાત્ ઇતિ [ચેત્, ન] । નક્ષત્રાર્ધસ્ય સકલસ્ય વા હ્રાસવૃદ્ધી ભવતઃ, ન નક્ષત્રદ્વયસ્ય । શુક્લાદૌ પુનર્ માસે વૈશાખપૌર્ણમાસ્યામ્
વ્યતીતાયામ્ વૈશાખસ્ય એવ અમાવાસ્યા ભવિષ્યતિ । તતઃ કૃષ્ણપક્ષપ્રતિપત્પ્રભૃત્યનુરાધાદિષુ ગણ્યમાનાસુ રોહિણ્યા અમાવાસ્યાયાઃ ચ યોગઃ સંભવતિ ।
અન્યત્ ચ ã
સઃ અપરપક્ષે અપ ઓષધીઃ પ્રવિશતિ ।
ઇતિ ।
શતપથ [11.1.5.3] એવમ્ પઠ્યતે । તત્ર અપરપક્ષઃ કૃષ્ણઃ, [ન] શુક્લઃ । અન્યત્ ચ સ્માર્તવચનમ્ ã
અપરપક્ષે શ્રાદ્ધમ્ કુર્વીત ઊર્ધ્વમ્ વા ચતુર્થ્યાઃ ।
ઇતિ અત્ર કૃષ્ણાદિ[માસત્વાત્] પૂર્વપક્ષઃ કૃષ્ણઃ, અપરઃ શુક્લઃ । અપરત્વાત્ શુક્લપક્ષસ્ય શુક્લપક્ષે એવ શ્રાદ્ધવિધિઃ પ્રાપ્નોતિ ન કૃષ્ણે, ઇષ્યતે ચ શુક્લે [તરે], તસ્માત્ શુક્લાદિઃ માસઃ ઇતિ । તતઃ "યુગવર્ષમાસદિવસાઃ સમમ્ પ્રવૃત્તાઃ તુ ચૈત્રશુક્લાદેઃ" ઇતિ ।
અત્ર ઉત્પ્રેક્ષિતપૂર્વપક્ષઃ દ્રષ્ટવ્યઃ । યુગાદીનામ્ ચૈત્ર[શુક્લાદિતઃ પ્રવૃત્તિ]ત્વાત્ કાલસ્ય આદિમત્તાપ્રસઙ્ગઃ ઇતિ આહ ã કાલઃ અયમ્ અનાદ્યન્તઃ । અયમ્ કાલઃ અસ્માભિઃ યુગાદિઃ અભિહિતઃ, ચૈત્રશુક્લાદેઃ પ્રવૃત્તઃ ઇતિ । ન અસ્ય અન્તઃ ન અસ્ય આદિઃ । વ્યવહારાર્થમ્ આદિઃ અન્તઃ ચ પરિકલ્પિતઃ । યદિ કાલસ્ય આદિઃ સ્યાત્ તતઃ કિમ્ સ્યાત્? આહ ã સંસારસ્ય આદિમત્તા પ્રાપ્નોતિ, ઇષ્યતે ચ અનાદિઃ સંસારઃ ઇતિ । તસ્માત્ યુક્તમ્ "કાલઃ અયમ્ અનાદ્યન્તઃ" ઇતિ ।
કથમ્ પુનર્ અસ્ય આદિઃ વ્યવહારાર્થમ્ પરિકલ્પિતઃ ઇતિ આહ ã ગ્રહભૈઃ અનુમીયતે ક્ષેત્રે । ગ્રહાઃ ચ ભાનિ ચ ગ્રહભાનિ । તૈઃ ગ્રહભૈઃ અનુમીયતે આદિઃ અન્તઃ ચ । "માઙ્ માને" [પાણિનીયધાતુપાઠઃ 1143] ઇતિ અયમ્ ધાતુઃ ધૂમાત્ અગ્ન્યનુમાનમ્ ઇતિ અત્ર માને વર્તતે । અત્ર પુનર્ ગ્રહભૈઃ અનુમીયતે ઇતિ માનાર્થઃ એવ । વ્રીહ્યાદિરાશયઃ પ્રસ્થાદિભિઃ અનુમીયન્તે, કુઙ્કુમાદયઃ વા પલાદિભિઃ, એવમ્ ગ્રહભૈઃ ઇતિ । યદા સર્વે એવ ગ્રહાઃ યુગપત્
મીનમેષસન્ધૌ ક્ષિતિસંયુક્તાઃ તદા યુગસ્ય આદિઃ ઇતિ । કઃ ભુવઃ ગ્રહસ્ય ચ યોગઃ, દ્વયોઃ અત્યન્તવિપ્રકૃષ્ટયોઃ? ન એષઃ દોષઃ । મુખ્યસ્ય યોગસ્ય અસંભવાત્ ગૌણઃ યોગઃ પરિગૃહ્યતે । યત્ર ભૂલગ્નઃ ઇવ ગ્રહઃ લક્ષ્યતે સ ભૂગ્રહયોઃ યોગઃ । સ ચ ઉદયાસ્તમયયોઃ સંભવતિ ઇતિ ઉદયાસ્તમયયોઃ વા પરિગૃહ્યતે ।
અન્યે પુનર્ અન્યથા વ્યાવર્ણયન્તિ ã ગ્રહભૈઃ અનુમીયતે ઇતિ । ગ્રહૈઃ ચ નક્ષત્રૈઃ ચ કાલસ્ય આદિઃ અન્તઃ ચ પરિકલ્પ્યતે । તત્ યથા ã
ઉદેતિ યસ્મિન્ નક્ષત્રે પ્રવાસોપગતઃ અઙ્ગિરાઃ ।

તસ્માત્ સંવત્સરઃ માસાત્ બાર્હસ્પત્યઃ પ્રગણ્યતામ્ ॥ ઇતિ ।
બૃહસ્પતિચારવશાત્ કાલસ્ય આદિઃ પરિકલ્પિતઃ । લોકે ચ એવમ્ વક્તારઃ ભવન્તિ ã "સ્વાતૌ ઉદિતે પ્રસ્થાસ્યામહે ઉદયઃ " ઇતિ, "શુક્રે અસ્તમ્ ગતે પ્રસ્થિતઃ" ઇતિ, "અદ્ય કૃત્તિકાસુ મધ્યસ્થિતાસુ દારુકઃ [ગતઃ]" ઇતિ આદિ । ક્ષેત્રે । ક્ષેત્રમ્ ભગોલઃ, તસ્મિન્ ભગોલે, નક્ષત્રગ્રહચારવશાત્ આદિઃ અન્તઃ ચ પરિકલ્પિતઃ

[ ગ્રહાણામ્ સમગતિત્વમ્ ]
ગ્રહાણામ્ સમગતિપ્રતિપાદનાય આહ ã
ષષ્ટ્યા સૂર્યાબ્દાનામ્ પ્રપૂરયન્તિ ગ્રહાઃ ભપરિણાહમ્ ।
દિવ્યેન નભઃપરિધિમ્ સમમ્ ભ્રમન્તઃ સ્વકક્ષ્યાસુ

ષષ્ટ્યા સૂર્યાબ્દાનામ્ આદિત્યવર્ષાણામ્ ષષ્ટ્યા ગ્રહાઃ નક્ષત્રકક્ષ્યામ્ પ્રપૂરયન્તિ, નક્ષત્રકક્ષ્યાતુલ્યાનિ યોજનાનિ સ્વાસુ સ્વાસુ કક્ષ્યાસુ ગચ્છન્તિ ઇતિ અર્થઃ । [કિયદ્યોજનાનિ] પુનર્ નક્ષત્રકક્ષ્યાયામ્ ગ્રહાઃ સૂર્યાબ્દાનામ્ ષષ્ટ્યા પૂરયન્તિ? ઉચ્યતે ã વસુવિયદમ્બરાકાશરસયમત્રિશૈલચન્દ્રાઃ [173260008] । ન એતત્ અસ્માભિઃ નક્ષત્રકક્ષ્યાપ્રમાણમ્ દૃષ્ટમ્ । કિમ્ તર્હિ? કા એષા પ્રતિપાદિતા ઇતિ? ઉચ્યતે ã "ભવાંશે અર્કઃ" [ગીતિકાí, 6] ઇતિ । અત્ર કથમ્
પુનર્ એતેન એવ નક્ષત્રકક્ષ્યાતુલ્યાનિ યોજનાનિ ગચ્છન્તિ ઇતિ ઉચ્યતે? યદિ ખ્યુઘૃ-તુલ્યૈઃ અર્કવર્ષૈઃ સ્વાન્-સ્વાન્ ભગણાન્ ગ્રહાઃ ભુઞ્જન્તે [તદા] ષષ્ટ્યા સૂર્યાબ્દૈઃ કિયન્તઃ ઇતિ । ષષ્ટિભાગેન અપિ ષષ્ટ્યા એકઃ, પુનર્ ષષ્ટિભાગેન એતે[ષામ્] ખ્યુઘૃ-તુલ્યાનામ્ અર્કવર્ષાણામ્ દ્વાસપ્તતિસહસ્રાણિ । એવમ્ યથાભાગેન અવિનષ્ટરાશયઃ સ્થાપ્યાઃ । તતઃ પુનર્ અપિ ã યદિ એકેન ભગણેન પ્રતિસ્વકક્ષ્યા લભ્યતે [તદા] ષષ્ટ્યબ્દભોગેન કા ઇતિ સર્વગ્રહેભ્યઃ નક્ષત્રકક્ષ્યા
લભ્યતે ।
દિવ્યેન નભઃપરિધિમ્ । દિવિ ભવમ્ દિવ્યમ્, યુગમ્ ઇતિ અર્થઃ । કથમ્ પુનર્ દિવ્યશબ્દેન યુગમ્ અભિધીયતે? યસ્માત્ દિવિ સઞ્ચરતામ્ ગ્રહાણામ્ એકત્ર યોગઃ ભવતિ, અતઃ [દિવ્યમ્ યુગમ્ ઉક્તમ્ તેન] દિવ્યેન નભઃપરિધિમ્ । નભસઃ પરિધિઃ નભઃપરિધિઃ, આકાશકક્ષ્યા ઇતિ અર્થઃ । કથમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે? નનુ ચ વિયત્ અપરિમિતયોજનપ્રમાણમ્ ઇતિ શ્રૂયતે । તસ્ય પરિમિતયોજનપ્રમાણમ્ કથમ્ કક્ષ્યા ભવેત્? ઉચ્યતે ã વિયત્ અસ્માકમ્ યાવત્
દિવસકરમરીચિનિધાનમ્ અવભાસયતિ તાવત્ વિયત્ ઇતિ । અતઃ પરમ્ આકાશમ્ અપ્રમેયમ્ ઇતિ । અત્ર ખકક્ષ્યાભિધાનેન એતત્ પ્રતિપાદયતિ, ઇયત્પ્રમાણમ્ વિયદર્કમરીચયઃ પ્રાપ્નુવન્તિ ઇતિ ।
સમમ્ ભ્રમન્તઃ । તુલ્યયા [ગત્યા] ભ્રમન્તઃ ઇતિ અર્થઃ । યાવન્તિ યોજનાનિ સ્વકક્ષ્યાયામ્ શશી સંચરતિ તાવન્તિ એવ યોજનાનિ આર્કિઃ અપિ સ્વકક્ષ્યાયામ્ સઞ્ચરતિ । તત્ યથા ã યદિ એકેન ભગણેન સ્વકક્ષ્યા લભ્યતે [તદા] યુગભગણૈઃ કિમ્ ઇતિ ખકક્ષ્યા લભ્યતે । અથવા ã ષષ્ટ્યબ્દભોગેન નક્ષત્રકક્ષ્યા લભ્યતે સ્વૈઃ યુગભગણૈઃ કિમ્ ઇતિ ખકક્ષ્યા લભ્યતે । એવમ્ યોજનગતેન ગ્રહાઃ તુલ્યગતયઃ । કક્ષ્યાતઃ ગ્રહાણામ્ મધ્યમાનયનમ્ ã યદિ
[યુગ]ભૂદિનૈઃ સર્વે એવ સ્વાસુ કક્ષ્યાસુ સમગત્યા ભ્રમન્તઃ [ખ]કક્ષ્યાતુલ્યાનિ યોજનાનિ પ્રયાન્તિ, એકેન અહ્ના કિયન્તિ ઇતિ સર્વગ્રહાણામ્ યોજનગતા દિનભુક્તિઃ લભ્યતે ઇતિ, ખકક્ષ્યાયામ્ ભૂદિનૈઃ ભાગે હૃતે યોજનગતા ગ્રહાણામ્ દિનભુક્તિઃ લભ્યતે । તયા ત્રૈરાશિકમ્ ભઙ્ક્ત્વા મધ્યમગ્રહાઃ આનીયન્તે ã યદિ સ્વકક્ષ્યાયોજનૈઃ ભગણઃ લભ્યતે તદા ગતિયોજનૈઃ કિમ્ ઇતિ આહ્નિકી ભુક્તિઃ લભ્યતે, તતઃ પુનર્ અપિ ã યદિ એકેન અહ્ના ભુક્તિઃ લભ્યતે અહર્ગણેન
કિમ્ ઇતિ । અત્ર એકઃ પૂર્વત્રૈરાશિકે ગુણકારઃ, [અપરે ભાગહારઃ ।] અતઃ ગુણકારભાગહારયોઃ તુલ્યત્વાત્ નષ્ટયોઃ અહર્ગણસ્ય દિન[ગતિ]યોજનાનિ ગુણકારઃ સ્થિતઃ, [સ્વકક્ષ્યાયોજનાનિ ભાગહારઃ, લબ્ધિઃ] ભગણાદયઃ । [ઉક્તમ્ ચ] ã
અમ્બરકક્ષ્યા ભૂદિનહૃતા ફલમ્ તત્ર યોજનાનિ તેષુ ।
ગતાહસંગુણિતેષુ સ્વગ્રહકક્ષ્યાપ્તભગણાદ્યમ્ ॥
ઇતિ । અ[થવા ખકક્ષ્યા]હર્ગણસંવર્ગે સ્વકક્ષ્યાભૂદિનસંવર્ગહૃતે ભગણાદયઃ ભવન્તિ

[ગ્રહાણામ્ સમગતિત્વેન કક્ષ્યાવ્યવસ્થા ]
સમગત્યા પ્રવૃત્તગ્રહકક્ષ્યાવ્યવસ્થાપ્રદર્શનાર્થમ્ આહ ã
મણ્ડલમ્ અલ્પમ્ અધસ્તાત્ કાલેન અલ્પેન પૂરયતિ ચન્દ્રઃ ।
ઉપરિષ્ટાત્ સર્વેષામ્ મહત્ ચ મહતા શનૈઃ ચારી

મણ્ડલમ્ અલ્પમ્ અધસ્તાત્ । સર્વેષામ્ અધઃ વ્યવસ્થિતમ્ મણ્ડલમ્ અલ્પમ્ અલ્પે[ન કાલેન પૂરય]તિ ચન્દ્રમાઃ । અધસ્તાત્ ઇતિ અનેન એવ મણ્ડલસ્ય અલ્પત્વસિદ્ધિઃ, અલ્પમ્ ઇતિ એતત્ ન વક્તવ્યમ્ । કથમ્ અધસ્તાત્ ઇતિ એતાવતિ ઉચ્યમાને મણ્ડલસ્ય અલ્પત્વમ્ ગમ્યતે? ઉચ્યતે ã ઉપરિ ઉપરિ કક્ષ્યાઃ વ્યવસ્થિતાઃ । તાસામ્ ઉપરિ ઉપરિ વ્યવસ્થિતાનામ્ અધઃ યા વ્યવસ્થિતા સા સર્વતનીયસી । તસ્માત્ અધસ્તાત્ [ઇન્દુઃ] સ્યાત્ । ન એતત્ અસ્તિ । "ભાનામ્ અધઃ શનૈઃ ચર" [કાલક્રિયાí,
15] ઇતિ અત્ર કક્ષ્યાણામ્ ઉપરિ ઉપરિ વ્યવસ્થિતિમ્ વક્ષ્યતિ । નનુ ચ અન્યે બ્રુવતે ã સર્વેષામ્ ઉપરિ ચન્દ્રમસઃ કક્ષ્યા ઇતિ । [તત્ અયુક્તમ્ ।] સર્વેષામ્ ગ્રહાણામ્ અધઃ ચન્દ્રકક્ષ્યા ઇતિ આહ । યદિ ઉપરિ સ્યાત્ તદા ચન્દ્રસ્ય ગ્રહનક્ષત્રભેદે સ્ફુટકલઙ્કહરિણે ગ્રહનક્ષત્ર[તારાઃ દૃશ્યેરન્] । સૂર્યવશાત્ યદિ ઉપરિ ચન્દ્રઃ સ્યાત્ તદા સૂર્યેણ આરાત્ વ્યવસ્થિતેન સદા ચન્દ્રમસોઃ અપિ સ્વસ્ય આરાત્ ભાગમ્ અખણ્ડમ્ દૃશ્યેત, ઉપરિસ્થિતઃ [ન ઉપલક્ષ્યતે] । તસ્માત્ સર્વેષામ્
અધઃ ચન્દ્રમાઃ ।
અન્યે પુનર્ સુગત[મતા]વલમ્બિનઃ સૂર્યાચન્દ્રમસોઃ એકામ્ કક્ષ્યામ્ આચક્ષતે ã
અર્ધેન મેરોઃ ચન્દ્રાર્કૌ પઞ્ચાશત્સૈક[યોજનૌ] ।
અર્ધરાત્રઃ અસ્તગમનમ્ મધ્યાહ્નઃ ઉદયઃ સકૃત્ ॥ ઇતિ ॥
ન એવમ્ યુજ્યતે । યદિ પઞ્ચાશત્ યોજનાનિ ચન્દ્રઃ, એકપઞ્ચાશત્ [યોજનાનિ] સૂર્યઃ તદા કિમ્ ઇતિ સૂર્યઃ [ન] મહાન્ ઉપલભ્યતે, તુલ્યૌ એતૌ [અર્ધો]દિતૌ અર્ધાસ્તમિતૌ પૌર્ણમાસ્યામ્ લક્ષ્યેતે? અથ વિદૂરત્વાત્ અર્કઃ ન મહાન્ ઉપલક્ષ્યતે ઇતિ ચેત્ ન । તર્હિ મન્દરાર્ધે સૂર્યાચન્દ્રમસોઃ દૂરીભૂતઃ અર્કઃ । અન્યત્ ચ તુલ્યકક્ષ્યાવ્યવસ્થિતત્વાત્ સૂર્યાચન્દ્રમસોઃ સૂર્યગ્રહણમ્ ન એવ સ્યાત્ । ન ચ ચન્દ્રમસમ્ મુક્ત્વા અન્યઃ રાહુઃ અસ્તિ યેન સવિતા છાદ્યતે । યદિ અપિ અધઃ ચન્દ્રઃ
સ્યાત્ તથા અપિ મહત્ત્વાત્ સૂર્યબિમ્બસ્ય ન એવ અર્કઃ સકલઃ છાદ્યતે । ન એવ અર્કઃ ચન્દ્રેણ છાદ્યતે ઇતિ ચેત્ તત્ અપિ ઉત્તરત્ર વ્યાખ્યાસ્યતે ।
કાલેન અલ્પેન પૂરયતિ ચન્દ્રઃ । અલ્પેન સ્તોકેન કાલેન પૂરયતિ । કિમ્? તત્ અલ્પમ્ મણ્ડલમ્ અધઃ વ્યવસ્થિતમ્ । ઉપરિષ્ટાત્ સર્વેષામ્ મણ્ડલાનામ્ મહત્ મણ્ડલમ્ મહતા કાલેન શનૈઃ ચરઃ પૂરયતિ । એતૌ અલ્પમહત્કક્ષ્યામણ્ડલપરિમાણૌ ગ્રહૌ ઉદ્દિષ્ટૌ, અન્યેષામ્ ચ [મણ્ડલાનિ સ્વબુદ્ધ્યા વિજ્ઞેયાનિ] । તત્ યથા ã ચન્દ્રમાઃ દિવસસઙ્ખ્યયા સપ્તવિંશત્યા સાર્ધૈકયા મણ્ડલમ્ ગચ્છતિ, બુધશુક્રરવયઃ કિઞ્ચિત્ ઊનેન વર્ષેણ, ભૌમઃ કિઞ્ચિત્ ઊનેન
વર્ષદ્વ[યેન, ગુરુઃ] તુ વર્ષૈઃ દ્વાદશભિઃ કિઞ્ચિત્ ઊનૈઃ, શનૈશ્ચરઃ તુ ત્રિંશતા વર્ષૈઃ કિઞ્ચિત્ ઊનૈઃ ઇતિ । એવમ્ એતે ભિન્નકક્ષ્યાસ્થાઃ યોજનગતેન તુલ્યગતયઃ ગ્રહાઃ વ્યાખ્યાતાઃ ।
અથ યદિ તુલ્યકક્ષ્યાસ્થાઃ યોજનગતેન તુલ્યગતયઃ એવ સ્યુઃ તદા એતેષામ્ યુગાદેઃ સંપ્રવૃત્તાનામ્ ન કદાચિત્ વિયોગઃ સ્યાત્ । અથ [યદિ] યોજનગતેન એતે ભિન્નગતયઃ સ્યુઃ તદા એતેષામ્ ભુક્તિલિપ્તાનયને યોજનૈઃ યથાસ્વમ્ પ્રસિદ્ધભુક્તિલિપ્તાઃ ન આગચ્છેયુઃ । તસ્માત્ ભિન્નકક્ષ્યાસ્થાઃ અપિ ગ્રહાઃ યોજનગતેન તુલ્યગતયઃ એવ ઇતિ

