આર્યભટીય (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 42

યે રવિમાસેભ્યઃ અધિકાઃ ચાન્દ્રમાસાઃ તે યુગે યુગે અધિમાસાઃ ભવન્તિ, યે ચ ભૂદિવસોનાઃ શશિદિવસાઃ તે યુગે તિથિપ્રલયાઃ । પ્રલયઃ વિનાશઃ । તિથીનામ્ પ્રલયાઃ તિથિપ્રલયાઃ । અવમરાત્રાણિ ઇતિ અર્થઃ । એવમ્ બ્રુવતા એતત્ પ્રદર્શિતમ્ ભવતિ ã સૌર્યચાન્દ્રાન્તરમ્ અધિમાસભોગઃ, સાવમમ્ સાવનમ્ ચાન્દ્રમ્ માનમ્ ઇતિ । અધિકાવમયોઃ મધ્યમગત્યા ઉપચયઃ ઇતિ ઉક્તમ્ । યદિ સ્ફુટગત્યા સ્યાત્ તદા દ્વિતીયાયામ્ પ્રવૃત્તાયામ્ પ્રતિપત્ તૃતીયા [નિ]વૃત્તિપ્રવૃત્તી
ન સ્તઃ । અધિમાસાવમૈઃ કિમ્ નિર્વર્ત્યતે? અહર્ગણઃ ઇતિ આહ । ન એતત્ અસ્તિ, વિના અપિ અધિમાસાવમૈઃ અહર્ગણસ્ય નિર્વર્તિતત્વાત્ । ન એષઃ દોષઃ, ઉપાયાન્તરત્વાત્ । અધિમાસાવમૈઃ વિના અહર્ગણસ્ય સાધનમ્ પ્રદર્શિતમ્ । યેન ચ અધિમાસાવમૈઃ અહર્ગણઃ લભ્યતે સ ઉપાયઃ પ્રદર્શયિતવ્યઃ । ન એતત્ અસ્તિ, એકોપાયત્વાત્ । સ ચ અયમ્ ચ એકઃ ઉપાયઃ । કથમ્ એકોપાયતા? યે ચાન્દ્રમાસાઃ તે સાધિકાઃ તેષામ્ સાધિકત્વાત્ સાધિકઃ એવ માસરાશિઃ લભ્યતે । પુનર્ અપિ ચ ભૂદિવસાનામ્
રહિતાવમત્વાત્ ત્રૈરાશિકેન રહિતાવમઃ અહર્ગણઃ લભ્યતે । અથ કશ્ચિત્ લઘૂકરણાર્થી ગુણકારાત્ ભાગહારમ્ અપનયેત્ તસ્ય શેષગુણિતે લબ્ધમ્ પ્રતિરાશિતગુણ્યે [ક્ષિપેત્] । યદિ ભાગહારાત્ અવશિષ્યતે તત્ર શેષગુણિતે લબ્ધમ્ ગુણ્યાત્ પ્રતિરાશિતાત્ અપનીયમ્ ઇતિ એષઃ ગણિતન્યાયઃ । અથ અત્ર ગુણકારાધિકત્વાત્ માસાઃ ક્ષિપ્યન્તે ભાગહારાધિકત્વાત્ દિવસાઃ અપચીયન્તે ઇતિ એકોપાયતા । તસ્માત્ ન અર્થઃ અનયા કારિકયા, તથાપિ લોકવ્યવહારાર્થમ્ અધિમાસાવમાનામ્
ઉપદેશઃ કર્તવ્યઃ । લોકઃ ચ અધિમાસાવમૈઃ વ્યવહરતિ । ઉક્તમ્ ચ ã "કરણાધિષ્ઠિતમ્ અધિમાસકમ્ કુર્યાત્", "ત્રિશતમ્ સચતુષ્પઞ્ચાશ[તમ્ અ]હોરાત્રાણામ્ કર્મ સાંવત્સરઃ" ઇતિ । અધિમાસાર્થમ્ ત્રૈરાશિકમ્ ã યદિ યુગવર્ષૈઃ માસૈઃ વા યુગાધિમાસકાઃ લભ્યન્તે, તતઃ યાતવર્ષાદિભિઃ કિયન્તઃ ઇતિ અધિમાસકલબ્ધિઃ । એવમ્ એવ અવમાનામ્ ચાન્દ્રદિવસૈઃ ઇતિ ।
અત્ર ચ અયમ્ પ્રશ્નઃ ã "તેન દિવાકરોડુપૌ" ઇતિ અહર્ગણેન વિના ચન્દ્રાદિત્યાનયનમ્ । તત્ યથા ã યાતવર્ષેષુ દ્વાદશગુણિતેષુ ગતમાસાન્ ક્ષિપેત્ । તતઃ ત્રિંશદ્ગુણિતેષુ દિવસાન્ પ્રક્ષિપ્ય ત્રૈરાશિકમ્ ã યદિ પૂર્ણવિયદમ્બરજલધરપયોધરયમશરવિષયેષુચન્દ્રૈઃ [1555200000] યુગસૌરદિવસૈઃ યુગાધિમાસકાઃ લભ્યન્તે, તતઃ એતૈઃ દિવસૈઃ કિયન્તઃ ઇતિ, લભ્દમ્ અધિમાસકાઃ । શેષે ક્ષેપઃ ઉચ્યતે ã યદિ ભૂદિવસતુલ્યેન અવમશેષેણ યુગાધિમાસતુલ્યઃ
ઉપચયઃ અધિમાસકશેષસ્ય લભ્યતે, તદા અનેન અવમશેષેણ કિયાન્ ઇતિ । યત્ લબ્ધમ્ તત્ અધિમાસકશેષે પ્રક્ષિપ્ય યુગચાન્દ્રમાસૈઃ રસરામાગ્નિગુતાશનત્રિકૃતત્રિવિષયૈઃ [5343336] ભાગલબ્ધમ્ ભાગાઃ, ષષ્ટિગુણિતે લિપ્તાઃ । ત્રિંશગુણાધિકયુતમ્ દિવસરાશિમ્ કૃત્વા ત્રૈરાશિકમ્ ã યદિ યુગચાન્દ્રદિનૈઃ યુગાવમદિનાનિ લભ્યન્તે, તતઃ એતૈઃ કિમ્ ઇતિ લભ્દમ્ અવમઃ । શેષમ્ ષષ્ટ્યા સંગુણ્ય ભૂદિવસૈઃ પૂર્ણામ્બરશરનગશશિરન્ધ્રમુનિગિરિવિષયરૂપૈઃ [1577917500]
વિભજેત્, લબ્ધમ્ ઘટિકાઃ ।
અથ કિમ્ અર્થમ્ અધિકાવમશેષયોઃ શશિમાસભૂદિવસૈઃ ભાગઃ હ્રિયતે? ઉચ્યતે ã યઃ અસૌ અધિમાસશેષઃ સ ચાન્દ્રમાસાવયવઃ । અતઃ તેન સચ્છેદેન ત્રૈરાશિકમ્ ã યદિ યુગશશિમાસૈઃ સૂર્યભગણાઃ લભ્યન્તે, તતઃ અનેન શશિમાસાવયવેન કિયન્તઃ ઇતિ । તત્ર શશિમાસાવયવચ્છેદેન સહ રવિભગણેન અપવર્તનમ્ ã રવિભગણાનામ્ રવિભગણભાગેન એકઃ ગુણકારઃ, છેદસ્ય તાવત્ ભાગેન ષષ્ટિશતત્રયમ્ । તત્ર ભગણેષુ ભાગમ્ ન પ્રયચ્છતિ
ઇતિ દ્વાદશ ત્રિંશત્ ચ ગુણકારઃ । તત્ર ષષ્ટિશતત્રયભાગેન રૂપમ્, તાવત્ ભાગેન એવ છેદસ્ય અપિ રૂપમ્ એવ । શશિમાસાઃ એવ કેવલાઃ ભાગહારાઃ ઇતિ । અવમશેષઃ અપિ ભૂદિનાવયવઃ ઇતિ ત્રૈરાશિકમ્ ã યદિ ભૂદિનૈઃ ચાન્દ્રદિવસાઃ લભ્યન્તે, તતઃ અનેન ભૂદિવસાવયવેન ચાન્દ્રદિવસચ્છેદેન કિમ્ ઇતિ । તત્ર ગુણકારભાગહારયોઃ તુલ્યત્વાત્ નાશઃ । શેષે ષષ્ટિગુણે ભૂદિવસભક્તે ઘટિકાઃ ઇતિ । અથ યાતવર્ષાણિ ભગણાઃ, માસાઃ રાશયઃ, દિનાનિ ભાગાઃ ઇતિ પરિકલ્પ્ય