[ ભિન્નકક્ષ્યાસુ રાશ્યાદીનામ્ અલ્પમહત્ત્વમ્ ]
કક્ષ્યાણામ્ અલ્પમહત્ત્વાત્ રાશિભાગલિપ્તાઃ બહ્વ્યઃ અલ્પાઃ ઇતિ સન્દેહઃ તન્નિવૃત્ત્યર્થમ્ આહ ã
અલ્પે હિ મણ્ડલે અલ્પાઃ મહતિ મહાન્તઃ ચ રાશયઃ જ્ઞેયાઃ ।
અંશાઃ કલાઃ તથા એવમ્ વિભાગતુલ્યાઃ સ્વકક્ષ્યાસુ

અલ્પે મણ્ડલે અલ્પાઃ રાશયઃ મહતિ મણ્ડલે મહાન્તઃ, એવમ્ અંશાઃ કલાઃ ચ, કેવલમ્ તુ વિભાગેન સદૃશાઃ । તત્ યથા ã અલ્પે મહતિ ચ મણ્ડલે મણ્ડલદ્વાદશભાગઃ રાશિઃ, ષષ્ટિશતત્રયભાગઃ ભાગઃ, ખખષડ્ઘનભાગઃ લિપ્તાઃ ઇતિ, સ્વાસુ સ્વાસુ કક્ષ્યાસુ જ્યોતિશ્ચક્રસ્ય તુલ્યત્વાત્

[ ગ્રહકક્ષ્યાવસ્થિતિક્રમઃ ]
કક્ષ્યાણામ્ ઉપરિ અધઃ અવ[સ્થિતિ]ક્રમપરિજ્ઞાનાય આહ ã
ભાનામ્ અધઃ શનૈશ્ચરસુરગુરુભૌમાર્કશુક્રબુધચન્દ્રાઃ ।
એષામ્ અધઃ ચ ભૂમિઃ મેધીભૂતા ખમધ્યસ્થા

ભાનિ જ્યોતીંષિ, અશ્વિન્યાદીનિ । તેષામ્ અધઃ શનૈશ્ચરઃ, તસ્ય અપિ અધઃ બૃહસ્પતિઃ, તતઃ અઙ્ગારકઃ ઇતિ આદિ । એષામ્ અધઃ ચ ભૂમિઃ । એષામ્ નક્ષત્રાદીનામ્ ભૂઃ અધઃ । મેધીભૂતા । અત્ર "ભૂત"-શબ્દઃ બહુષુ અર્થેષુ વર્તમાનઃ ઇવ અર્થે પ્રતિપત્તવ્યઃ । મેધી ઇવ સ્થિતા । ખમધ્યસ્થા । ખમ્ આકાશમ્ તસ્ય મધ્યમ્ ખમધ્યમ્, તસ્મિન્ સ્થિતા ખમધ્યસ્થા । એષામ્ અધઃ ચ ભૂમિઃ ઇતિ । અત્ર ઉચ્યતે ã યદા દૃશ્યે
ચક્રાર્ધે ગ્રહનક્ષત્રાણિ, તદા તેષામ્ અધઃ ભૂમિઃ । યદા અતઃ અન્યેષુ ગ્રહનક્ષત્રાણિ સ્મરરિપુસુતહિબુકસહજધનેષુ વર્તન્તે તદા કથમ્ અધઃ ભૂઃ, યત્ ઉત ઉપરિ સ્યાત્ । ન એવમ્ વિજ્ઞાયતે । યસ્માત્ સર્વેષામ્ અસ્મદાદીનામ્ ભૂઃ અધઃ, ઉપરિ ચ આકાશઃ, [તસ્માત્] સર્વદા ગ્રહાઃ ઉપરિ, ભૂઃ અધઃ । વક્ષ્યતિ ચ ã
યદ્વત્ કદમ્બપુષ્પગ્રન્થઃ પ્રચિતઃ સમન્તતઃ કુસુમૈઃ ।
તદ્વત્ હિ સર્વસત્ત્વૈઃ જલજૈઃ સ્થલજૈઃ ચ ભૂગોલઃ ॥ ઇતિ ।
[ગોલí, 7]
[અન્યે તુ ઇમામ્ કલ્પનામ્] દૂરવિપ્રતિપન્નામ્, ભગણશનૈઃચરબૃહસ્પતિકુજરવિસિતબુધનિશાકરાન્ ઉપર્યુપરિવ્યવસ્થિતાન્ તુલ્ય[ગતિકાન્ મન્યન્તે । તત્ યથા ã યા]વત્ અલ્પમણ્ડલમ્ ભાનિ ભ્રમન્તિ, તાવત્ મહાન્તિ મણ્ડલાનિ શનૈશ્ચરાદયઃ [ન] શક્નુવન્તિ પૂરયિતુમ્ ઇતિ પૃષ્ઠતઃ લક્ષ્યન્તે, યથાકક્ષ્યા[મણ્ડલક્રમેણ] ઇતિ । અત્ર પરિહારઃ પ્રાક્ પ્રદર્શિતઃ ã યદિ ઉપરિ સ્યાત્ તદા ચન્દ્રસ્ય ગ્રહનક્ષત્રભેદે સ્ફુટકલઙ્કહરિણે ગ્રહનક્ષત્રતારાઃ
કૃશ્યેરન્ [પૃí 212] ઇતિ આદિના ગ્રન્થેન ।
અન્યે મન્યન્તે ã તુલ્યકક્ષ્યાસ્થાઃ એવ ભગણશનૈશ્ચરબૃહસ્પતિકુજરવિસિતબુધનિશાકરાઃ । કિન્તુ યથાક્રમેણ શીઘ્રગતયઃ । અતઃ દ્રુતગતિભિઃ નક્ષત્રૈઃ ઈષમન્દગતિઃ ઈષત્ જીયતે, અતિમન્દગતિઃ તુ દૂરાત્ ઇતિ । ઈષન્મન્દગતિત્વાત્ શનૈશ્ચરઃ ઇષત્ જીયતે, અતિમન્દગતિત્વાત્ ચન્દ્રમાઃ [દૂ]રમ્ ઇતિ । અત્ર અપિ યદિ પ્રાઙ્મુખાઃ ગ્રહાદયઃ તદા પ્રાઙ્મુખૈઃ દ્રુતગતિભિઃ નક્ષત્રૈઃ જીયમાનઃ અશ્વિન્યામ્ દૃષ્ટઃ રેવત્યામ્ ઉપલક્ષ્યેત, ન ભરણ્યામ્ । વક્રકાલે
અપિ ચ, પ્રતિલોમગતિત્વાત્ અશ્વિન્યામ્ દૃષ્ટઃ ભરણ્યામ્ એવ ઉપલક્ષ્યેત । અથ એતે ગ્રહાદયઃ અપરાભિમુખાઃ કલ્પ્યન્તે, તથા અપિ વક્રકાલે અશ્વિન્યામ્ દૃષ્ટઃ પ્રતિલોમગતિત્વાત્ ભરણ્યામ્ ઉપલક્ષ્યેત । તુલ્યકક્ષ્યાવ્યવસ્થિતાનામ્ ચ લમ્બનવિશેષઃ ન સ્યાત્ । અન્યત્ ચ ã અન્યોન્યબિમ્બચ્છાદનમ્ ન સ્યાત્ । ગ્રહોપરાગઃ અપિ ચ તુલ્યકક્ષ્યાવ્યવસ્થિતત્વાત્ ન યુજ્યતે । તસ્માત્ "ભાનામ્ અધઃ શનૈશ્ચરઃ" ઇતિ આદિ સુષ્ઠુ ઉક્તમ્

[ કાલહોરાદિનાધિપતિજ્ઞાનમ્ ]
કાલહોરાદિનાધિપતિજ્ઞાપનાય આહ ã
સપ્ત એતે હોરેશાઃ શનૈશ્ચરાદ્યાઃ યથાક્રમમ્ શીઘ્રાઃ ।
શીઘ્રક્રમાત્ ચતુર્થાઃ ભવન્તિ સૂર્યોદયાત્ દિનપાઃ

એતે ગ્રહાઃ શનૈશ્ચરાદયઃ તુલ્યગતયઃ અપિ સન્તઃ યથાક્રમેણ શીઘ્રાઃ લક્ષ્યન્તે, મણ્ડલાનામ્ યથાક્રમેણ અલ્પત્વાત્ । તે એવ હોરેશાઃ યથાક્રમેણ । તત્ યથા ã શનૈશ્ચરસ્ય કાલહોરાયામ્ નિવૃત્તાયામ્ બૃહસ્પતેઃ કાલહોરા, તતઃ અઙ્ગારકસ્ય, તતઃ રવેઃ ઇતિ આદિ । એવમ્ સૂર્યોદયાત્ પ્રભૃતિ યાવત્ સૂર્યસ્ય અર્ધાસ્તમયઃ ઇતિ દ્વાદશ કાલહોરાઃ । તતઃ ચ અર્ધાસ્તમયાત્ અર્ધોદયઃ ઇતિ પુનર્ દ્વાદશ । એવમ્ અહોરાત્રે ચતુર્વિંશતિકાલહોરાઃ । કાલહોરા હિ નામ લગ્નરાશેઃ
અર્ધોદયસ્ય કાલઃ । સા ચ દિવસે દિવસે દિવસાધિપાતઃ પ્રભૃતિ પ્રતિપત્તવ્યા । ઉક્તમ્ ચ સ્ફુજિધ્વજયવનેશ્વરેણ ã
આદિત્યશુક્રેન્દુજચન્દ્રસૌરજીવાવનેયાઃ સ્યુઃ અહર્નિશાસુ ।
હોરેશ્વરાઃ તદ્દિવસાધિપાદિક્રમેણ તાઃ તત્ર ચતુર્ગુણાઃ ષટ્ ॥
એવમ્ દિવસાધિપાત્ સૂર્યોદયાત્ ગણ્યમાનાત્ ઉત્તરદિવસસ્ય અધિપાત્ એવ અર્ધોદયાત્ શીઘ્રક્રમાત્ ચતુર્થઃ, યઃ શીઘ્રક્રમઃ અભિહિતઃ "ભાનામ્ અધઃ શનૈશ્ચરઃ" ઇતિ આદિ તસ્માત્ ચતુર્થઃ દિવસાધિપતિઃ । તત્ યથા ã શનૈશ્ચરાત્ ચતુર્થઃ સૂર્યઃ દિવસાધિપતિઃ, સૂર્યાત્ સોમઃ ચતુર્થઃ, સોમાત્ અઙ્ગારકઃ ઇતિ આદિ । એવમ્ અનેન ક્રમેણ માસાધિપાઃ અબ્દાધિપાઃ ચ અવગન્તવ્યાઃ । કથમ્? [માસસ્ય વર્ષસ્ય ચ યઃ] પ્રથમદિવસે અધિપઃ સ માસાધિપઃ વર્ષાધિપઃ ચ
। સૂર્યોદયાત્ દિનપાઃ । સૂર્યસ્ય ઉદયઃ સૂર્યોદયઃ । યદિ અપિ શેષેણ ઉક્તઃ સૂર્યોદયશેષેણ અર્ધોદયઃ પ્રતિપત્તવ્યઃ । કુતઃ? ઇદમ્ બિમ્બાવયવાભિધાને અપિ તદવયવપ્રમાણસ્ય માનકાલાવધારણાશક્યત્વાત્ અર્ધોદયસ્ય ચ વ્યક્તલક્ષણત્વાત્ સુપરિચ્છેદનયા અર્ધોદયઃ આશ્રિયતે । અથવા અનિર્દિષ્ટેષુ વસ્તુષુ મધ્યમપ્રતિપત્તેઃ અર્ધોદયાત્ આરભ્ય પુનર્ અર્ધોદયઃ ઇતિ ।
અત્ર કેચિત્ અર્ધાસ્તમયાત્ વારપ્રવૃત્તિમ્ મન્યન્તે । તત્ ચ અયુક્તમ્ । યસ્માત્ ઉક્તમ્ ã
આસીત્ ઇદમ્ તમોભૂતમ્ અપ્રજ્ઞાતમ્ અલક્ષણમ્ ।
અપ્રતર્ક્યમ્ અવિજ્ઞેયમ્ પ્રસુપ્તમ્ ઇવ સર્વતઃ ॥
[મનુસ્મૃતિઃ, 1.5]
અત્ર જનપદજ્યોતિશ્ચક્રાભાવાત્ ન વારાદિવ્યવહારઃ સઞ્જાતઃ । યદા પ્રોત્પન્નઃ સહસ્રકિરણઃ તદા પ્રભૃતિ વારાદિવ્યવહારઃ સઞ્જાતઃ ઇતિ । અતઃ સુષ્ઠુ ઉક્તમ્ સૂર્યોદયાત્ દિનપાઃ ઇતિ

[ પ્રતિમણ્ડલવિધિના ગ્રહગતિનિરૂપણમ્ ]
એતે ગ્રહાઃ કસ્મિન્ મણ્ડલે ભ્રમન્તિ ઇતિ [ન જ્ઞાયતે] અતઃ તન્નિરૂપણાય આહ ã
કક્ષ્યાપ્રતિમણ્ડલગાઃ ભ્રમન્તિ સર્વે ગ્રહાઃ સ્વચારેણ ।
મન્દોચ્ચાત્ અનુલોમમ્ પ્રતિલોમમ્ ચ એવ શીઘ્હ્રોચ્ચાત્

કક્ષ્યાયાઃ પ્રતિમણ્ડલમ્ કક્ષ્યાપ્રતિમણ્ડલમ્, તત્ ગચ્છન્તિ ઇતિ કક્ષ્યાપ્રતિમણ્ડલગાઃ । અથવા કક્ષ્યા ચ પ્રતિમણ્ડલમ્ ચ કક્ષ્યાપ્રતિમણ્ડલે, તે ગચ્છન્તિ ઇતિ કક્ષ્યાપ્રતિમણ્ડલગાઃ । અત્ર કક્ષ્યાગાઃ મધ્યમાઃ ગ્રહાઃ, સ્ફુટાઃ [પ્રતિ]મણ્ડલગાઃ । અથવા કક્ષ્યાપ્રતિમણ્ડલયોઃ યત્ર સમ્પાતઃ સ કક્ષ્યાપ્રતિમણ્ડલશબ્દેન ઉચ્યતે । તમ્ ગચ્છન્તિ ઇતિ કક્ષ્યાપ્રતિમણ્ડલગાઃ । અત્ર અનેકત્વાત્ વિગ્રહયોગસ્ય, કતમઃ વિગ્રહઃ પરિગૃહ્યતે ઇતિ સન્દેહે
ઉચ્યતે ã કક્ષ્યા ચ પ્રતિમણ્ડલમ્ ચ કક્ષ્યાપ્રતિમણ્ડલે । તે ગચ્છન્તિ ઇતિ કક્ષ્યાપ્રતિમણ્ડલગાઃ, ઇતિ અયમ્ પરિગૃહ્યતે । કથમ્? ઇષ્ટત્વાત્ શેષવિગ્રહાર્થવાચકત્વાત્ ચ અત્ર ઇષ્યતે । કક્ષ્યાગાઃ મધ્યમાઃ ગ્રહાઃ યસ્માત્ તુલ્યભુક્તયઃ, પ્રતિમણ્ડલગાઃ સ્ફુટગ્રહાઃ યતઃ સસદૃશભુક્તયઃ ।
અથ કે તે મધ્યમાઃ, કે વા સ્ફુટાઃ ગ્રહાઃ? નનુ ચ એકઃ એવ સૂર્યઃ, એકઃ એવ ચન્દ્રમાઃ, એકઃ એવ અઙ્ગારકઃ ઇતિ આદિ । મધ્યમસ્ફુટતાયામ્ પરિગૃહ્યમાણાયામ્ ગ્રહદ્વયમ્ પ્રાપ્નોતિ । ન એવમ્ વિજ્ઞાયતે મધ્યમઃ ગ્રહઃ સ્ફુટઃ ગ્રહઃ ઇતિ । કથમ્ તર્હિ? મધ્યમગ્રહશબ્દેન મધ્યમગ્રહસ્ય ગ્રહગતિઃ અભિધીયતે, સ્ફુટગ્રહશબ્દેન ચ સ્ફુટગ્રહગતિઃ ઇતિ? તત્ યથા ã કશ્ચિત્ સાંવત્સરમ્ પૃચ્છતિ ã "કઃ સવિતા" ઇતિ, સ તસ્મા આહ ã રાશિઃ
એકઃ પઞ્ચદશ ભાગાઃ ત્રિંશત્ લિપ્તાઃ ઇતિ । તત્ર યઃ પરિપૃચ્છતિ યઃ ચ આચષ્ટે તયોઃ ઉભયોઃ અભિ[પ્રાય]દ્વયપ્રસઙ્ગઃ । ન એષ દોષઃ । યા મધ્યમા ગતિઃ સા સ્ફુટગતિસાધનસ્ય ઉપાયઃ । અન્યથા અનિયતત્વાત્ સ્ફુટગતિઃ અશક્યા સ્યાત્ વિજ્ઞાતુમ્ । એવમ્ એવ ચ [મધ્યમગ્રહઃ] પ્રતિમણ્ડલપરિજ્ઞાનાર્થમ્ પરિકલ્પિતઃ । યત્ અસ્ય ગ્રહસ્ય વ્યાસાર્ધતુલ્યમ્ ભૂતારાગ્રહવિવરમ્ સ તસ્માત્ પ્રદેશાત્ પ્રભૃતિ કક્ષ્યામણ્ડલસ્ય ઉપરિ અધઃ વા અવતિષ્ઠતે ।
અથ કઃ અસૌ અયમ્ પ્રદેશઃ? ઉચ્યતે ã યદા તૃતીયે કર્મણિ દ્વિતીયે પદે મન્દોચ્ચકેન્દ્રમ્ રાશિત્રયમ્ દ્વૌ ભાગૌ પઞ્ચાશત્ લિપ્તાઃ, તદા બૃહસ્પતેઃ મન્દોચ્ચકર્ણઃ વ્યાસાર્ધતુલ્યઃ । ચતુર્થે કર્મણિ યદા શીઘ્રોચ્ચકેન્દ્રમ્ રાશિત્રયમ્ પઞ્ચભાગાઃ વિંશતિઃ ચ કલા, તદા વ્યાસાર્ધતુલ્યઃ શીઘ્રોચ્ચકર્ણઃ । અત્ર વ્યાસાર્ધતુલ્યમ્ ભૂતારાગ્રહવિવરમ્ । અસ્માત્ પ્રદેશાત્ પ્રભૃતિ ભૂતારાગ્રહવિવરમ્ પ્રતિદિનમ્ અપચીયતે । અનયા યુક્ત્યા શેષાણામ્ અપિ ગ્રહાણામ્
વ્યાસાર્ધતુલ્યમ્ ભૂતારાગ્રહવિવરમ્ ઊહ્યમ્ ।
ભ્રમન્તિ સર્વે ગ્રહાઃ સ્વચારેણ ઇતિ એતત્ નિગદવ્યાખ્યાનમ્ એવ । મન્દોચ્ચાત્ અનુલોમમ્ । "મન્દોચ્ચાત્" ઇતિ હેતૌ પઞ્ચમી । તેન મન્દોચ્ચાત્ હેતોઃ અનુલોમમ્ ઇતિ વ્યાખ્યાયતે, યસ્માત્ ન મન્દોચ્ચે વક્રપરિજ્ઞાનમ્ । પ્રતિલોમમ્ ચ એવ શીઘ્રોચ્ચાત્ । શીઘ્રોચ્ચાત્ હેતોઃ પ્રતિલોમમ્, યસ્માત્ શીઘ્રોચ્ચે વક્રપરિજ્ઞાનમ્ । કથમ્ પુનર્ શીઘ્રોચ્ચે વક્રપરિજ્ઞાનમ્? ઉચ્યતે ã યદા શીઘ્રોચ્ચકેન્દ્રમ્ દ્વિતીયપદે તદા સર્વે ગ્રહાઃ વક્રિણઃ ભવન્તિ, યદા ચ તૃતીયપદે શીઘ્રોચ્ચકેન્દ્રમ્
તદા અનુવક્રગતયઃ । ઉક્તમ્ ચ ã
ગ્રહોનશીઘ્રગ્રહેષુ કૃતષડ્વસુષુ ક્રમાત્ ।
ભવેત્ વક્રાતિવક્રા ચ તથા અનુકુટિલા ગતિઃ ॥
ઇતિ । સૂક્ષ્મતરઃ [ચ અયમ્] વિધિઃ ઇતિ । ઉચ્યતે ã યદા અદ્યતનાત્ ગ્રહાત્ શ્વસ્તનઃ ગ્રહઃ તુલ્યઃ ભવતિ તદા વક્રપ્રારમ્ભઃ । અથવા હ્યસ્તનાત્ ગ્રહાત્ અદ્યતનઃ ગ્રહઃ તુલ્યઃ તદા અપિ વક્રપ્રારમ્ભઃ । યદા અદ્યતનાત્ તૃતીયપદે શ્વસ્તનઃ ગ્રહઃ અધિકઃ તદા વક્રસ્ય નિવૃત્તિઃ । અથવા હ્યસ્તનાત્ ગ્રહાત્ અદ્યતનઃ ગ્રહઃ અધિકઃ તૃતીયપદે તદા અપિ વક્રસ્ય નિવૃત્તિઃ । યદા ગ્રહઃ બહ્વીઃ લિપ્તાઃ નિવર્તતે તદા અતિવક્રગતિઃ ।
કથમ્ પુનર્ ઇદમ્ વિધાનમ્ શીઘ્રોચ્ચાત્ એવ ગણકઃ પ્રજાનતે, ન પુનર્ મન્દોચ્ચાત્ ઇતિ? ઉચ્યતે ã યસ્માત્ સૂર્યવશાત્ ગ્રહાણામ્ ઉદયાસ્તમયવક્રાનુવક્રાઃ ગતયઃ । યદિ એવમ્ અત્ર કથમ્ બુધશુક્રયોઃ અન્યત્ શીઘ્રોચ્ચમ્, [મધ્યઃ] સૂર્યઃ । અત્ર અપિ સૂર્યવશાત્ એવ તયોઃ ઉદયાસ્તમયપરિજ્ઞાનમ્ । વક્રગતિઃ તુ એકત્વાત્ ઉપાયાન્તરેણ વિજ્ઞાયતે । અથવા ઉચ્ચનીચમધ્યમપરિધિઃ ઇતિ એવમાદિસ્ફુટગતિસાધનોપાય[ભૂતાનામ્ ચ] ઉપાયાનામ્ ન [એવ નિયમો]ક્તિઃ
વા વિદ્યતે । કેવલમ્ તુ ઉપેયસાધકાઃ ઉપાયાઃ । તસ્માત્ ઇયમ્ સર્વા પ્રક્રિયા અસત્યા, યયા ગ્રહાણામ્ સ્ફુટગતિઃ સાધ્યતે । [એવમ્ ચ પરમાર્થજિજ્ઞાસુભિઃ અસત્યોપાયે]ન સત્યમ્ પ્રતિપદ્યતે । તથા હિ ભિષજઃ હિ ઉત્પલનાલાદિષુ વધાદીનિ અભ્યસ્યન્તે । નાપિતાઃ પિઠરાદિષુ મુણ્ડનાદીનિ, યજ્ઞશાસ્ત્રવિદઃ શુ[ષ્કેષ્ટ્યા] યજ્ઞાદીનિ, શાબ્દિકાઃ પ્રકૃતિપ્રત્યયવિકારાગમવર્ણલોપવ્યત્યયાદિભિઃ શબ્દાન્ પ્રતિજાનતે । એવમ્ અત્ર અપિ
મધ્યમમન્દોચ્ચશીઘ્રોચ્ચતત્પરિધિજ્યાકાષ્ઠભુજાકોટિકર્ણાદિ-વ્યવહારેણ સાંવત્સરાઃ ગ્રહાણામ્ સ્ફુટગતિમ્ પ્રતિજાનતે । તસ્માત્ ઉપાયેષુ અસત્યેષુ સત્યપ્રતિપાદનપરેષુ ન ચોદ્યમ્ અસ્તિ ।
અથ કિમ્ અર્થમ્ ઇમે ગ્રહાઃ પ્રતિદિનમ્ ભ્રામ્યન્તિ । અથ ચ લોકે કશ્ચિત્ ભ્રમન્ કારણેન ભ્રમતિ । અન્યત્ ચ ã ન એવંવિધઃ કશ્ચિત્ દૃશ્યતે અનવરતગતિઃ યથા ઇમે તારાગ્રહાઃ ભ્રમન્તિ ઇતિ દૃષ્ટાન્તત્વેન ઉદાહરણભૂતઃ ઇતિ । ઉચ્યતે ã સર્વાદૌ કિલ ભગવાન્ પ્રજાપતિઃ ગ્રહાન્ ઉક્તવાન્ યત્ "ભવન્તઃ મેષાદિગણેષુ પ્રજાનામ્ શુભાશુભફલાય ભ્રામ્યત" ઇતિ । ઉક્તમ્ ચ સ્ફુજિધ્વજયવનેશ્વરેણ ã
પ્રજાઃ સિસૃક્ષુઃ કિલ વિશ્વધાતા
પ્રજાપતિઃ પ્રાગ્વ્રતમ્ આચચાર ।
સ દ્વાદશાઙ્ગપ્રભવમ્ સ્વદેહમ્
સૃષ્ટ્વા આદિતઃ વૈ ભગણમ્ સસર્જ ॥
તેભ્યઃ સ મેષાદિગણાન્ પ્રજજ્ઞે
તેભ્યઃ ચ તદ્ભેદવિકલ્પતઃ અન્યાન્ ।
અતઃ ભવર્ગસ્ય વિભુઃ પ્રણેતા
પ્રજાભવાભાવવિધીશ્વરત્વમ્ ॥ ઇતિ આદિ ।
અથવા શબ્દેન અર્થાનુમાનમ્ ક્રિયતે । શ્રૂયન્તે ચ શબ્દાઃ યે ચ અપરે અત્ર ગતિવાચકાઃ । તત્ યથા ã "પથઃ ષ્કન્" [અષ્ટાધ્યાયી, 5.1.75] ઇતિ વર્તમાને "પન્થઃ ણ નિત્યમ્" [અષ્ટાધ્યાયી, 5.1.76] ઇતિ અનેન નિત્યમ્ પન્થાનમ્ ગચ્છતિ ઇતિ અસ્મિન્ અર્થે પાન્થઃ ઇતિ અયમ્ શબ્દઃ । અત્ર લોકે ન કશ્ચિત્ અધ્વાનમ્ અનવરતમ્ ગચ્છન્ દૃશ્યતે, તસ્માત્ અમી એવ ગ્રહાઃ પાન્થાઃ । ન ચ અયમ્ શબ્દઃ અસત્સ્વાર્થેષુ શશવિષાણકૂર્મરોમવન્ધ્યાપુત્રશબ્દવત્ પ્રવૃત્તઃ । તસ્માત્
સુષ્ઠુ ઉચ્યતે શબ્દેન અર્થાનુમાનમ્ પાન્થાઃ ગ્રહાઃ ઇતિ ।
અથવા અયમ્ અપરઃ પ્રકારઃ । મન્દોચ્ચાત્ અનુલોમમ્ પ્રતિલોમમ્ ચ એવ શીઘ્રોચ્ચાત્ । મન્દોચ્ચાત્ યતઃ મન્દોચ્ચકેન્દ્રાત્ પ્રતિમણ્ડલવિધાનેન આનીતમ્ ફલમ્ પ્રત્યહમ્ ઉપચીયતે । ક્વ? અન્યસ્ય અશ્રુતત્વાત્ મન્દોચ્ચે એવ । તસ્માત્ મન્દોચ્ચાત્ અનુલોમમ્ । પ્રતિલોમમ્ ચ એવ શીઘ્રોચ્ચાત્ । યસ્માત્ પ્રતિમણ્ડલવિધાનેન આનીતમ્ ફલમ્ સર્વદા અપચીયતે । કુતઃ? અન્યસ્ય અશૃઉતત્વાત્ શીઘ્રોચ્ચાત્ એવ । તસ્માત્ "પ્રતિલોમમ્ ચ એવ શીઘ્રોચ્ચાત્" ઇતિ

[ પ્રતિમણ્ડલવિધાનમ્ ]
સ્ફુટાઃ પ્રતિમણ્ડલે ભ્રમન્તિ ઇતિ ઉક્તમ્, અતઃ તજ્જ્ઞાપનાય આહ ã
કક્ષ્યામણ્ડલતુલ્યમ્ સ્વમ્ સ્વમ્ પ્રતિમણ્ડલમ્ ભવતિ એષામ્ ।
પ્રતિમણ્ડલસ્ય મધ્યમ્ ઘનભૂમધ્યાત્ અતિક્રાન્તમ્

કક્ષ્યામણ્ડલતુલ્યમ્ । કક્ષ્યામણ્ડલેન તુલ્યમ્ કક્ષ્યામણ્ડલતુલ્યમ્ । કક્ષ્યામણ્ડલપ્રમાણમ્ "શશિરાશયષ્ઠ ચક્રમ્" [ગીતિકાí, 6] ઇતિ એતસ્મિન્ સૂત્રે વ્યાખ્યાતમ્ । સ્વમ્ સ્વમ્ પ્રતિમણ્ડલમ્ આત્મીયમ્ આત્મીયમ્ પ્રતિમણ્ડલમ્, ભવતિ । એષામ્ ગ્રહાણામ્ । પ્રતિમણ્ડલસ્ય મધ્યમ્ । યત્ મધ્યમ્ કેન્દ્રમ્ તત્ ઘનભૂમધ્યાત્ અતિક્રાન્તમ્ । ઘનાઃ ચ અસૌ ભૂઃ ચ ઘનભૂઃ, તસ્યાઃ ઘનભુવઃ મધ્યમ્ ઘનભૂમધ્યમ્, તસ્માત્ ઘનભૂમધ્યાત્,
અતિક્રાન્તમ્ નિર્ગતમ્ ઉપરિસ્થિતમ્ ઇતિ અર્થઃ । તત્ યથા ã યાવત્ પ્રમાણપરિકલ્પિતમ્ ષષ્ટિશતત્રયાંશાવચ્છિન્નમ્ કક્ષ્યામણ્ડલમ્ પૂર્વાપરમ્ ઊર્ધ્વમ્ વિન્યસ્ય, તાદૃશ્ એવ અન્યત્ મણ્ડલમ્ ઉપરિ અધઃ કક્ષ્યામણ્ડલાત્ વક્ષ્યમાણેન અન્તરેણ પૂર્વાપરયોઃ દિશોઃ યત્ર સમ્પાતઃ તત્ર યત્ બધ્યતે ગોલે તત્પ્રતિમણ્ડલમ્ નામ । એવમ્ એતે કક્ષ્યાપ્રતિમણ્ડલે વ્યાખ્યાતે

[ નીચોચ્ચવૃત્તિવિધિના ગ્રહગતિપ્રતિપાદનમ્ ]
કક્ષ્યાપ્રતિમણ્ડલાન્તરપ્રતિપાદનાર્થમ્ આહ ã
પ્રતિમણ્ડલભૂવિવરમ્ વ્યાસાર્ધમ્ સ્વોચ્ચનીચવૃત્તસ્ય ।
વૃત્તપરિધૌ ગ્રહાઃ તે મધ્યમચારાત્ ભ્રમન્તિ એવમ્

પ્રતિમણ્ડલસ્ય ભૂમણ્ડલસ્ય ચ વિવરમ્ પ્રતિમણ્ડલભૂવિવરમ્ । વ્યાસાર્ધમ્ સ્વોચ્ચનીચવૃત્તસ્ય । ઉચ્ચવૃત્તમ્ નીચવૃત્તમ્ ચ ઉચ્ચનીચવૃત્તમ્, સ્વસ્ય ઉચ્ચનીચવૃત્તમ્ સ્વોચ્ચનીચવૃત્તમ્, તસ્ય સ્વોચ્ચનીચવૃત્તસ્ય વ્યાસાર્ધમ્ પ્રતિમણ્ડલભૂવિવરમ્ । તત્ યથા ã "ઝાર્ધાનિ મન્દવૃત્તમ્" ઇતિ અધિકૃત્ય "શશિનઃ છ" [ગીતિકાí, 10] ઇતિ સપ્ત શશિનઃ ઝાર્ધાનિ ઉચ્ચનીચ્ચવૃત્તમ્, સાર્ધૈકત્રિંશદ્ભાગપ્રમાણમ્ ઇતિ અર્થઃ । યસ્ય યત્ વ્યાસાર્ધમ્ તત્ ત્રૈરાશિકગણિતેન
સિદ્ધમ્ । યદિ "ચતુરધિકમ્ શતમ્ અષ્ટગુણમ્" [ગણિતí, 10] ઇતિ એવમાદેઃ પરિધેઃ અયુતતુલ્યમ્ વ્યાસાર્ધમ્ લભ્યતે તદા સાર્ધૈકત્રિંશદ્ભાગપ્રમાણસ્ય પરિધેઃ કિમ્ ઇતિ લબ્ધમ્ ભાગાઃ પઞ્ચ, લિપ્તા ચ અર્ધાધિકેન એકા । સૂર્યસ્ય અપિ ત્રીણિ ઝાર્ધાનિ મન્દવૃત્તમ્, સાર્ધત્રયોદશભાગપ્રમાણમ્, તસ્ય ચ ત્રૈરાશિકેન સ્વવૃત્તવિષ્કમ્ભાર્ધમ્ લબ્ધમ્ ભાગદ્વયમ્, અર્ધાધિકેન નવ લિપ્તાઃ । અથવા ã યદિ ષષ્ટિશતત્રય[ભાગમિત]પરિધેઃ [વસુત્રિકૃતવહ્નિલિપ્તામિતમ્]
વ્યાસાર્ધમ્ લભ્યતે તદા ઉચ્ચનીચપરિધેઃ કિમ્ ઇતિ લબ્ધમ્ ચન્દ્રસ્ય ઉચ્ચનીચવ્યાસાર્ધમ્ લિપ્તાત્રિશતી સાર્ધાધિકરૂપા । એવમ્ સૂર્યસ્ય અપિ શતમ્ એકોનત્રિંશદુત્તરમ્ [સાર્ધમ્] । તત્ર ભાગપ્રમાણેન લિપ્તાપ્રમાણેન વા કક્ષ્યાપ્રતિમણ્ડલમધ્યાન્તરમ્ પરિકલ્પ્યમ્ । એવમ્ સૂર્યાચન્દ્રમસોઃ । અન્યથા અન્યેષામ્ સમવિષમવૃત્તમન્દોચ્ચશીઘ્રોચ્ચભેદેન અનેકપ્રતિમણ્ડલપ્રસઙ્ગભયાત્ ઉત્તરત્ર વક્ષ્યતિ ã "ભૂતારાગ્રહવિવરમ્" [કાલક્રિયાí, 25] ઇતિ । વૃત્તપરિધિઃ
કક્ષ્યામણ્ડલમ્, તસ્મિન્ વૃત્તપરિધૌ મધ્યમચારમ્ ગ્રહાઃ ભ્રમન્તિ । પ્રતિમણ્ડલેષુ સ્ફુટચારમ્ ભ્રમન્તિ ઇતિ અર્થાત્ અવસીયતે

[ નીચોચ્ચવૃત્તપરિધૌ ગ્રહગતિઃ ]
ગ્રહભુક્ત્યાનયનવક્રાનુવક્રપરિજ્ઞાનાય આહ ã
યઃ શીઘ્રગતિઃ સ્વોચ્ચાત્ પ્રતિલોમગતિઃ સ્વવૃત્તકક્ષ્યાયામ્ ।
અનુલોમગતિઃ વૃત્તે મન્દગતિઃ યઃ ગ્રહઃ ભવતિ