અવમશેષલબ્ધઘટિકાઃ ચ લિપ્તાઃ । એભ્યઃ અધિકશેષલબ્ધમ્ વિશોધયેત્ । શેષમ્ મધ્યમસૂર્યઃ । તેભ્યઃ એવ ત્રયોદશગુણિતેભ્યઃ અધિકશેષફલમ્ વિશોધયેત્ । શેષમ્ મધ્યમચન્દ્રઃ ।
અધિમાસકૈઃ અપિ અવમાઃ આનીયન્તે । તત્ યથા ã અભીષ્ટવર્ષાણિ દિનીકૃત્ય ત્રૈરાશિકમ્ ã [યદિ] યુગસૂર્યદિવસૈઃ યુગાધિમાસકાઃ લભ્યન્તે, તતઃ એતૈઃ અભીષ્ટસૂર્યદિવસૈઃ કિયન્તઃ ઇતિ, અધિમાસકાઃ સમતિક્રાન્તાઃ લભ્યન્તે, વર્તમાનસ્ય ચ શેષઃ । તત્ એતત્ ત્રૈરાશિકમ્ ã યદિ યુગાધિમાસૈઃ યુગાવમરાત્રા[ણિ] લભ્યન્તે તતઃ એતૈઃ અધિમાસકૈઃ અભીષ્ટૈઃ કિયન્તઃ ઇતિ ગણિતન્યાયેન સવર્ણીકૃત્ય યુગાવમૈઃ ગુણયેત્ । અથવા અભીષ્ટાધિમાસરાશિમ્ અંશરાશિમ્
ચ પૃથક્ પૃથક્ યુગાવમૈઃ સંગુણય્ય અંશરાશિમ્ યુગસૂર્યદિવસૈઃ વિભજ્ય લભ્દમ્ ઉપરિ ક્ષિપ્ત્વા યુગાધિમાસકૈઃ ભાગલબ્ધમ્ અભીષ્ટકાલાવમાઃ । અથવા ત્રૈરાશિકદ્વયમ્ ભઙ્ક્ત્વા અપિ આનીયન્તે ã યદિ યુગસૂર્યદિવસૈઃ અધિમાસકાઃ લભ્યન્તે, તતઃ અભીષ્ટદિવસૈઃ કિયન્તઃ ઇતિ એકમ્ ત્રૈરાશિકમ્ । તતઃ પુનર્ અપિ ã યદિ યુગાધિમાસકૈઃ યુગાવમાઃ લભ્યન્તે, તતઃ ત્રૈરાસિકન્યાયવિરચિતરાશ્યુત્પન્નાધિમાસકૈઃ કિયન્તઃ ઇતિ । તત્ર પૂર્વત્રૈરાશિકે યુગાધિમાસકઃ
ગુણકારઃ દ્વિતીયત્રૈરાશિકે ભાગહારઃ । અતઃ ગુણકારભાગહારયોઃ તુલ્યત્વાત્ નષ્ટયોઃ અભીષ્ટદિવસાનામ્ યુગાવમઃ ગુણકારઃ, યુગસૌર્યદિવસઃ ભાગહારઃ, લબ્ધમ્ અભીષ્ટાવમાઃ ।
અભીષ્ટાવમૈઃ અપિ અધિમાસકાઃ આનીયન્તે । અભીષ્ટવર્ષમાસેષુ તત્ ઉત્પન્નાધિમાસકાન્ પ્રક્ષિપ્ય ત્રિંશતા સંગુણય્ય ત્રૈરાશિકદ્વયમ્ ક્રિયતે ã યદિ યુગશશિદિવસૈઃ યુગાવમાઃ લભ્યન્તે તતઃ અભીષ્ટશશિદિવસૈઃ કિયન્તઃ ઇતિ અવમાઃ । એવમ્ એકમ્ ત્રૈરાસિકમ્ । પુનર્ ã યદિ યુગાવમૈઃ યુગાધિમાસકાઃ લભ્યન્તે તતઃ અભીષ્ટાવમૈઃ પૂર્વત્રૈરાશિકવિરચિતૈઃ કિયન્તઃ ઇતિ, અધિમાસકાઃ લભ્યન્તે । તત્ર પૂર્વત્રૈરાશિકે યુગાવમાઃ ગુણકારઃ, ઇહ ભાગહારઃ
। અતઃ ગુણકારભાગહારયોઃ તુલ્યત્વાત્ નષ્ટયોઃ યુગશશિદિવસઃ ભાગહારઃ, યુગાધિમાસકઃ ગુણકારઃ, ફલમ્ અભીષ્ટાધિમાસકાઃ । પૂર્વવત્ વા પૃથક્ પૃથક્ ત્રૈરાશિકેન અપિ કરણીયમ્ ।