શીઘ્રા ગતિઃ યસ્ય તત્ શીગ્રહ્ગતિઃ, શીઘ્રગતિઃ ચ તત્ સ્વોચ્ચમ્ ચ શીઘ્રગતિઃ સ્વોચ્ચમ્, શીઘ્રતતિઃસ્વોચ્ચાત્ યઃ પ્રતિલોમગતિઃ શીઘ્રગતિઃ । સ્વોચ્ચશબ્દેન સ્વશીઘ્રોચ્ચભુક્તિઃ પરિગૃહ્યતે । સા યદિ શીઘ્રોચ્ચભુક્તિઃ સ્વકેન્દ્રાન્તજ્યા[સાધિતસ્ફુટમધ્ય]મભુક્તેઃ [ન પતતિ] તદા સા એવ સ્ફુટમધ્યમા ભુક્તિઃ સ્વકેન્દ્રાન્તજ્યાસાધિતા સ્વશીઘ્રોચ્ચભુક્તેઃ પ્રતિલોમે[ન] પાત્યતે । તદા શીઘ્રગતિઃ સ્વોચ્ચગતિઃ ઇતિ ઉચ્યતે । પ્રતિલોમશબ્દેન ચ વિપરીતપાતિતશેષલિપ્તાઃ
પરિગૃહ્યન્તે । એવમ્ અયમ્ વિગ્રહાર્થઃ નિષ્પન્નઃ ભવતિ । પ્રતિલોમા ગતિઃ યસ્ય સઃ પ્રતિલોમગતિઃ ઇતિ ।
આદિતઃ એવ એતત્ ભુક્ત્યાનયનમ્ પ્રતિ વક્ષ્યતે । તત્ યથા ã મન્દોચ્ચકેન્દ્રાન્તજ્યામ્ ક્રમેણ ઉત્ક્રમેણ વા નિષ્પન્નામ્ સ્વમધ્યમભુક્તિલિપ્તાભિઃ ગુણયેત્ । પુનર્ ચ તત્ કાલપ્રતિધિના ગુણિતસ્ય અષ્ટાદશભિઃ સહસ્રૈઃ ભાગલબ્ધમ્ કેન્દ્રપદવશાત્ અર્ધીકૃત્ય ગ્રહમધ્યમભુક્તિલિપ્તાસુ પ્રક્ષિપ્ય વિશોધ્ય વા સ્વશીઘ્રોચ્ચભુક્તિલિપ્તાભિઃ શોધયેત્ । શેષમ્ સ્વશીઘ્રોચ્ચકેન્દ્રાન્તજ્યાક્રમોત્ક્રમજ્યાગુણમ્ તત્ કાલશીઘ્રોચ્ચપરિધિના ગુણયેત્ । ભાગઃ અષ્ટાદશભિઃ
સહસ્રૈઃ । લબ્ધમ્ વ્યાસાર્ધગતમ્ સ્વકર્ણેન વિભજેત્ । લભ્દસ્ય અર્ધમ્ કેન્દ્રપદવશાત્ ગ્રહમધ્યમભુક્તિલિપ્તાસુ ક્ષિપેત્, વિશોધયેત્ વા । તતઃ તમ્ ક્ષિપ્તવિશોધિતશેષમ્ ગૃહીત્વા તૃતીયકર્મ ã મન્દોચ્ચકેન્દ્રાન્તજ્યાક્રમોત્ક્રમજ્યામ્ તત્ કાલપરિધિગુણમ્ અષ્ટાદશભિઃ સહસ્રૈઃ વિભજેત્ । લબ્ધમ્ સમસ્તમ્ એવ ગ્રહમધ્યમભુક્તિલિપ્તાસુ મન્દકેન્દ્રપદવશાત્ ક્ષિપેત્, વિશોધયેત્ વા । ક્ષિપ્તમ્ વિશોધિતશિષ્ટમ્ વા સ્ફુટમધ્યમભુક્તિલિપ્તાઃ અવિનષ્ટાઃ
તાઃ સ્વશીઘ્રોચ્ચભુક્તિલિપ્તાભ્યઃ વિશોધયેત્ । શેષમ્ [ગૃહીત્વા] ચતુર્થકર્મ ã શીઘ્રોચ્ચકેન્દ્રાન્ત[જ્યાક્રમોત્ક્રમ]જ્યામ્ તત્ કાલપરિધિગુણમ્ અષ્ટાદશભિઃ સહસ્રૈઃ વિભજેત્ । લબ્ધમ્ વ્યાસાર્ધગુણમ્ કર્ણેન વિભજેત્ । તત્ર યદ્ અવાપ્તમ્ તત્ યદિ ક્ષેપ્યમ્ સ્ફુટમધ્યમભુક્તિલિપ્તાસુ ક્ષિપેત્, નિષ્પન્ના ગ્રહસ્ય સ્ફુટભુક્તિઃ । અથ વિશોધ્યમ્ સદ્ યદિ સ્ફુટમધ્યમભુક્તિતઃ ન પતતિ તદા પ્રતિલોમગતિઃ ગ્રહઃ સ્ફુટમધ્યમભુક્તિલિપ્તાઃ એવ વિપરીતમ્
શોધ્યાઃ । શેષમ્ વક્રભોગઃ । અસ્મિન્ અર્થે ઇયમ્ કારિકા ã
યઃ શીઘ્રગતિઃ સ્વોચ્ચાત્ પ્રતિલોમગતિઃ સ્વવૃત્તકક્ષ્યાયામ્ ।
પ્રતિલોમગતિઃ વક્રગતિઃ ઇતિ અર્થઃ ।
અનુલોમગતિઃ વૃત્તે । અસૌ અનુલોમગતિઃ ભવતિ । યદા શીઘ્રોચ્ચાત્ શીઘ્રોચ્ચકેન્દ્રાન્તજ્યાનિષ્પન્ના લિપ્તાઃ સ્ફુટમધ્યમભુક્તિલિપ્તાભ્યઃ વિશુદ્ધાઃ, તદા અસૌ ગ્રહઃ અનુવક્રી । તત્ર ચ વિશેષલિપ્તાઃ અનુલોમશબ્દવાચ્યાઃ । તતઃ અર્થાત્ અયમ્ વિગ્રહઃ અવસિતઃ ã અનુલોમા ગતિઃ યસ્ય સ અનુલોમગતિઃ ઇતિ । સ ચ અલ્પમ્ ગચ્ચહતિ ઇતિ મન્દગતિઃ અભિધીયતે

[ નીચોચ્ચવૃત્તભ્રમણપ્રકારાન્તરમ્ ]
ગ્રહાણામ્ સ્ફુટીકરણપ્રકારાન્તરમ્ આહ ã
અનુલોમગાનિ મન્દાત્ શીઘ્રાત્ પ્રતિલોમગાનિ વૃત્તાનિ ।
કક્ષ્યામણ્ડલલગ્નસ્વવૃત્તમધ્યે ગ્રહઃ મધ્યઃ

અનુલોમમ્ ગચ્છતિ ઇતિ અનુલોમગતિઃ । તત્ ઉક્તમ્ ã મન્દાત્, ઉક્તમન્દોચ્ચાવધેઃ મધ્યમાત્ ઇતિ । તત્ અત્ર અપિ શીઘ્રોચ્ચાવધેઃ મધ્યમાત્ ઇતિ એતત્ એકપ્રક્રમેણ ભવિતવ્યમ્ । ન ઇતિ આહ ã શીઘ્રા[ત્ પ્રતિલોમગ]તિઃ પ્રતિલોમાવધેઃ । શીઘ્રોચ્ચસ્ય પ્રતિલોમગતીનિ વિપરીતગતીનિ યાનિ વૃત્તાનિ પરિધયઃ । અત્ર વૃત્તસ્ય એકદેશે વૃત્તશબ્દોપ[ચારાત્ પરિધયઃ ચ] ઇતિ, યથા મન્દશીઘ્રકેન્દ્રયોઃ તજ્જ્યાકાષ્ઠે ધનૂંષિ । અતઃ તાનિ ધનૂંષિ મન્દકેન્દ્રાત્ જાતાનિ ક્રમેણ
ઉપ[ચીયન્તે, શીઘ્રકેન્દ્રાત્] જાતાનિ ઉત્ક્રમેણ ઉપચીયન્તે । અતઃ "અનુલોમગાનિ મન્દાત્ શીઘ્રાત્ પ્રતિલોમગાનિ વૃત્તાનિ" । કથમ્ પુનર્ વૃત્તાનિ મન્દશીઘ્રકેન્દ્રયોઃ તજ્જ્યાધનૂંષિ ક્રમોત્ક્રમ[ગતીનિ? ગતે]ઃ અવસ્થાવાચકત્વાત્ । યથા ã
ગતિઃ અસ્તિ ઇતિ ભૂતાનામ્ સુકુમારાયતે મનઃ ।
[અનસ્ત્વનિશમ્ એવ ઊઢમ્ ધુરમ્] વહતિ ગૌઃ ઇવ ॥
તથા ã
દાનમ્ ભોગઃ નાશઃ તિસ્રઃ ગતયઃ ભવન્તિ વિત્તસ્ય ।
યઃ ન દદાતિ ન ભુઙ્ક્તે તસ્ય તૃતીયા ગતિઃ ભવતિ ॥
[ભર્તૃહરિઃ, નીતિશતકમ્, 34]
તસ્માત્ યાનિ એવ જ્યાધનૂંષિ તાનિ એવ પ્રતિલોમાનુલોમગતીનિ ।
અથ અત્ર ઇદમ્ પ્રષ્ટવ્યમ્ ã મન્દોચ્ચજ્યાધનૂંષિ મન્દોચ્ચાત્ ઉપચીયન્તે, શીઘ્રોચ્ચજ્યાધનૂંષિ શીઘ્રોચ્ચાત્ અપચીયન્તે । કુતઃ એતત્? સમ્પ્રદાયાવિચ્છેદાત્ । અથ "વ્યાખ્યાનતઃ વિશેષપ્રતિપત્તિઃ, ન હિ સન્દેહાત્ અલક્ષણમ્" [અષ્ટાધ્યાયી, શિવસૂત્રમ્ 6, પાતઞ્જલમહાભાષ્યમ્] ઇતિ । અથવા મન્દોચ્ચશીઘ્રોચ્ચશ્રવણાત્ મન્દોચ્ચશીઘ્રોચ્ચયોઃ એવ પ્રતિપત્તિઃ, અન્યસ્ય અશ્રુતત્વાત્ ચ ।
[ પ્રતિમણ્ડલવિધિના ગ્રહસ્ફુટીકરણપ્રક્રિયા ]
અયમ્ આર્યાસૂત્રાર્થઃ યથા ઘટતે તથા કર્મણા પ્રતિપાદયિષ્યામઃ । ઇષ્ટાત્ ગ્રહાત્ તત્ મન્દોચ્ચમ્ વિશોધયેત્ । શેષમ્ રાશ્યાદિકમ્ મન્દોચ્ચાત્ પ્રવૃત્તમ્ તત્ કક્ષ્યામણ્ડલોત્પન્નમ્ ઇતિ પ્રતિમણ્ડલે ક્રિયતે, યસ્માત્ પ્રતિમણ્ડલે સ્ફુટગ્રહઃ ભ્રમતિ । તેન તસ્માત્ મન્દોચ્ચાત્ આરભ્ય યત્ કાષ્ઠમ્ તત્ મહતિ મણ્ડલે અલ્પમ્ ભવતિ । "મહતિ મહાન્તઃ ચ રાશયઃ જ્ઞેયાઃ । અંશાઃ કલાઃ તથા એવમ્ [કાલક્રિયાí, 14] ઇતિ । અલ્પે પ્રતિમણ્ડલે તત્ એવ કાષ્ઠમ્ બહુતરમ્
ભવતિ, માનાલ્પત્વાત્ । વ્રીહ્યાદયઃ મહતા માનવિશેષેણ પ્રમીયમાનાઃ પ્રસ્થાદિસઙ્ખ્યયા અલ્પાઃ ભવન્તિ, [તે] એવ અલ્પેન માનવિશેષેણ મીયમાનાઃ પ્રસ્થાદિશઙ્ખ્યયા બહવઃ ભવન્તિ એવમ્ અત્ર અપિ । કથમ્ પુનર્ તત્ કાષ્ઠમ્ કક્ષ્યામણ્ડલોત્પન્નમ્ પ્રતિમણ્ડલે પ્રમીયતે? ઉચ્યતે ã તત્ કાષ્ઠસ્ય પદાનિ વ્યતીતાનિ પ્રત્યાકલય્ય વર્તમાનપદસ્ય ભુજાકોટિજ્યયા કર્મ ઇદમ્ ક્રિયતે ã "પ્રતિમણ્ડલસ્ય મધ્યમ્ ઘનભૂમધ્યાત્ અતિક્રાન્તમ્" [કાલક્રિયાí,
18] ઇતિ પ્રતિમણ્ડલભૂવિવરમ્ કોટ્યામ્ પ્રથમચતુર્થયોઃ પદયોઃ પ્રક્ષિપ્યતે, દ્વિતીયતૃતીયયોઃ અપનીયતે ।
એતત્ પ્રતિપાદનાર્થમ્ સમાયામવનૌ વૃત્તકેન્દ્રમ્ નિધાય યાવત્ તાવત્ પ્રમાણપરિકલ્પિતવ્યાસાર્ધપ્રમાણેન કર્કટકેન વૃત્તમ્ આલિખેત્ । તસ્ય વૃત્તસ્ય પૂર્વાપર[દક્ષિણોત્તર]લેખે કૃત્વા [તદ્વૃત્તકેન્દ્રાત્ અન્ત્ય]ફલ[જ્યા]પ્રમાણમ્ [સૂત્રમ્ મન્દોચ્ચાભિમુખમ્] દક્ષિણેન નિધાય તત્ર કક્ષ્યામણ્ડલવ્યાસાર્ધતુલ્યકર્કટકેન વૃત્તમ્ આલિખેત્ । તત્ પ્રતિમણ્ડલમ્ ઇતિ ઉચ્યતે । [તત્ પ્રથમચતુર્થપદયોઃ] કક્ષ્યામણ્ડલાત્ ઉપરિ અવતિષ્ઠતે, દ્વિતીયતૃતીયયોઃ
અધઃ । તત્ર યા કોટિજ્યા સા કક્ષ્યામણ્ડલોત્પન્ના કક્ષ્યામણ્ડલભૂમ્યન્તરાલપ્રમાણા । તેન પ્રતિમણ્ડલભૂવિવરાન્તરાલમાત્રેણ પ્રતિમણ્ડલમ્ પ્રથમચતુર્થયોઃ પદયોઃ કોટિઃ ન પ્રાપ્નોતિ ઇતિ પ્રક્ષિપ્યતે, દ્વિતીયતૃતીયપદયોઃ તાવતા અતીતાત્ પ્રતિમણ્ડલાત્ કોટિઃ ઇતિ અપનીયતે । એવમ્ પ્રતિમણ્ડલોત્પન્ના કોટિઃ ભવતિ । અથ યદિ કોટિ[જ્યાતઃ] પ્રતિમણ્ડલભૂવિવરમ્ ન શુધ્યતિ, તદા પ્રતિમણ્ડલભૂવિવરાત્ કોટિજ્યા શોધ્યતે । તાવતી પ્રતિમણ્ડલકોટિઃ ભવતિ
। તત્ર એવમ્ નિષ્પન્નાયાઃ કોટેઃ ભુજજ્યાયાઃ ચ વર્ગસમાસમૂલમ્ કર્ણઃ । તત્ સૂક્ષ્માર્થિભિઃ અવિશિષ્યતે, પ્રતિમણ્ડલકર્ણસ્ય વૃદ્ધિહ્રાસવશાત્ દૃષ્ટિઃ ભિદ્યતે ઇતિ । તત્ યદિ વ્યાસાર્ધતુલ્યેન પ્રતિમણ્ડલકર્ણેન યથા ઉક્તમ્ પ્રતિમણ્ડલભૂવિવરમ્ લભ્યતે તદા તેન પ્રતિમણ્ડલકર્ણેન કિમ્ ઇતિ । લબ્ધમ્ પૂર્વકોટિજ્યાયામ્ પ્રક્ષિપ્યતે અપનીયતે વા । તતઃ તદ્ભુજજ્યાવર્ગ[સમાસ]મૂલમ્ કર્ણઃ । તેન પુનર્ પ્રતિમણ્ડલભૂવિવરાનયનમ્ ઇતિ યાવત્ અવિશેષઃ । તતઃ
અવિશિષ્ટકર્ણેન વ્યસ્તત્રૈરાશિકમ્ ક્રિયતે ã યદિ વ્યાસાર્ધવિષ્કમ્ભસ્ય કક્ષ્યામણ્ડલસ્ય ઇયમ્ ભુજજ્યા લભ્યતે, તદા તેન કર્ણેન પ્રતિમણ્ડલજેન કા ઇતિ । વ્યસ્તત્રૈરાશિકત્વાત્ વ્યાસાર્ધમ્ ગુણકારઃ, કર્ણઃ ભાગહારઃ, લબ્ધમ્ પ્રતિમણ્ડલભુજજ્યા । તત્ કાષ્ઠમ્ મન્દોચ્ચે પ્રક્ષિપ્ય સ્ફુટઃ ગ્રહઃ ભવતિ, યસ્ય મન્દોચ્ચકેન્દ્રમ્ પ્રથમપદે । દ્વિતીયપદે ષડ્ભ્યઃ રાશિભ્યઃ વિશોધ્ય ભુજા ગૃહીતા ઇતિ ષઙ્ભ્યઃ અપનીયતે, શેષમ્ મન્દોચ્ચે પ્રક્ષિપ્યતે ।
તૃતીયપદે ચક્રાર્ધાધિકભુજા ઇતિ તત્ ચાપમ્ ચક્રાર્ધસહિતમ્ મન્દોચ્ચે પ્રક્ષિપ્યતે । ચતુર્થપદે દ્વાદશેભ્યઃ વિશુદ્ધશેષમ્ ભુજા ઇતિ ચક્રાત્ તત્ કાષ્ઠમ્ વિશોધ્ય શેષમ્ મન્દોચ્ચે પ્રક્ષિપ્યતે । એવમ્ સ્ફુટગ્રહઃ ભવતિ, યસ્ય શીઘ્રોચ્ચમ્ ન વિદ્યતે ।
યેષામ્ પુનર્ શીઘ્રોચ્ચમ્ વિદ્યતે તેષામ્ કર્મવિશેષઃ ઉચ્યતે । તત્ યથા ã પરિધિચાલનાપ્રયોગેણ સ્ફુટીકૃતપરિધિના વ્યાસાર્ધમ્ સમ્ગુણય્ય અશીત્યા ભાગલબ્ધમ્ પ્રતિમણ્ડલભૂવિવરમ્ મન્દશીઘ્રોચ્ચયોઃ । તેન અનન્તરાભિહિતમન્દોચ્ચકર્મણા મન્દોચ્ચ[ફલમ્] સાધયેત્ । [તત્] સકલસંસ્કૃતઃ ગ્રહઃ ભવતિ । તત્ એવમ્ નિષ્પન્નસ્ય, મધ્યમસ્ય ગ્રહસ્ય [ચ] યત્ અન્તરાર્ધમ્ તત્ મધ્યમાત્ મન્દોચ્ચસિદ્ધે અધિકે મધ્યમગ્રહે ધનમ્, ઊને ઋણમ્
। એવમ્ મન્દોચ્ચસં[સ્કરણમ્] । એતત્ એવ કર્મ "શનિગુરુકુજેષુ મન્દે અર્ધમ્ ઋણધનમ્ ભવતિ પૂર્વમ્" [કાલક્રિયાí, 22] ઇતિ અનેન ગ્રન્થેન અભિધીયતે । કથમ્? સનિગુરુકુજેષુ, મન્દારગુરુષુ મધ્યમેષુ મધ્યમકર્મણા સિદ્ધેષુ મન્દારગુરુષુ ઇતિ અર્થઃ । "અર્ધમ્ ઋણધનમ્ ભવતિ પૂર્વમ્" [કાલક્રિયાí, 22] ઇતિ કસ્ય અર્ધમ્ ઋણમ્ ધનમ્ વા ભવતિ ઇતિ અત્ર સમ્પ્રદાયાવિચ્છેદાત્ મન્દસિદ્ધમધ્યમાન્તરમ્ પરિગૃહ્યતે । કિમ્ તસ્ય અર્ધમ્ મધ્યે ગ્રહે
ધનમ્ ઋણમ્ વા પૂર્વસિદ્ધે મન્દોચ્ચકર્મણિ ભવતિ? ઇદમ્ ચ કર્મ મન્દોચ્ચશીઘ્રોચ્ચયોઃ સામાન્યેન પ્રસિદ્ધમ્ । કુતઃ? વિશેષાનુવાદના[ભાવા]ત્ । તત્ યથા ã એવમ્ અર્ધેન ફલેન સંસ્કૃતમ્ મધ્યમમ્ ગ્રહમ્ શીઘ્રોચ્ચાત્ ગ્રહાત્ વિશોધયેત્ । તત્ર કેન્દ્રપદવિભાગેન ભુજાકોટિજ્યે ગૃહીત્વા સ્ફુટીકૃતસ્વશીઘ્રોચ્ચપરિધિના વ્યાસાર્ધમ્ સંગુણય્ય અશીત્યા ભાગલબ્ધપ્રતિમણ્ડલભૂવિવરેણ પૂર્વકર્મણા એવ સંસ્કૃતાત્ કર્ણમ્ આનયેત્ । અત્ર અવિશેષાભાવાત્

અવિશેષકર્મ ન પ્રવર્તતે । તતઃ ભુજજ્યયા વ્યાસાર્ધમ્ સંગુણય્ય કર્ણેન ભાગલબ્ધસ્ય કાષ્ઠમ્ શીઘ્રોચ્ચકેન્દ્રે પ્રથમપદે શીઘ્રોચ્ચાત્ અપનીયતે, દ્વિતીયે પદે ષડ્ભ્યઃ વિશોધ્ય શેષમ્ શીઘ્રોચ્ચાત્ અપનીયતે । તૃતીયે પદે ચક્રાર્ધયુક્તમ્, ચતુર્થે પદે દ્વાદશભ્યઃ વિશુદ્ધશેષમ્, "શીઘ્રાત્ પ્રતિલોમગાનિ વૃત્તાનિ" ઇતિ વચનાત્ । એવમ્ સીઘ્રોચ્ચસકલફલસંસ્કૃતઃ ગ્રહઃ ભવતિ । તસ્ય મન્દોચ્ચસિદ્ધસ્ય ચ પૂર્વવત્ એવ અન્તરાર્ધમ્ મન્દોચ્ચસિદ્ધે પૂર્વકલ્પનયા
એવ ધનમ્ ઋણમ્ વા કુર્યાત્ । તત્ મન્દશીઘ્ર[સિદ્ધ]મ્ અવિનષ્ટમ્ વિધાય તસ્માત્ મન્દોચ્ચમ્ વિશોધ્ય પૂર્વવત્ એવ મન્દોચ્ચમ્ સાધયેત્ । તસ્ય મન્દોચ્ચસિદ્ધસ્ય દ્વિસંસ્કૃતસ્ય અવિનષ્ટસ્થાપિતસ્ય ચ યઃ વિશેષઃ તમ્ સકલમ્ એવ દ્વિસંસ્કૃતહીનમધ્યમાત્ વિશોધયેત્, અધિકમધ્યમે પ્રક્ષિપેત્ । [અર્થાત્ દ્વિસંસ્કૃતમન્દસિદ્ધે ઊને સતિ વિશોધયેત્ અન્યથા પ્રક્ષિપેત્] । તમ્ એવંકૃતમ્ શીઘ્રોચ્ચાત્ વિશોધ્ય શીઘ્રોચ્ચપ્રસિદ્ધકર્મણા સંસિદ્ધઃ સ્ફુટઃ ગ્રહઃ ભવિષ્યતિ
ઇતિ । એતત્ એવ કર્મ સંક્ષેપેણ અસ્માભિઃ કર્મનિબન્ધે ઉક્તમ્ ã
પ્રતિમણ્ડલકર્મ અપિ યોજ્યમ્ અત્ર વિપશિચિતા ।
મન્દોચ્ચે પૂર્વવત્ કુર્યાત્ શીઘ્રોચ્ચાત્ તત્ વિશોધ્યતે ॥
તત્ એવ કેવલમ્ શોધ્યમ્ [ચક્રાર્ધાત્ શોધ્ય તત્ ચલાત્] ।
ચક્રાર્ધસંયુતમ્ ચાપમ્ ચક્રાત્ શુદ્ધમ્ ચ શેષયોઃ ॥
સ્ફુટવૃત્તગુણામ્ ત્રિજ્યામ્ ભક્ત્વા અશીત્યા સ્વકોટિતઃ ।
ત્યક્ત્વા પદેષુ યુક્ત્વા વા કર્ણઃ પ્રાગ્વત્ પ્રસાધ્યતે ।
મન્દોચ્ચસિદ્ધતન્મધ્યવિશ્લેષાર્ધસમન્વિતઃ ।
મન્દસિદ્ધે અધિકે હીને રહિતઃ મધ્યમઃ ગ્રહઃ ॥
સ શીઘ્રોચ્ચાત્ પુનર્ સાધ્યઃ સિદ્ધયોઃ અન્તરાલજમ્ ।
અર્ધીકૃત્ય સકૃત્ સિદ્ધે પૂર્વવત્ પરિકલ્પયેત્ ॥
એવંકૃતસ્ય ભૂયઃ અપિ મન્દસિદ્ધિમ્ સમાચરેત્ ।
મન્દસિદ્ધસ્ય તસ્ય અયમ્ વિશેષઃ યઃ અભિધાસ્યતે ॥
દ્વિસિદ્ધમન્દસિદ્ધસ્ય દ્વિસિદ્ધસ્ય યત્ અન્તરમ્ ।
પ્રાગ્વત્ તત્ મધ્યમે કૃત્વા શીઘ્રસિદ્ધઃ સ્ફુટઃ ગ્રહઃ ॥
[મહાભાસ્કરીયમ્, 4.45-51]
અત્ર શનિગુરુકુજગ્રહણમ્ શીઘ્રોચ્ચવત્ ગ્રહપ્રતિપાદનાર્થમ્ । તેન બુધશુક્રયોઃ અપિ ઇદમ્ કર્મ ક્રિયતે ।
કક્ષ્યામણ્ડલલગ્નસ્વવૃત્તમધ્યે । કક્ષ્યામણ્ડલે લગ્નમ્ કક્ષ્યામણ્ડલલગ્નમ્ । કિમ્ તત્? સ્વવૃત્તમધ્યમ્, સ્વવૃત્તમણ્ડલમધ્યમ્ । કક્ષ્યામણ્ડલલગ્નમ્ ચ તત્ સ્વવૃત્તમધ્યમ્ ચ કક્ષ્યામણ્ડલલગ્નસ્વવૃત્તમધ્યમ્ । તસ્મિન્ કક્ષ્યામણ્ડલલગ્નસ્વવૃત્તમધ્યે । ગ્રહઃ મધ્યઃ । યઃ અસૌ મધ્યઃ ગ્રહઃ સ કક્ષ્યામણ્ડલલગ્નસ્વવૃત્તમધ્યે ભવતિ । એતત્ ઉક્તમ્ ભવતિ ã કક્ષ્યાપ્રતિમણ્ડલયોઃ યત્ર સમ્પાતઃ તત્ર યઃ અસૌ મધ્યમગ્રહઃ,
સ એવ સ્ફુટઃ ઇતિ ।
[ ગ્રહસ્ફુટીકરણે અન્યેષામ્ મતપ્રદર્શનમ્ ]
અથ અન્યે અન્યથા વ્યાખ્યાનમ્ કુર્વન્તિ । અનુલોમમ્ ગચ્છન્તિ ઇતિ અનુલોમગાનિ । કાનિ? વૃત્તાનિ, પરિધયઃ ઇતિ અર્થઃ । મન્દાત્ । મન્દોચ્ચાત્ પ્રભૃતિ યાનિ મન્દોચ્ચવૃત્તાનિ મન્દોચ્ચાત્ આરભ્ય અનુલોમમ્ ગચ્છન્તિ, યસ્માત્ મન્દોચ્ચકેન્દ્રમ્ અહર્ અહર્ ઉપચીયતે । શીઘ્રાત્ પ્રતિલોમગાનિ । શીઘ્રાત્ શીઘ્રોચ્ચાત્ આરભ્ય યાનિ શીઘ્રોચ્ચવૃત્તાનિ તાનિ પ્રતિલોમમ્ ગચ્છન્તિ, યસ્માત્ શીઘ્રોચ્ચકેન્દ્રમ્ અહર્ અહર્ અપચીયતે । અત્ર ઇદમ્ પ્રષ્ટવ્યમ્ ã કથમ્ વા મન્દોચ્ચકેન્દ્રમ્
અહર્ અહર્ ઉપચીયતે, કથમ્ વા શીઘ્રોચ્ચકેન્દ્રમ્ અહર્ અહર્ અપચીયતે ઇતિ? ઉચ્યતે ã ગ્રહાત્ પતિતે મન્દોચ્ચે [મન્દકેન્દ્ર]ભુક્તયઃ ઉપચીયન્તે, ગ્રહાત્ પતિતે શીઘ્રોચ્ચે શીઘ્રકેન્દ્રભુક્તયઃ અપચીયન્તે । યદિ એવમ્ ગ્રહાત્ શીઘ્રોચ્ચમ્ ન પતતિ મહત્ત્વાત્ તર્હિ મણ્ડલમ્ પ્રક્ષિપ્ય પાત્યતે ઇતિ । તત્ર ભગણાઃ ભગણેભ્યઃ વિશોધ્યાઃ, રાશયઃ રાશિભ્યઃ, ભાગાઃ ભાગેભ્યઃ, લિપ્તાઃ લિપ્તાભ્યઃ ઇતિ એષઃ ક્રમઃ । તત્ર ગ્રહભગણેભ્યઃ શીઘ્રોચ્ચભગણાઃ એવ તાવત્ ન
શુદ્ધ્યન્તિ । કુતઃ અસૌ ભગણઃ યમ્ પ્રક્ષિપ્ય શીઘ્રોચ્ચમ્ વિશોધ્યતે? તસ્માત્ ગણિતયુક્ત્યા યાનિ અપિ શીઘ્રવૃત્તાનિ તાનિ અપિ અનુલોમગાનિ એવ । આચાર્યેણ તુ કરણલાઘવાર્થમ્ "પ્રતિલોમગાનિ વૃત્તાનિ" ઇતિ ઉક્તમ્ । કિમ્ પુનર્ અત્ર કરણલાઘવમ્? કામચારઃ । યદિ ગ્રહઃ શીઘ્રોચ્ચાત્ પતતિ તદા ગ્રહઃ શીઘ્રોચ્ચાત્ વિશોધ્યતે । યદા ચ શીઘ્રોચ્ચમ્ ગ્રહાત્ પતતિ તદા ગ્રહાત્ શીઘ્રોચ્ચમ્ વિશોધ્યતે ઇતિ । સત્યમ્ એવ એતત્, કિન્તુ જ્યાપરિધિકલ્પના વ્યભિચરતિ । યદા ગ્રહાત્ શીઘ્રોચ્ચમ્
વિશોધિતમ્ ભવતિ તદા અન્યથા જ્યા અન્યથા પરિધિઃ, તદાનીમ્ એવ શીઘ્રોચ્ચાત્ વિશુદ્ધે ગ્રહે અન્યથા જ્યા અન્યથા એવ પરિધિઃ । અથ મન્યતે શીઘ્રોચ્ચવિશુદ્ધે ગ્રહે યત્ પ્રથમપદમ્ તત્ ચતુર્થપદમ્, યત્ દ્વિતીયપદમ્ તત્ તૃતીયપદમ્, યત્ તૃતીયપદમ્ તત્ દ્વિતીયપદમ્, યત્ ચતુર્થપદમ્ તત્ પ્રથમપદમ્ ઇતિ । એવમ્ તર્હિ યત્ જ્યાયસી કલ્પના, તસ્માત્ મન્દોચ્ચમ્ ગ્રહાત્ વિશોધ્યમ્ । ગ્રહઃ ચ શીઘ્રોચ્ચાત્ । મન્દશીઘ્રવૃત્તાનિ ક્રમોત્ક્રમેણ એવ ગચ્છન્તિ ।
કક્ષ્યામણ્ડલલગ્નઃ । કક્ષ્યાયાઃ મણ્ડલમ્ કક્ષ્યામણ્ડલમ્ । અથવા કક્ષ્યા ચ સા મણ્ડલમ્ ચ તત્ કક્ષ્યામણ્ડલમ્ । તેન કક્ષ્યામણ્ડલેન લગ્નઃ કક્ષ્યામણ્ડલલગ્નઃ । કઃ? ગ્રહઃ મધ્યઃ । સ્વવૃત્તમધ્યે । સ્વસ્ય વૃત્તમ્ સ્વવૃત્તમ્ । તત્ ચ સામાન્યેન મન્દવૃત્તમ્ શીઘ્રવૃત્તમ્ ચ પરિગૃહ્યતે । તસ્ય સ્વમન્દવૃત્તસ્ય [સ્વશીઘ્ર]વૃત્તસ્ય ચ મધ્યમ્ સ્વવૃત્તમધ્યમ્ । તત્ર ગ્રહસ્ય મધ્યઃ, સ ચ કક્ષ્યામણ્ડલાસક્તઃ । સ્વવૃત્તસ્ય કક્ષ્યામણ્ડલે
યથા મધ્યમ્ ભવતિ તથા બધ્નીયાત્ । તસ્મિન્ સ્વવૃત્તે યથા કક્ષ્યામણ્ડલે યથા મધ્યમ્ ભવતિ તથા બધ્નીયાત્ । તસ્મિન્ સ્વવૃત્તે યથા કક્ષ્યામણ્ડલે જ્યા અવિતિષ્ઠતે તથા એવ અવતિષ્ઠમાના દ્રષ્ટવ્યા । કથમ્? યથા કક્ષ્યામણ્ડલસ્ય ષણ્ણવત્યંશકા કાષ્ઠજ્યા । એવમ્ અત્ર અપિ ષણ્ણવત્યંશકા કાષ્ઠજ્યા પરિકલ્પનીયા । તત્ યથા ã ઉચ્ચાત્ આરભ્ય ભુજજ્યાકોટિજ્યાભ્યામ્ ત્રૈરાશિકમ્ ã યદિ ષષ્ટિશતત્રયપરિધૌ ઇમે ભુજજ્યાકોટિજ્યે, [તદા] ઉચ્ચનીચપરિધૌ
કે ઇતિ । અથવા ã વ્યાસાર્ધેન ઇમે ભુજજ્યાકોટિજ્યે, તતઃ અન્ત્યફલતુલ્યેન ઉચ્ચનીચવૃત્તવ્યાસાર્ધેન કે ઇતિ । લબ્ધે ઉચ્ચનીચવૃત્તસ્ય ભુજજ્યાકોટિજ્યે । તત્ર પ્રથમચતુર્થયોઃ પદયોઃ વ્યાસાર્ધાત્ ઉપરિ કોટિસાધનમ્ સ્થિતમ્ ઇતિ વ્યાસાર્ધે પ્રક્ષિપ્યતે । દ્વિતીયતૃતીયયોઃ પદયોઃ વ્યાસાર્ધોનમ્ પ્રવૃત્તમ્ ઇતિ વ્યાસાર્ધાત્ અપનીયતે । એવમ્ કોટિકા નિષ્પન્ના ભવતિ, ભુજાકોટિવર્ગસમાસમૂલમ્ કર્ણઃ । એવમ્ મન્દશીઘ્રયોઃ કર્ણોત્પત્તિઃ

[ નીચોચ્ચવૃત્તવિધિના શનિગુરુકુજસ્ફુટીકરણમ્ ]
ગ્રહાણામ્ ઋણધનપ્રતિપાદનાય આહ ã
ક્ષયધનધનક્ષયાઃ સ્યુઃ મન્દોચ્ચાત્ વ્યત્યયેન શીઘ્રોચ્ચાત્ ।
શનિગુરુકુજેષુ મન્દાત્ અર્ધમ્ ઋણમ્ ધનમ્ ભવતિ પૂર્વે