અથ અધિમાસકૈઃ અભીષ્ટગ્રહાઃ અપિ આનીયન્તે । તત્ યથા ã યદિ યુગાધિમાસકૈઃ અભીષ્ટગ્રહભગણાઃ લભ્યન્તે, તદા ઇષ્ટાધિમાસકૈઃ કિયન્તઃ ઇતિ । અધિમાસપતનકાલાવધેઃ અભીષ્ટગ્રહભગણાદયઃ લભ્યન્તે । અસૌ એવ અભીષ્ટકાલિકઃ ક્રિયતે । કથમ્? અધિમાસક[શેષેણ] અભીષ્ટગ્રહભગણાન્ સંગુણય્ય અધિમાસકૈઃ ગુણિતશશિદિવસૈઃ વિભજેત્ । તત્ર ભગણાદયઃ લભ્યન્તે, [તે] પૂર્વલબ્ધાધિમાસકગ્રહભગણેષુ યોજ્યન્તે તદા

અવમરાત્રપતનકાલાવધેઃ ભવતિ । તતઃ પુનર્ અપિ અવમરાત્રશેષમ્ ષષ્ટ્યા સંગુણય્ય શશિદિવસૈઃ એવ વિભજેત્ । લબ્ધમ્ ઘટિકાઃ । તતઃ ã યદિ ષષ્ટિઘટિકાભિઃ અભીષ્ટગ્રહભુક્તિઃ લભ્યતે, [તદા] આભિઃ ઘટિકાભિઃ કિમ્ ઇતિ । લબ્ધમ્ પૂર્વસ્થાપિતે ગ્રહે દદ્યાત્, અભીષ્ટદિવસસ્ય ઉદયકાલાવધેઃ [ગ્રહઃ] ભવતિ ।
અથ અવમૈઃ અપિ ã યદિ યુગા[વમૈઃ અભીષ્ટગ્રહભગણાઃ] લભ્યન્તે તતઃ યાતાવમૈઃ કિયન્તઃ ઇતિ । અવમરાત્રપરિસમાપ્તિકાલાવધેઃ અભીષ્ટગ્રહભગણાદયઃ લભ્યન્તે, તતઃ ઇષ્ટદિવસૌદયિકઃ ક્રિયતે । કથમ્? અવમરાત્રશેષેણ અભીષ્ટગ્રહભગણાન્ સંગુણય્ય યુગાવમભૂદિવસસંવર્ગેણ વિભજેત્ । લબ્ધમ્ ભગણાદયઃ । તાન્ પૂર્વલબ્ધભગણાદિષુ ક્ષિપેત્ । ઔદયિકઃ ગ્રહઃ ભવતિ ।
અત્ર અયમ્ પ્રશ્નઃ ã
અવમૈઃ યઃ અધિકમાસાન્ અવમાનિ ચ યઃ કરોતિ અધિકમાસૈઃજ્।
તાભ્યામ્ વા ગ્રહમ્ ઇષ્ટમ્ તસ્ય અહમ્ શિષ્યતામ્ યામિ

ઇતિ।
અધિમાસાવમશેષાભ્યામ્ સૂર્યાચન્દ્રમસોઃ આનયનમ્ ઉક્તમ્ । ઇદાનીમ્ અવમશેષાત્ એવ સર્વગ્રહાનયનમ્ અભિધાસ્યતે । તત્ યથા ã યુગાવમમ્ ષષ્ટ્યા અપવર્ત્ય સ્થાપના ã 418043 । અથ આદિત્યાનયને તાવત્ એતે અપવર્તિતાવમાઃ કેન ગુણિતાઃ અપવર્તિતાદિત્યભગણાન્ અપનીય તત્ અપવર્તિતભૂદિનાનામ્ તુ શુદ્ધમ્ ભાગમ્ દદ્યુઃ ઇતિ કુટ્ટાકારઃ ક્રિયતે । તત્ર લબ્ધમ્ કુટ્ટાકારઃ સપ્તેન્દુરસાદ્રિવસવઃ, અઙ્કૈઃ અપિ 87617 । અનેન અવમશેષમ્ સંગુણય્ય
અપવર્તિતભૂદિનૈઃ એવ વિભજેત્ । શેષમ્ તત્ર રવેઃ મણ્ડલશેષઃ । એતેન આદિત્યાનયનમ્ વ્યાખ્યાતમ્ ।
ઉદ્દેશકઃ ã
ષટ્સપ્તબાણેન્દુશરાદ્રિશૂન્યદસ્રપ્રમાણઃ અવમજાતશેષઃ ।