ક્ષયધનધનક્ષયાઃ । ક્ષયઃ ચ ધનઃ ચ ધનઃ ચ ક્ષયઃ ચ ક્ષયધનધનક્ષયાઃ । એતે ક્ષયધનધનક્ષયાઃ યથાસઙ્ખ્યેન પદેષુ પ્રત્યેતવ્યાઃ । તત્ યથા ã પ્રથમે પદે ક્ષયઃ, દ્વિતીયે પદે ધનમ્, તૃતીયે પદે ધનમ્ એવ, ચતુર્થે પદે ક્ષયઃ ઇતિ । અયમ્ ક્ષયાદિક્રમઃ ।
પદક્રમઃ ચ કસ્માત્ પરિગૃહ્યતે ઇતિ આહ ã મન્દોચ્ચાત્ પ્રવૃત્તાત્ ગ્રહાત્ । કુતઃ? ઉચ્યતે ã "મન્દોચ્ચાત્" ઇયમ્ પઞ્ચમી મર્યાદાભિધાયિની । તતઃ મન્દોચ્ચાત્ ઇતિ અનેન મન્દોચ્ચાત્ પ્રવૃત્તઃ ગ્રહઃ પરિગૃહ્યતે । સ કથમ્ મન્દોચ્ચાત્ પ્રવૃત્તઃ ગ્રહઃ જ્ઞેયઃ? ઉચ્યતે ã ન અત્ર કિઞ્ચિત્ અપિ જ્ઞેયમ્ । યાવદ્ભિઃ મન્દોચ્ચાત્ અધિકઃ ગ્રહઃ તવતા અસૌ મન્દોચ્ચાત્ પ્રવૃત્તઃ ગ્રહઃ જ્ઞેયઃ । તેન તત્પરિજ્ઞાનાર્થમ્ મન્દોચ્ચમ્ ગ્રહાત્ પાત્યતે, તત્ર શેષેણ રાશ્યાદિના મન્દોચ્ચાત્
પ્રવૃત્તઃ અસૌ ગ્રહઃ ભવતિ । તસ્માત્ પ્રથમપદે યા ક્રમજ્યા તસ્યાઃ ફલમ્ ત્રૈરાશિકેન આનીયતે । યદિ ષષ્ટિશતત્રયપરિધેઃ ઇયમ્ જ્યા, તદા ઇષ્ટગ્રહપરિધેઃ કા ઇતિ ફલમ્ લભ્યતે । એતત્ એવ ત્રૈરાશિકમ્ । ઝાર્ધાપવર્તમાનષષ્ટિશતત્રયપરિધેઃ અશીતિઃ, સ્વપરિધિભાગાનામ્ યથા ઉક્તાક્ષરસઙ્ખ્યા । તેન પરિધિના ગુણિતજ્યાયાઃ અશીતિઃ ભાગહારઃ । સ્વપરિધ્યક્ષરસઙ્ખ્યા ગુણકારઃ । લબ્ધમ્ ફલમ્ ઋણમ્ એવ । દ્વિતીયપદે ઉત્ક્રમેણ જ્યા વ્યવસ્થિતા ઇતિ,
ઉત્ક્રમજ્યાફલમ્ ધનમ્ । પુનર્ તૃતીયપદે ક્રમેણ જ્યા વ્યવસ્થિતા ઇતિ ક્રમજ્યાફલમ્ ધનમ્ । ચતુર્થે પદે ઉત્ક્રમેણ જ્યા વ્યવસ્થિતા ઇતિ ઉત્ક્રમજ્યાફલમ્ ક્ષયઃ । તત્ર પ્રથમપદે એવ મન્દકેન્દ્રમ્, તત્ ઉત્પન્નમ્ એવ ફલમ્ ગ્રહમધ્યે ક્ષયઃ । યદા દ્વિતીયપદે કેન્દ્રમ્ તદા પ્રથમપદવ્યાસાર્ધજ્યોત્પન્નમ્ અશેષફલમ્ ક્ષયઃ, દ્વિતીયપદોત્ક્રમજ્યાફલમ્ ધનમ્ । પ્રથમદ્વિતીયપદાભ્યામ્ તૃતીયચતુર્થપદે વ્યાખ્યાતે ।
અથવા કરણલાઘવાર્થમ્ એવમ્ ક્રિયતે ã પ્રથમપદે યત્ ઉત્પન્નમ્ ક્રમેણ જ્યાફલમ્ ક્ષયઃ । દ્વિતીયપદે યત્ ઉત્પન્નમ્ પુનર્ યત્ ગતમ્ રાશ્યાદિકમ્ અતીતમ્ પ્રથમપદસંજ્ઞિતરાશિત્રયાત્ ક્ષયાત્મકાત્ ધનાત્મકમ્ તત્ દ્વિતીયપદસ્ય યત્ ગતમ્ તત્ વિશોધ્ય શેષમ્ તત્ર ક્ષયઃ એવ અવતિષ્ઠતે, તેન તત્ ઉત્પન્નમ્ ફલમ્ મધ્યમગ્રહે ક્ષયઃ । એવમ્ દ્વિતીયપદાન્તે ક્ષયધનયોઃ તુલ્યત્વાત્ ન કિઞ્ચિત્ અવતિષ્ઠતે । તસ્માત્ સામર્થ્યતઃ અયમ્ અર્થઃ
સંજાતઃ ã પ્રથમપદે ગતજ્યાફલમ્ ક્ષયઃ, દ્વિતીયપદે અપિ આગતજ્યાફલમ્ ક્ષયઃ । એતેન મન્દકેન્દ્રફલમ્ મેષાદિકે ક્ષયઃ । તત્ એતત્ પ્રથમપદે ગતમ્ ભુજાસંજ્ઞિતમ્ દ્વિતીયપદે અનાગતમ્ । કોટિસંજ્ઞિતમ્ [પ્રથમપદે અનાગતમ્] દ્વિતીયપદે ગતમ્ । તૃતીયચતુર્થયોઃ ચ । તૃતીયપદે ક્રમજ્યાફલમ્ ધનમ્ । ચતુર્થપદે તૃતીયપદરાશિત્રયાત્ ધનાત્ ધનસંજ્ઞિતાત્ ચતુર્થપદરાશ્યાદિગતક્ષયસંજ્ઞિતમ્ વિશોધ્યતે, શેષમ્ ધનમ્ એવ અવતિષ્ઠતે । એવમ્
ચતુર્થપદાન્તે ધનક્ષયયોઃ તુલ્યત્વાત્ ન કિંચિત્ અવશિષ્યતે । તસ્માત્ અત્ર અપિ સ એવ અર્થઃ તુલાદિકેન્દ્રે ભુજાફલમ્ ધનમ્ ઇતિ ।
સુષ્ઠુ ખલુ એતત્ અવગમ્યતે । યદિ પદેષુ સર્વેષુ તુલ્યાઃ પરિધયઃ તદા એવમ્ સ્યાત્ । ન ચ તુલ્યાઃ પરિધયઃ પઠ્યન્તે । અતુલ્યેષુ ચ પરિધિષુ પ્રતિમણ્ડલસ્ય ચ અપિ અવસ્થા વિરુધ્યતે । કુતઃ? પ્રથમપદે શુક્રસ્ય ચતુષ્કઃ પરિધિઃ । તત્ર દ્વિતીયપદપ્રાપ્તૌ એવ દ્વિકઃ પરિધિઃ । તત્ર અર્ધપહલમ્ પરિહીયતે । ગ્રહઃ તુ ગચ્છન્ ક્રમેણ ગચ્છતિ, ન હરિણપ્લુતેન । ન એષ દોષઃ । તુલ્યાઃ પરિધયઃ । નનુ ચ ઉક્તમ્ ã ન ચ તુલ્યાઃ પરિધયઃ પઠ્યન્તે
ઇતિ । ન એતત્ અસ્તિ । એવમ્ વિજ્ઞાયતે ã એતે પરિધયઃ ઉપચયા[પચયા]ત્મકાઃ, યતઃ તેન તુલ્યોપચયાપચયાત્મકત્વાત્ ક્રમોત્ક્રમવ્યવસ્થાયાઃ, યતઃ તે એવ ભવન્તિ ઇતિ । તેન તુલ્યાઃ ઉચ્યન્તે । તત્ યથા ã પ્રથમપદે ક્રમજ્યામ્ પરિધ્યન્તરેણ હત્વા વ્યાસાર્ધેન લબ્ધમ્ ઊને વિષમપદપરિધૌ પ્રક્ષિપ્યતે, અધિકે અપનીયતે । પ્રથમદ્વિતીયપદાભ્યામ્ તૃતીયચતુર્થપદે વ્યાખ્યાતે ।
વ્યત્યયેન શીઘ્રોચ્ચાત્ । શીઘ્રોચ્ચકેન્દ્રાત્ પદવશાત્ ક્રમોત્ક્રમજ્યાફલમ્ વિપરીતમ્ । પ્રથમચતુર્થયોઃ પદયોઃ ધનમ્, દ્વિતીયતૃતીયયોઃ ક્ષયઃ ઇતિ વિપર્યયઃ । અથવા ભુજાફલમ્ શીઘ્રક્રમેણ આનીતમ્ મેષાદૌ ધનમ્, તુલાદાવૃણમ્ । પરિધિચાલનાદ્યશેષમ્ પૂર્વવત્ એવ । અત્ર શીઘ્રફલમ્ વ્યાસાર્ધેન સંગુણય્ય તત્ ઉત્પન્નક્રર્ણેન ભાગલબ્ધમ્ ફલમ્ ધનમ્ ઋણમ્ વા । એતત્ ચ કર્મ ત્રૈરાશિકમ્ ã યદિ વ્યાસાર્ધમણ્ડલે ઇદમ્ ફલમ્
લભ્યતે, તદા શીઘ્રોચ્ચકર્ણમણ્ડલે કિયત્ ઇતિ વ્યસ્તત્રૈરાશિકેન વ્યાસાર્ધમ્ ગુણકારઃ, કર્ણઃ ભાગહારઃ । અત્ર કિમ્ ઇતિ વ્યસ્તત્રૈરાશિકમ્? ઉચ્યતે ã "અલ્પે હિ મણ્ડલે અલ્પાઃ મહતિ મહાન્તઃ ચ રાશયઃ જ્ઞેયાઃ" [કાલક્રિયાí, 14] ઇતિ અનેન । અથ મન્દોચ્ચફલમ્ એવમ્ કસ્માત્ ન ક્રિયતે? ઉચ્યતે ã ક્રિયમાણે અપિ તાવત્ એવ તત્ ફલમ્ ભવતિ ઇતિ ન ક્રિયતે । કુતઃ? મન્દોચ્ચકર્ણઃ અવિશિષ્યતે । તત્ર ચ અવિશેષિતેન ફલેન વ્યાસાર્ધમ્ સંગુણય્ય કર્ણેન ભાગે હૃતે પૂર્વમ્
આનીતમ્ એવ ફલમ્ ભવતિ ઇતિ । અથ કિમ્ ઇતિ શીઘ્રોચ્ચકર્ણઃ ન અવિશિષ્યતે? અભાવાત્ અવિશેષકર્મણઃ ।
અથ અત્ર ઇદમ્ પ્રષ્ટવ્યમ્ ã કક્ષ્યામણ્ડલસ્ય યથા સ્વયોજનકર્ણઃ વ્યાસાર્ધઃ, તત્ ચ સ્વલિપ્તાભિઃ મીયમાનઃ વસ્વગ્નિવેદરામાઃ [3438], પ્રતિમણ્ડલસ્ય અપિ એતત્ એવ વ્યાસાર્ધમ્ ઇતિ એતત્ । કક્ષ્યામણ્ડલોત્પન્નજ્યાફલલિપ્તાભિઃ ત્રૈરાશિકાભાવઃ, કક્ષ્યાપ્રતિમણ્ડલયોઃ તુલ્યવ્યાસાર્ધત્વાત્ । અથ મન્યતે ã તત્કાલોત્પન્નભુજાકોટિનિષ્પન્નકર્ણઃ વ્યાસાર્ધમ્ પ્રતિમણ્ડલસ્ય । તેન ત્રૈરાશિકોપપત્તિઃ । એવમ્ તર્હિ ન કક્ષ્યામણ્ડલતુલ્યમ્ પ્રતિમણ્ડલમ્
ઇતિ । અત્ર ઉચ્યતે ã ચતુર્થપદાદૌ કક્ષ્યાપ્રતિમણ્ડલે તુલ્યે । તેન કક્ષ્યાપ્રતિમણ્ડલયોઃ તુલ્યમ્ વ્યાસાર્ધમ્ । તતઃ પ્રભૃતિ પ્રતિમણ્ડલવ્યાસાર્ધમ્ [ક્રમેણ ઉપચીયતે] । એવમ્ ક્રમેણ ઉપચીયમાનમ્ ઉચ્ચતુલ્યગ્રહે સ્વોચ્ચવૃત્તવિષ્કમ્ભાર્ધમ્ ઉપચિતમ્ ભવતિ । તત્ એવ પ્રથમપદાદૌ પ્રભૃતિ ઉત્ક્રમેણ અપચીયમાનમ્ પ્રથમપદાન્તે વ્યાસાર્ધમ્ એવ ભવતિ । એવમ્ ક્રમેણ અપચીયમાનમ્ દ્વિતીયપદાન્તે ઉચ્ચવૃત્તવિષ્કમ્ભાર્ધમ્ અપચિતમ્ ભવતિ । તૃતીયે
[પદાન્તે] ચ ઉત્ક્રમેણ ઉપચીયમાનમ્ ઇતિ એતત્ કક્ષ્યામણ્ડલવ્યાસાર્ધમ્ એવ । ગ્રહસ્ય ઉચ્ચનીચગતિક્રમાત્ ઉપચયાપચયાત્મકમ્ ભવતિ ઇતિ અતઃ પ્રતિમણ્ડલસ્ય ઉપદેશઃ । ઘનભૂમધ્યાત્ એવ ગ્રહસ્ય ઉચ્ચનીચપરિજ્ઞાનમ્ ઇતિ અતઃ વ્યાસાર્ધમ્ એવ કોટિફલેન ઉપચીયતે અપચીયતે વા । અથ યદિ પ્રતિમણ્ડલમધ્યાત્ વ્યાસાર્ધસ્ય વૃદ્ધિહ્રાસૌ સ્યાતામ્ । તદા તૃતીયમ્ મણ્ડલમ્ પરિકલ્પયિતવ્યમ્ સ્યાત્ । ઘનભૂમધ્યાત્ કર્ણસ્ય ઉપચયાપચયૌ, તેન તત્કર્ણેન
વ્યસ્તત્રૈરાશિકોપપત્તિઃ ઇતિ । એતત્ ગણિતન્યાયસિદ્ધમ્ એવ ।

શનિગુરુકુજેષુ । શનિઃ ચ ગુરુઃ ચ કુજઃ ચ શનિગુરુકુજાઃ । અતઃ તેષુ શનિગુરુકુજેષુ મન્દાત્ મન્દોચ્ચાત્ પ્રભૃતિ ય[ત્ ફલમ્ ઉપપદ્યતે] તત્ અર્ધમ્ ઋણમ્ ધનમ્ વા ભવતિ । પૂર્વે પૂર્વકર્મણિ, મન્દાત્ પ્રભૃતિ ઇતિ । શીઘ્રાત્ અપિ ચ યત્ ફલમ્ તત્ તેષુ અર્ધમ્ ક્રિયતે પ્રથમે શીઘ્રકર્મણિ । અન્યત્ર દ્વિતીયકર્મણિ મન્દશીઘ્રયોઃ સકલફલમ્ ઇતિ અર્થાત્ અવસીયતે । મન્દશીઘ્રફલાનિ કાષ્ઠાનિ ઋણમ્ ધનમ્ વા પરિકલ્પ્યતે । યતઃ કાષ્ઠેન ગ્રહઃ
ભ્રમતિ । તત્ ફલમ્ ક્વ ઋણમ્ ક્વ વા ધનમ્ ઇતિ ã શનિગુરુકુજેષુ । અત્ર શનિગુરુકુજાઃ મધ્યમાઃ એવ પરિગૃહ્યન્તે । કુતઃ? મધ્યમસ્ય સ્ફુટીકરણોપાયત્વાત્ । તદા હિ એતે સ્ફુટીભવન્તિ ।
યદિ એતત્ કર્મ શનિગુરુકુજેષુ મધ્યમેષુ ક્રિયતે, મન્દોચ્ચફલાર્ધેન મધ્યમે ઋણધને કૃતે તસ્ય ઋણધનીકૃતસ્ય મધ્યમત્વમ્ હીયતે । [અતઃ] શીઘ્રોચ્ચફલચાપાર્ધસ્ય અવિકૃતમધ્યમે ધનર્ણે પ્રાપ્નુતઃજ્। ન એતત્ અસ્તિ । મન્દોચ્ચફલચાપાર્ધધનર્ણીકૃતઃ એવ ભવિષ્યતિ । કુતઃ? "એકદેશવિકૃતમ્ અનન્યવત્ ભવતિ" ઇતિ [અષ્ટાધ્યાયી, 4.1.83 પાતઞ્જલમહાભાષ્યમ્] એકદેશવિકૃતઃ અપિ મધ્યઃ એવ । યથા દેવકત્તઃ સ્વલઙ્કૃતઃ અપિ સ્વમ્ આખ્યાનમ્
ન જહાતિ, ન ચ કર્ણનાસાવચ્છેદેન અપિ, એવમ્ અત્ર અપિ, દ્વે કર્મણી તત્ર તત્ર એવ મધ્યમે ક્રિયેતે । અથવા પ્રથમમધ્યમાત્ મન્દોચ્ચાયાતમ્ ફલાર્ધમ્ મધ્યમોત્પન્નત્વાત્ મધ્યમે ક્રિયતે । યત્ પુનર્ શીઘ્રોચ્ચાયાતમ્ સકૃત્સંસ્કૃતાત્ ફલાર્ધમ્ તત્ સકૃત્સંસ્કૃતાયાતમ્ એવ ઇતિ કૃત્વા સકૃત્સંસ્કૃતઃ એવ ક્રિયતે । તસ્માત્ દ્વિકર્મસંસિદ્ધાત્ મન્દોચ્ચફલમ્ તત્ સકલમ્ એવ મધ્યમે ગ્રહે ક્રિયતે । સ સ્ફુટમધ્યમઃ ભવતિ ।
અથ ઇદમ્ પ્રષ્ટવ્યમ્ ã યત્ એતત્ દ્વિકર્મસિદ્ધમન્દોચ્ચાયાતમ્ તત્ દ્વિકર્મસંસિદ્ધે એવ કસ્માત્ ન ક્રિયતે । ઉચ્યતે ã " મન્દોચ્ચાત્ સ્ફુટમધ્યાઃ" [કાલક્રિયાí, 23] ઇતિ મધ્યમે ક્રિયતે । નનુ ચ દ્વિકર્મસિદ્ધઃ અપિ મધ્યમઃ એવ । કુતઃ? "એકદેશવિકૃતમ્ અનન્યવત્ ભવતિ" ઇતિ વચનાત્ । એવમ્ તર્હિ સિદ્ધે, પુનર્ સ્ફુટમધ્યમગ્રહણમ્ કુર્વન્ આચાર્યઃ જ્ઞાપયતિ અવિકૃતમધ્યઃ ઇતિ । અન્યથા હિ સ્ફુટમધ્યમગ્રહણમ્ અતિરિચ્યતે । તસ્માત્ દ્વિતીયફલમ્
મન્દોચ્ચાયાતમ્ તત્ સકલમ્ એવ મધ્યમે ગ્રહે ક્રિયતે ।
શીઘ્રોચ્ચાત્ ચ સ્ફુટાઃ જ્ઞેયાઃ ઇતિ । સ એવંકૃતે સ્ફુટમધ્યમઃ શીઘ્રોચ્ચકર્મણા સ્ફુટઃ ભવતિ ઇતિ સ્ફુટમધ્યમે શીઘ્રોચ્ચફલધનુઃ સકલમ્ ક્રિયતે, સ્ફુટઃ ભવતિ ।
ઋણધનયુક્તિપ્રદર્શનાર્થમ્ વ્યાસાર્ધતુલ્યેન કર્કટકેન સમાયામવનૌ સમવૃત્તમણ્ડલમ્ આલિખ્ય માતૃપિતૃરેખામ્ કુર્યાત્ । તત્ કક્ષ્યામણ્ડલમ્ રાશિજ્યારેખાવિરચિતમ્ । તન્મણ્ડલકેન્દ્રાત્ યાવત્યઃ અભીષ્ટગ્રહાન્ત્યફલલિપ્તાઃ તાવતિ અન્તરે ચ દક્ષિણેન કેન્દ્રમ્ કૃત્વા વ્યાસાર્ધતુલ્યેન એવ કર્કટકેન તથા એવ સમવૃત્તમણ્ડલમ્ આલિખેત્ । તત્ પ્રતિમણ્ડલમ્ । [કક્ષ્યા]મણ્ડલાત્ યાવદ્ભિઃ પ્રતિમણ્ડલમ્ નિષ્ક્રાન્તમ્ તાવતા વ્યાસાર્ધેન
કક્ષ્યામણ્ડલદક્ષિણોત્તરરેખાસંપાતે કેન્દ્રમ્ કૃત્વા ઉભયત્ર વૃત્તદ્વયમ્ આલિખ્ય[તે । તે નીચોચ્ચ]વૃત્તે । તયોઃ યથા કક્ષ્યામણ્ડલે રાશિજ્યાવિકલ્પઃ તથા કરણીયમ્ । પ્રથમચતુર્થયોઃ પદયોઃ કક્ષ્યામણ્ડલાત્ ઉપરિસ્થિતત્વાત્ પ્રતિમણ્ડલસ્ય વ્યાસાર્ધે કોટિસાધનમ્ પ્રક્ષિપ્ય કર્ણઃ કૃતઃ, તાવત્ પ્રમાણમ્ સૂત્રમ્ [પ્રતિમણ્ડલપરિધિમ્] યત્ર સ્પૃશતિ તત્ર સ્થાને સ્ફુટઃ ગ્રહઃ । કક્ષ્યામણ્ડલજ્યા ચ તસ્માત્ પુરતઃ ઇતિ અર્થઃ । પ્રથમચતુર્થયોઃ પદયોઃ
તત્ ઉત્પન્નમ્ ફલમ્ મધ્યમગ્રહાત્ અપચીયતે । દ્વિતીયતૃતીયયોઃ પદયોઃ કક્ષ્યામણ્ડલાત્ અધોવ્યવસ્થિતત્વાત્ પ્રતિમણ્ડલસ્ય, વ્યાસાર્ધાત્ કોટિસાધનમ્ અપનીય કૃતઃ કર્ણઃ, તાવત્પ્રમાણમ્ સૂત્રમ્ કક્ષ્યામણ્ડલમધ્યાત્ પ્રતિમણ્ડલપરિધિમ્ યત્ર સ્પૃશતિ તત્ર સ્ફુટઃ ગ્રહઃ । સ ચ કક્ષ્યામણ્ડલજ્યાપ્રદેશાત્ પુરતઃ અવતિષ્ઠતે । તેન તત્ ઉત્પન્નમ્ ફલમ્ દ્વિતીયતૃતીયયોઃ પદયોઃ મધ્યમગ્રહાત્ ઉપચીયતે ।
શીઘ્રોચ્ચે પુનર્ યેષામ્ ક્ષયધનધનક્ષયાઃ સ્યુઃ મન્દોચ્ચાત્ એવમ્ એવ શીઘ્રોચ્ચાત્ ઇતિ અયમ્ પાઠઃ તેષામ્ ઇયમ્ ઋણધનોપપત્તિઃ । યેષામ્ પુનર્ વ્યત્યયેન શીઘ્રોચ્ચાત્ ઇતિ અયમ્ પાઠઃ તેષામ્ ઇયમ્ એવ ઉપપત્તિઃ વિપરીતા । કથમ્? પ્રતિમણ્ડલે સ્ફુટઃ ચ ગ્રહઃ, મધ્યમઃ ચ શીઘ્રોચ્ચપરિકલ્પનાય કક્ષ્યામણ્ડલે । પુનર્ કેન્દ્રજ્યા તેન પ્રથમચતુર્થયોઃ પદયોઃ પૃષ્ઠતઃ સ્થિતત્વાત્ મધ્યમસ્ય કેન્દ્રજ્યાગ્રહસ્ય આનીયમાનસ્ય કેન્દ્રજ્યોત્પન્નમ્
ફલમ્ ધનમ્ ભવતિ પુરઃસ્થિતત્વાત્ કેન્દ્રજ્યાગ્રહસ્ય, દ્વિતીયતૃતીયયોઃ પદયોઃ પૃષ્ઠતઃ સ્થિતત્વાત્ કેન્દ્રજ્યાગ્રહસ્ય તત્ ફલમ્ અપનીયતે । અતઃ એવમ્ મન્દશીઘ્રયોઃ પરસ્પરવિરુદ્ધત્વાત્ ઉપપત્તેઃ, આચાર્યેણ પરમાર્થસ્ફુટગ્રહપ્રદેશઃ ભૂતારાગ્રહવિવરપ્રમાણપ્રદેશઃ દર્શિતઃ । તેન યાવત્ ભૂતારાગ્રહવિવરપ્રમાણમ્ સૂત્રમ્ કક્ષ્યામણ્ડલમધ્યાત્ પ્રતિમણ્ડલપરિધિમ્ પદવિભાગેન પ્રસારિતમ્ યત્ર સ્પૃશતિ, તત્ર સ્ફુટઃ ગ્રહઃ ।
અન્યે પુનર્ અન્યથા પઠન્તિ ã શનિગુરુકુજેષુ મન્દે અર્ધમ્ ઋણમ્ ધનમ્ ભવતિ પૂર્વમ્ ઇતિ । મન્દે મન્દોચ્ચે અર્ધમ્ ફલસ્ય ઋણમ્ ધનમ્, યદિ તત્ ગ્રહે ઋણમ્ ધનમ્ તદા તત્ મન્દોચ્ચે ધનમ્ ઋણમ્ ઇતિ અર્થાત્ અવસીયતે । તત્ર કિયત્ તત્ ફલમ્ મન્દોચ્ચે ઋણમ્ સત્ ધનમ્ ભવતિ, ધનમ્ સત્ ઋણમ્ ભવતિ ઇતિ ઉચ્યતે ã શીઘ્રોચ્ચફલમ્ યસ્માત્ મન્દોચ્ચફલમ્ ચ ફલદ્વયમ્ એતત્ । તયોઃ મન્દોચ્ચમ્ આધારઃ । ફલદ્વયમ્ આધેયઃ । અતઃ શીઘ્રોચ્ચફલમ્
ક્રિયતે । કર્મચતુષ્ટયગ્રહણાત્ તત્ ઉત્પન્નમ્ ચ ફલમ્ તત્ર એવ । તત્ યથા ã પ્રાગ્ એવ શીઘ્રફલમ્ આનીય તત્ અર્ધમ્ ઋણમ્ ધનમ્ વા મન્દોચ્ચે કૃત્વા તત્ મન્દાયાતમ્ ચ તેન ફલદ્વયસંસ્કૃતેન મન્દોચ્ચેન સંસ્કૃતઃ સ સ્ફુટમધ્યઃ ગ્રહઃ ભવતિ । સ શીઘ્રકર્મણા સ્ફુટઃ ઇતિ પ્રક્રિયાન્તરમ્ એતત્

[ પ્રકારાન્તરેણ શનિગુરુકુજસ્ફુટીકરણમ્ ]
ગ્રહાણામ્ સ્ફુટીકરણપ્રકારાન્તરમ્ આહ ã
મન્દોચ્ચાત્ શીઘ્રોચ્ચાત્ અર્ધમ્ ઋણમ્ ધનમ્ ગ્રહેષુ મન્દેષુ ।
મન્દોચ્ચાત્ સ્ફુટમધ્યાઃ શીઘ્રોચ્ચાત્ ચ સ્ફુટાઃ જ્ઞેયાઃ

મન્દોચ્ચાત્ યત્ ફલમ્ આયાતમ્ તસ્ય ચાપાર્ધમ્ ઋણમ્ ધનમ્ વા ગ્રહેષુ ઋણમ્ ધનમ્ [મન્દેષુ વા કર્તવ્યમ્] । એવમ્ તર્હિ ચકારઃ કર્તવ્યઃ । ચકારેણ વિના ગ્રહેષુ મન્દેષુ ચ ઇતિ ચાર્થઃ ન લભ્યતે । ન ચકારઃ કર્તવ્યઃ । અન્તરેણ અપિ ચકારમ્ ચાર્થઃ અવગમ્યતે । [કથમ્?] એવમ્ ã
બાલે વૃદ્ધે ક્ષતે ક્ષીણે ક્ષીરમ્ યુક્ત્યા પ્રયોજયેત્ ।
ઇતિ અત્ર ચકારેણ વિના ચાર્થસ્ય અવગમનાત્ । એવમ્ અયમ્ અપિ । "સ્વ"મન્દેષુ અપિ વક્તવ્યમ્, યેન સ્વેષુ મધ્યમેષુ સ્વેષુ ચ મન્દેષુ ક્રિયતે । "સ્વ"શબ્દઃ અપિ ન કર્તવ્યઃ । સ્વસ્ય ગ્રહસ્ય યઃ મધ્યમઃ સ્વસ્ય ચ યત્ મન્દમ્ તત્ર એવ કર્મસિદ્ધેઃ । યથા "માતરિ વક્તવ્યમ્ પિતરિ શુશ્રૂષિતવ્યમ્" ઇતિ । ન ચ તત્ર ઉચ્યતે ã "સ્વસ્યામ્ માતરિ સ્વસ્મિન્ વા પિતરિ" ઇતિ । એવમ્ અત્ર અપિ ઇતિ ।
અથ યત્ એતત્ મન્દોચ્ચાયાતમ્ ફલાર્ધમ્ તત્ ક્ષયધનક્રમેણ મધ્યે ગ્રહે ધનમ્ ઋણમ્ વા ક્રિયતે । મન્દે પુનર્ કથમ્ ક્રિયતે, મન્દસ્ય ઋણધનક્રમસ્ય અનભિધાનાત્? ઉચ્યતે ã મન્દોચ્ચમ્ સર્વદા એવ ગ્રહસ્ય ઋણભૂતમ્ । તત્ર યત્ ગ્રહસ્ય ઋણમ્ તત્ મન્દોચ્ચે પ્રક્ષિપ્યતે, ઋણભૂતત્વાત્ । યત્ ગ્રહે ધનભૂતમ્ તત્ મન્દોચ્ચાત્ અપનીયતે, મન્દોચ્ચસ્ય ઋણભૂતત્વાત્ એવ । અયમ્ ચ ગણિતન્યાયઃ ã
ઋણ[ઋણયોઃ ધન]ધનયોઃ સંક્ષેપઃ ઋણધનયોઃ ચ વિશેષઃ ।
ઇતિ । તસ્માત્ અનેન ક્રમેણ મન્દોચ્ચે ફલાર્ધસ્ય ઉપચયાપચયૌ ભવતઃ । શીઘ્રોચ્ચાત્ ચ યત્ ફલાર્ધમ્ તત્ અપિ એવમ્ એવ ગ્રહવૈપરીત્યેન મન્દે ધનમ્ ઋણમ્ વા ક્રિયતે । ગ્રહેષુ પુનર્ પ્રયોજનાભાવાત્ ન ક્રિયતે ।
મન્દોચ્ચાત્ । મન્દોચ્ચશીઘ્રોચ્ચફલાર્ધેન સંસ્કૃતમ્ મન્દોચ્ચમ્ પરિગૃહ્યતે । કુતઃ? કર્મદ્વયવૃત્તૌ મન્દનિર્દેશાત્ । તેન તાદૃગ્વિધેન મન્દેન મધ્યમાત્ વિશોધિતેન યત્ ફલમ્ આયાતમ્ તત્ સકલમ્ મધ્યેષુ ઋણમ્ ધનમ્ વા ક્રિયતે । સ્ફુટમધ્યાઃ । [મધ્યમસ્ય] સ્ફુટસ્ય અન્તર્વર્તિત્વાત્ [સ્ફુટાઃ યે ન, ન અવિકૃતેષુ] મધ્યમેષુ ફલસ્ય કરણાત્ મધ્યમાઃજ્। અથવા સ્ફુટસ્ય મધ્યમાઃ સ્ફુટમધ્યમાઃ । એકેન કર્મણા નિષ્પન્ના યેન
દ્વિતીયમ્ કર્માન્તરમ્ અપેક્ષન્તે । શીઘ્રોચ્ચાત્ ચ સ્ફુટાઃ જ્ઞેયાઃ । શીઘ્રોચ્ચાત્ આયાતમ્ ફલમ્ તેન સંસ્કૃતાઃ સ્ફુટાઃ । ચકારઃ ફલયોઃ સમુચ્ચયમ્ અભિધત્તે । જ્ઞેયાઃ અવગન્તવ્યાઃ બોદ્ધવ્યાઃ ઇતિ યાવત્

[ ભૃગુબુધયોઃ સ્ફુટીકરણમ્ ]
ભૃગુબુધયોઃ કર્મ આહ ã
શીઘ્રોચ્ચાત્ અર્ધોનમ્ કર્તવ્યમ્ ઋણમ્ ધનમ્ સ્વમન્દોચ્ચે ।
સ્ફુટમધ્યૌ તુ ભૃગુબુધૌ સિદ્ધાત્ મન્દાત્ સ્ફુટૌ ભવતઃ

શીઘ્રોચ્ચાત્ ઇતિ પ્રાક્ શીઘ્રોચ્ચનિષ્પન્નમ્ ફલમ્ ગૃહ્યતે । તત્ એવ શીઘ્રોચ્ચફલમ્ અગ્રે । તત્ર તત્ અર્ધોનમ્ અર્ધમ્ ઇતિ અર્થઃ । ઋણધનમ્ કર્તવ્યમ્ । યદિ ગ્રહે ઋણમ્ તદા ધનમ્ કર્તવ્યમ્ । ધનસ્ય ઋણમ્ કર્તવ્યમ્ ઇતિ અર્થાત્ અવસીયતે । ક્વ ઇતિ આહ ã સ્વમન્દોચ્ચે । સ્વકીયમ્ મન્દોચ્ચમ્ સ્વમન્દોચ્ચમ્, તસ્મિન્ સ્વમન્દોચ્ચે । સ્ફુટમધ્યૌ ભૃગુબુધૌ ભવતઃ । કથમ્? સિદ્ધાત્ મન્દાત્ । યત્ એવ શીઘ્રોચ્ચફલાર્ધેન સંસ્કૃતમ્ મન્દોચ્ચમ્ તત્ સિદ્ધમ્
ઇતિ અભિધીયતે । તસ્માત્ સિદ્ધાત્ મન્દાત્ સ્ફુટમધ્યૌ ભવતઃ । એતત્ ઉક્તમ્ ભવતિ ã યત્ એત[ત્ સિદ્ધમન્દમ્ તત્ મધ્યમ]ગ્રહાત્ વિશોધ્ય શેષફલસ્ય ચ ઋણધનેન તયોઃ ભૃગુબુધયોઃ મધ્યૌ સ્ફુટમધ્યૌ ભવતઃ । "તુ"-શબ્દાત્ "શીઘ્રોચ્ચાત્ ચ સ્ફુટાઃ જ્ઞેયાઃ" [કાલક્રિયાí, 23] ઇતિ એતત્ ક્રિયતે

[ ભૂતારાગ્રહાન્તરાલમ્ ]
[ભૂતારાગ્રહા]ન્તરાલપ્રમાણાનયનાય આહ ã
ભૂતારાગ્રહવિવરમ્ વ્યાસાર્ધહૃતઃ સ્વકર્ણસંવર્ગઃ ।
કક્ષ્યાયામ્ ગ્રહવેગઃ યઃ ભવતિ સ મન્દનીચોચ્ચે

તારાગ્રહાણામ્ ભુવઃ ચ યત્ અન્તરમ્ તસ્ય આનયનોપાયઃ ઉચ્યતે । ભૂતારાગ્રહવિવરમ્ ભુવઃ તારાગ્રહસ્ય ચ યત્ અન્તરમ્ તત્ ભૂતારાગ્રહવિવરમ્ ભવતિ ઇતિ વક્ષ્યતિ । વ્યાસાર્ધહૃતઃ સ્વકર્ણસંવર્ગઃ । વ્યાસાર્ધમ્ ત્રિજ્યા । ત્રિજ્યયા હૃતઃ વ્યાસાર્ધહૃતઃ । સ્વકર્ણયોઃ સંવર્ગઃ સ્વકર્ણસંવર્ગઃ । એતત્ ઉક્તમ્ ભવતિ ã મન્દોચ્ચકર્ણસ્ય શીઘ્રોચ્ચકર્ણસ્ય ચ યઃ ઘાતઃ સઃ સ્વકર્ણસંવર્ગઃ વ્યાસાર્ધહૃતઃ । કક્ષ્યાયામ્ ગ્રહવેગઃ । તાવત્ ઉચ્છ્રિતાયામ્
[કક્ષ્યાયામ્] ગ્રહસ્ય યઃ મન્દશીઘ્રોચ્ચફલજનિતઃ વેગઃ સ તસ્ય ભૂતારાગ્રહવિવરસ્ય અગ્રે ભવતિ ઇતિ । અતઃ એવ ભૂતારાગ્રહવિવરમ્ વિક્ષેપાનયને ભાગહારઃ ।
અપરે આહુઃ ã ન ભૂતારાગ્રહવિવરમ્ ભાગહારઃ । કઃ તર્હિ? વ્યાસાર્ધમ્ । યસ્માત્ એતત્ અત્ર ત્રૈરાશિકમ્ ã યદિ ત્રિજ્યયા સ્વગ્રહાભિહિતવિક્ષેપઃ લભ્યતે, અનયા અભીષ્ટગ્રહસ્વપાતવિવરાન્તરાલાંશજ્યયા ભુજજ્યયા કિમ્ ઇતિ । ન એતત્ સમ્યક્ અવસીયતે । યદિ ઇદમ્ એવ ત્રૈરાશિકમ્ સ્યાત્, તદા નક્ષત્રતારાગ્રહશશિયોગાઃ સર્વદા તસ્યામ્ એવ દિશિ તુલ્યવિક્ષેપવિવરાઃ સ્યુઃ, નક્ષત્રતારાણામ્ ઉચ્ચનીચગત્યસમ્ભવાત્ । દૃશ્યન્તે ચ અમી ગ્રહનક્ષત્રાણામ્ દૂરાસન્ન[વશાત્]
ભેદાંશુમર્દનસવ્યાપસવ્યયોગગત[યઃ । યદિ વ્યાસાર્ધ]મ્ એવ ભાગહારઃ સ્યાત્ તદા સર્વે એવ તુલ્યગતયઃ સ્યુઃ । ભૂતારાગ્રહવિવરમ્ । ભૂતારાગ્રહવિવરવશાત્ વિક્ષેપઃ અલ્પઃ મહાન્ ચ નક્ષત્રતારાગ્રહયોગેષુ લભ્યતે । [અલ્પે વા] મહદ્વિક્ષેપે દક્ષિણોત્તરદિગ્વશાત્ નિયતવિક્ષેપાન્તરદિશઃ યોગાઃ ઉપપદ્યન્તે । તસ્માત્ ભૂતારાગ્રહવિવરમ્ એવ ભાગહારઃ । એતત્ અપિ કર્મ ત્રૈરાશિકદ્વયમ્ । કથમ્? યદિ વ્યાસાર્ધતુલ્યયા પાતાન્તરભુજજ્યયા યથાસ્વમ્ વિક્ષેપઃ
અલ્પઃ મહાન્ ચ લભ્યતે, તદા અન[યા ભુજ]જ્યયા પાતાન્તરોત્પન્નયા કઃ ઇતિ વિક્ષેપઃ લભ્યતે । [અતઃ] પુનર્ અપિ વ્યસ્તત્રૈરાશિકમ્ ã યદિ અયમ્ વિક્ષેપઃ કક્ષ્યામણ્ડલે વ્યાસાર્ધવિષ્કમ્ભે લભ્યતે, તદા પરમાર્થપ્રતિમણ્ડલે ભૂતારાગ્રહવિવરવિષ્કમ્ભાર્ધે કિયાન્ ઇતિ । પૂર્વત્રૈરાશિકે વ્યાસાર્ધમ્ ભાગહારઃ આસીત્, તત્ એવ દ્વિતીયત્રૈરાશિકે વ્યસ્તત્વાત્ ગુણકારઃ । અતઃ ગુણકારભાગહારયોઃ નષ્ટયોઃ, પાતાન્તરભુજજ્યાયાઃ વિક્ષેપઃ ગુણકારઃ, ભૂતારાગ્રહવિવરમ્
ભાગહારઃ, ફલમ્ ઇષ્ટગ્રહસ્ય વિક્ષેપઃ । એવમ્ ઇષ્ટગ્રહયોઃ વિક્ષેપાવભિન્નદિક્કૌ વિશિષ્યતે, યસ્માત્ અપક્રમમણ્ડલાત્ તૌ પ્રવૃત્તૌ । તતઃ તદ્વિશેષતુલ્યમ્ તયોઃ અન્તરમ્ ભવતિ, તત્ર અપિ તયોઃ ઊનાધિકવિક્ષેપવશાત્ પરસ્પરાપેક્ષયા [તયોઃ યામ્યોત્તરદિક્ત્વમ્] । ભિન્નદિક્કૌ વિક્ષેપૌ યોજ્યતે । યસ્માત્ એકઃ અપક્રમમણ્ડલાત્ દક્ષિણેન અપરઃ ઉત્તરેણ, તસ્માત્ તદન્તરમ્ [વિક્ષેપયોગ]પ્રમાણમ્ ભવતિ । વિક્ષેપલિપ્તાન્તરચતુર્ભાગઃ અઙ્ગુલપ્રમાણમ્ વાચ્યમ્
। યદા પુનર્ અન્તરલિપ્તાઃ ન સ્યુઃ, અલ્પાઃ વા [સ્યુઃ] તદા તયોઃ અન્યોન્યાશેષાત્ છાદનમ્ એકદેશાત્ છાદનમ્ વા [ભવતિ] । તત્ર ગ્રહણવત્ ઇષ્ટગ્રહસંપર્કાર્ધતદ્વિક્ષેપ[વિશ્લેષેણ યોગેન વા] સ્થિત્યર્ધનાડિકાનયનમ્ ।
[ તારાગ્રહાણામ્ સ્ફુટયોજનકર્ણાનયનમ્ ]
અથ નક્ષત્રતારાગ્રહયોગેષુ નતિલમ્બનપરિજ્ઞાનાર્થમ્ ઇદમ્ કર્મ ક્રિયતે । "શશિઙઞણનમાંશકાઃ" [ગીતિકાí, 7] ઇતિ અત્ર શશિયોજનકર્ણઃ ઙાદિભિઃ ગુણિતઃ શુક્રાદીનામ્ ભાગહારાઃ ભવન્તિ ઇતિ વ્યાખ્યાતમ્ । તેન શશિયોજનકર્ણઃ પઞ્ચભિઃ ગુણિતઃ શુક્રસ્ય યોજનકર્ણઃ ભવતિ દશભિઃ ગુરોઃ, પઞ્ચદશભિઃ બુધસ્ય, વિંશત્યા શનેઃ, પઞ્ચવિંશત્યા અઙ્ગારકસ્ય । યદિ એવમ્ તર્હિ ગ્રહાણામ્ કક્ષ્યાભિધાનમ્ વિરુધ્યતે । ન એષઃ દોષઃ । તાવત્ કક્ષ્યાસ્થાઃ
એવ ગ્રહાઃ, અત્ર પુનર્ ઙાદિગુણકારૈઃ દૃષ્ટિપરિકર્મ ક્રિયતે ઇતિ । અયમ્ યોજનકર્ણઃ ભૂતારાગ્રહવિવરગુણિતઃ વ્યાસાર્ધહૃતઃ સ્ફુટઃ ભવતિ । એતત્ અપિ ત્રૈરાશિકમ્ ã યદિ વ્યાસાર્ધલિપ્તાભિઃ એતાવન્તિ યોજનાનિ લભ્યન્તે ભૂતારાગ્રહવિવરલિપ્તાભિઃ કિયન્તિ ઇતિ, અથવા ત્રૈરાશિકદ્વયૈકીકરણેન અભીષ્ટગ્રહસ્ફુટયોજનકર્ણઃ આનીયતે । કથમ્? ભૂતારાગ્રહવિવરાનયને વ્યાસાર્ધમ્ ભાગહારઃ આસીત્, ઇહ ચ ભૂતારાગ્રહવિવરસ્વમધ્યમયોજનકર્ણાભ્યાસસ્ય
વ્યાસાર્ધમ્ એવ ભાગહારઃ । અતઃ ભાગહારયોઃ સંવર્ગઃ મન્દોચ્ચશીઘ્રોચ્ચકર્ણસ્વમધ્યમયોજનકર્ણાભ્યાસસ્ય ભાગહારઃ । ફલમ્ સ્ફુટયોજનકર્ણઃ । તયોઃ અયમ્ અર્થઃ સઞ્જાતઃ ã મન્દશીઘ્ર[કર્ણ]ગુણિતઃ મધ્યમયોજનકર્ણઃ વ્યાસાર્ધકૃતિવિભક્તઃ સ્ફુટયોજનકર્ણઃ ભવતિ । મન્દનીચોચ્ચે મન્દસ્ય મન્દોચ્ચસ્ય ઉચ્ચે નીચે ચ આનીતઃ મન્દકર્ણઃ એવ અનેન વિધિના સ્ફુટીકૃતઃ ઇતિ ।
[ ગ્રહસ્ફુટીકરણે વિશેષઃ ]
અથ વિવસ્વદ્ધનર્ણોદયાસ્તમયવશાત્ સામાન્યસર્વગ્રહાણામ્ સ્ફુટગણિતવિધિવિશેષઃ અભિધાસ્યતે । તત્ યથા ã સવિતુઃ ભુજાફલેન રવ્યાદિભુક્તયઃ ગુણિતાઃ ખખષડ્ઘનેન વિભજ્ય આપ્તકલા ગ્રહેષુ ભુજાફલધનર્ણવશાત્ ક્રિયતે । તત્ વિચાર્યતે ã ઇદમ્ કર્મ અનુપદિષ્ટમ્ કથમ્ અવગમ્યતે? ન એષઃ દોષઃ । ઉપદિષ્ટમ્ એવ એતત્ ã "બુધાહ્ન્યજાર્કોદયાત્ ચ લઙ્કાયામ્" [ગીતિકાí, 4] ઇતિ । અર્કોદયાવધેઃ ગતેઃ એતેષામ્ પ્રતિપચ્છેદૌ ઇતિ ઉપદેશાત્
અર્કઃ હિ સ્ફુટગણિતાવગતગતેઃ એવ ઉદયશિખરમધ્યાસ્તે ઇતિ સ્ફુટસ્ય અર્કસ્ય ઉદયઃ પરિગૃહ્યતે । સ્ફુટગતિઃ ચ મધ્યમા એવ સ્વભુજાફલાદિલિપ્તાભિઃ ઉપચિતાપચિતા વા ઇતિ અતઃ ભુજાફલલિપ્તાભિઃ પ્રાણતુલ્યાભિઃ ત્રૈરાશિકમ્ ક્રિયતે ã યદિ અહોરાત્રપ્રાણૈઃ ખખષડ્ઘનતુલ્યૈઃ વિવસ્વદાદિસ્ફુટભુક્તયઃ લભ્યન્તે, ભુજાફલલિપ્તાભિઃ પ્રાણતુલ્યાભિઃ કિમ્ ઇતિ । આસામ્ ભુજાફલલિપ્તાનામ્ પ્રાણતુલ્યત્વમ્ ઇતિ । અત્ર ઉચ્યતે ã રવ્યુદયાત્ એવ જ્યોતિશ્ચક્રાદેઃ અપિ
ઉદયાદિઃ ઇતિ વ્યાખ્યાતમ્ । તેન પ્રવહાક્ષેપાત્ મધ્યમઃ સર્વદા સ્વભુજાફલેન અધિકઃ ઊનઃ વા ભવતિ । યદા અધિકઃ તદા જ્યોતિશ્ચક્રમ્ ભુજાફલલિપ્તાતુલ્યમ્ રવિગત્યા જીયતે, [ઊનઃ ચેત્ ભુજાફલલિપ્તાતુલ્યમ્ રવિગત્યા અપચીયતે] ઇતિ । અનયા પરિકલ્પનયા જ્યોતિશ્ચક્રસમ્બન્ધિન્યઃ તદા ભુજાફલલિપ્તાઃ ભવન્તિ, જ્યોતિશ્ચક્રલિપ્તાઃ પ્રાણાઃ ચ તુલ્યાઃ ઇતિ । અતઃ તાસામ્ પ્રા[ણતુલ્યભુજાફલલિપ્તાનામ્ અભાવઃ, અહર્ગણાત્ આગ]તઃ [સકલઃ સૂર્યઃ] યદા સ્વોચ્ચતુલ્યઃ તદા
એવ ઉદયે ભવતિ ઇતિ । અન્યથા તત્ર અપિ ભુજાન્તરફલમ્ ક્રિયતે એવ । અર્કઃ હિ સ્ફુટગણિ[તાવગતેઃ એવ ઉદય]શિખરમધ્યાસ્તે ઇતિ ।
એવમ્ એતેષામ્ વિવસ્વદાદીનામ્ ગ્રહાણામ્ સ્ફુટગતયઃ સૂર્યોદયાવધેઃ ભવન્તિ ઇતિ અતઃ રવિ[વશાત્ એવ ઉપચયાપચ]યાત્મકમ્ ફલમ્ ક્રિયતે । દેશાન્તરચરદલકર્મણી ચ અનયા એવ ઉપપત્ત્યા । અર્ધરાત્રાસ્તમયદિનમધ્યસંસ્થિતસૂર્યા[ત્ ત્રૈરાશિકમ્] ã યદિ ષષ્ટ્યા નાડીભિઃ યથાસ્વમ્ મધ્યમા ભુક્તિઃ લભ્યતે તદા પઞ્ચદશભિઃ ઘટિકાભિઃ ત્રિંશતા પઞ્ચચત્વારિંશદ્ભિઃ ચ કિમ્ ઇતિ [ફલલિ]પ્તાઃ ઔદયિકેભ્યઃ ગ્રહેભ્યઃ વિશોધ્યન્તે, તતઃ તેન

રવ્યાદયઃ તાત્કાલિકાઃ ભવન્તિ । તેષામ્ ચ સ્ફુટપ્રક્રિયા પૂર્વાભિહિતા એવ । [દિનમધ્યાર્ધરાત્રયોઃ ચર]દલકર્મ ન પ્રવર્તતે । ક્ષિતિજમણ્ડલપ્રાપ્ત્યતિક્રાન્તી રવ્યુદયાસ્તમયયોઃ એવ ઇતિ । એવમ્ આદિત્યગત્યવધયઃ ગ્રહાઃ ।
યદા પુનર્ પર[સ્ય ગ્રહસ્ય રવેઃ ઇવ] કલ્પ્યન્તે તદા ચન્દ્રોદ[યજ્ઞા]નેન ઉદયકાલમ્ એવ અવગત્ય તદુદયકાલાવધયઃ ક્રિયન્તે ।
[તિથિપ્રતિપચ્છેદપરિજ્ઞાનમ્ ]
એવમ્ યથોપદિષ્ટગણિતપ્રક્રિય[યા તિથિ]પ્રતિપચ્છેદપરિજ્ઞાનાય ઉચ્યતે । તત્ યથા ã સ્ફુટશશિનઃ સ્ફુટઃ રવિઃ અપનીયતે, યસ્માત્ તિથિઃ શશિમાસવશાત્ ભવતિ તેન "રવિશશિયોગાઃ ભવન્તિ [શશિમાસાઃ" [કાલક્રિયાí, 5] ઇતિ સ્ફુટવિધો]રિનઃ અપનીયતે । યથાસમ્ભવમ્ અત્ર ભગણઃ ન સમ્ભવતિ ઇતિ રાશ્યાદયઃ એવ રાશ્યાદિભ્યઃ અપનીયન્તે । અથવા ક[લ્પાદિતઃ યે રવિઘગણાઃ] ભુક્તાઃ તે શશિભગણેભ્યઃ વિશોધ્યન્તે, રાશ્યાદિભ્યઃ રાશ્યાદયઃ ઇતિ । તત્ર
અવશિષ્ટાઃ શશિમાસાદયઃ ભવન્તિ । [માસાનામ્ પ્રયોજનાભાવઃ ઇ]તિ માસાઃ ત્યજ્યન્તે ।
તત્ર યે અવશિષ્ટાઃ રાશ્યાદયઃ વર્તમાનશશિમાસસ્ય અવયવભૂતાઃ તૈઃ લિપ્તીકૃતૈઃ ત્રૈરાશિ[કમ્ ã યદિ ખખષડ્ઘન]તુલ્યેન સૂર્યાચન્દ્રમસોઃ વિશેષેણ શશિમાસઃ લભ્યતે તદા આભિઃ ચન્દ્રાદિત્યવિશેષલિપ્તાભિઃ કિયચ્છશિમાસ્[આઃ ઇતિ સમ્પૂર્ણ]માસમ્ ન પ્રયચ્છતિ ઇતિ દિવસાઃ ક્રિયન્તે । "ત્રિંશદ્દિવસઃ ભવેત્ સ માસઃ" [કાલક્રિયાí, 1] ઇતિ ત્રિંશત્કઃ ગુણકારઃ । તત્ર ગુણકારભાગહારયોઃ અપવર્તને [ત્રિંશતઃ ત્રિંશદ્ભાગેન એકમ્] ખખષડ્ઘનસ્ય
તાવદ્ભાગેન સપ્તશતાનિ વિંશત્યધિકાનિ । સપ્તશત્યા વિંશત્યુત્તરયા રવિચન્દ્રવિવરલિપ્તાઃ વિભજ્યન્તે । [ફલમ્ ગતતિથયઃ વ]ર્તમાનશશિમાસસ્ય શુક્લપ્રતિપત્પ્રવૃત્તાઃ, તત્ર શેષલિપ્તાઃ વર્તમાનતિથેઃ ભુક્તાઃ, તદ્વિશુદ્ધાઃ ભાગહારલિપ્તાઃ ભોજ્યાઃ ઇતિ । અતઃ તાભિઃ ભુક્તભોજ્યલિપ્તાભિઃ ત્રૈરાશિકમ્ ã યદિ તત્ અહઃ સૂર્યાચન્દ્રમસોઃ સ્ફુટભુક્ત્યન્તરલિપ્તાભિઃ એકઃ શશિદિવસઃ લભ્યતે તતઃ આભિઃ ભુક્તભોજ્યલિપ્તાભિઃ કિયાન્ શશિદિવસસ્ય લભ્યતે ઇતિ, તત્ર
દિવસેષુ ભાગમ્ ન પ્રયચ્છન્તિ ઇતિ નાડ્યઃ ક્રિયન્તે । "ષષ્ટિઃ નાડ્યઃ દિવસઃ" [કાલક્રિયાí, 1] ઇતિ ષષ્ટ્યા સઙ્ગુણય્ય સ્ફુટભુક્ત્યન્તરલિપ્તાભિઃ ભાગલબ્ધાઃ ભુક્તભોજ્યાઃ તિથેઃ નાડ્યઃ સૂર્યોદયાવધેઃ ગતાઃ ગન્તવ્યાઃ વા ભવન્તિ ઇતિ ।
[ સૂર્યાચન્દ્રમસોઃ સમલિપ્તીકરણમ્ ]
ઇષ્ટકાલાવધેઃ વા પર્વણિ સમલિપ્તાવિધાનમ્ । ગતગન્તવ્યતામ્ પર્વણઃ વિધાય ગતગન્તવ્યલિપ્તાભિઃ ત્રૈરાશિકમ્ । તત્ યથા ã યદિ સૂર્યાચન્દ્રમસોઃ તદ્દિનસ્ફુટભુક્ત્યન્તરલિપ્તાભિઃ સૂર્યાચન્દ્રમસોઃ સ્ફુટભુક્તિઃ યથાસ્વમ્ લભ્યતે તતઃ આભિઃ ગતગન્તવ્યતિથિલિપ્તાભિઃ કિયત્યઃ સ્ફુટભુક્તિલિપ્તાઃ ઇતિ લબ્ધાઃ લિપ્તાઃ રવૌ ગન્તવ્યપર્વણિ પ્રક્ષિપ્યન્તે, શશિનિ ચ । અથ ગતપર્વણિ તયોઃ એવ યથાસ્વમ્ ત્રૈરાશિકાયાતલિપ્તાઃ વિશોધ્યન્તે । એવમ્
ગન્તવ્યગતપર્વણઃ પર્યવસાનકાલિકૌ સમલિપ્તૌ ભવતઃ ઇતિ ગણિતપાદે અપિ અસ્માભિઃ "ભુક્તેઃ વિલોમવિવરે" [ગણિતí, 31] ઇતિ અસ્યામ્ આર્યાયામ્ સંક્ષેપતઃ અભિહિતમ્ ઇતિ કૃત્વા ઇહ તુ વિસ્તરેણ પ્રદર્શિતમ્ ।
[ ચન્દ્રનક્ષત્રપ્રતિપચ્છેદપરિજ્ઞાનમ્ ]
ચન્દ્રયુક્તેન નક્ષત્રેણ વ્યવહારઃ ઇતિ પ્રત્યહમ્ ચન્દ્રયુક્તનક્ષત્રપ્રતિપચ્છેદ [પરિજ્ઞાનમ્] ક્રિયતે । તત્ યથા ã શશિલિપ્તાભિઃ ત્રૈરાશિકમ્ ã યદિ મણ્ડલલિપ્તાભિઃ ખખષડ્ઘનતુલ્યાભિઃ સપ્તવિંશતિઃ નક્ષત્રાણિ લભ્યન્તે તતઃ [આભિઃ ચન્દ્રગતલિપ્તાભિઃ કિમ્ ઇતિ । અત્ર ગુણકારભાગહારયોઃ અપ]વર્તનમ્ ક્રિયતે । સપ્તવિંશતેઃ સપ્તવિંશતિભાગેન એકમ્ ખખષડ્ઘનસ્ય અપિ તાવત્ભાગેન અષ્ટૌ [શતાનિ, અતઃ શશિલિપ્તા]નામ્ અષ્ટાભિઃ શતૈઃ ભાગે
નક્ષત્રાણામ્ અશ્વિન્યાદીનામ્ [યાનિ ગતાનિ તેષામ્ સંખ્યા] લભ્યતે । શેષે ગતગન્તવ્યમ્ કૃત્વા વર્તમાનસ્ય નક્ષત્રસ્ય ગતગન્તવ્યાઃ નાડ્યઃ સાધ્યન્તે । કથમ્? યદિ સ્ફુટભુક્ત્યા ષષ્ટિઃ નાડ્યઃ લભ્યન્તે, આભિઃ ગતગન્તવ્યલિપ્તાભિઃ કિયત્યઃ ઇતિ ગતગન્તવ્યનાડ્યઃ લભ્યન્તે । શશિભુક્તેઃ અહોરાત્રકાલાવધિનિષ્પન્નત્વાત્, અહોરાત્રસ્ય ચ પ્રમાણમ્ ષષ્ટિઃ નાડ્યઃ ઇતિ ષષ્ટ્યા ત્રૈરાશિકમ્ ક્રિયતે