એતેન શેષઃ રવિમણ્ડલાનામ્ વાચ્યઃ વિવસ્વાન્ ચ કલાન્તસઙ્ખ્યમ્

અવમશેષઃ 20751576 । લબ્ધમ્ રવેઃ મણ્ડલશેષઃ 49665, રવિઃ ચ 2 । 24 । 58 ।
ચન્દ્રસ્ય અપિ કુટ્ટાકારાનયનમ્ પૂર્વવત્ એવ । અપવર્તિતાવમાઃ કેન ગુણિતાઃ અપવર્તિતચન્દ્રભગણાન્ અપનીયા અપવર્તિત[ભૂ]દિનાનામ્ શુદ્ધમ્ ભાગમ્ પ્રયચ્છતિ ઇતિ કુટ્ટાકારન્યાયેન લબ્ધમ્ કુટ્ટાકારઃ 2119236 । ઉદ્દિષ્ટાવમશેષેણ ચન્દ્રાનયનમ્ ।
અથવા મધ્યમાત્ સૂર્યાત્ સહયાતભગણૈઃ લિપ્તીકૃત્ય ત્રૈરાશિકમ્ ã યદિ યુગરવિલિપ્તાભિઃ યુગશશિભગણાઃ લભ્યન્તે, [તદા] એતાભિઃ યાતરવિલિપ્તાભિઃ કિયન્તઃ ઇતિ । લબ્ધમ્ ભગણાઃ, શેષે દ્વાદશાદિગુણિતે મધ્યમઃ ચન્દ્રઃ લભ્યતે । અથવા ખખષડ્ઘનેન યદા યુગરવિલિપ્તાઃ અપવર્તિતાઃ ભવન્તિ [તદા] રવિભગણાઃ ભાગહારઃ, શશિભગણાઃ યાતરવિલિપ્તાનામ્ ગુણકારઃ, ફલમ્ મધ્યમચન્દ્રલિપ્તાઃ । એવમ્ અનેન ન્યાયન ચન્દ્રાત્ અભીષ્ટગ્રહાત્
વા ઇષ્ટગ્રહઃ આનીયતે । કથમ્? નિર્જ્ઞાતગ્રહયાતલિપ્તાનામ્ અભીષ્ટગ્રહભગણાઃ ગુણકારઃ નિર્જ્ઞાતગ્રહયુગલિપ્તાઃ ભગણાઃ વા ભાગહારઃ, ફલમ્ [ભગણાઃ] લિપ્તાઃ [વા] । અત્ર અયમ્ પ્રશ્નઃ ã
સવિતુઃ શશિનમ્ કરોતિ યઃ શશિનઃ સ્થિતિતઃ તારકગ્રહાન્ ।
અસ્મત્સિદ્ધાન્તવર્જિતાત્ કાલજ્ઞપ્રવરઃ સ ઉચ્યતે

ઇતિ

[ માનુષપિતૃદેવવર્ષપ્રમાણાનિ ]
માનુષપિતૃદેવાનામ્ વર્ષપ્રમાણનિરૂપણાય આહ ã
રવિવર્ષમ્ માનુષ્યમ્ તત્ અપિ ત્રિંશદ્ગુણમ્ ભવતિ પિત્ર્યમ્ ।
પિત્ર્યમ્ દ્વાદશગુણિતમ્ દિવ્યમ્ વર્ષમ્ વિનિર્દિષ્ટમ્

રવિવર્ષમ્, રવેઃ વર્ષમ્ રવિવર્ષમ્ । રવિવર્ષસ્ય ચ પ્રમાણમ્ અભિહિતમ્ ã "રવિભગણાઃ રવ્યબ્દાઃ" [કાલક્રિયાí, 5] ઇતિ । રવેઃ ભગણભોગઃ માનુષાણામ્ વર્ષમ્ । યત્ એવ રવેઃ વર્ષમ્ તત્ એવ માનુષાણામ્ વર્ષમ્ ઇતિ । તત્ અપિ ત્રિંશદ્ગુણમ્ ભવતિ પિત્ર્યમ્ । તત્ માનુષ્યમ્ વર્ષમ્ ત્રિંશદ્ગુણિતમ્ પિત્ર્યમ્ વર્ષમ્ ભવતિ, યસ્માત્ માસઃ તેષામ્ અહોરાત્રમ્ । ઉક્તમ્ ચ ã "શશિમાસાર્ધમ્ પિતરઃ" [કાલક્રિયાí, 17] ઇતિ । પિત્ર્યમ્ દ્વાદશગુણિતમ્ દિવ્યમ્ વર્ષમ્
વિનિર્દિષ્ટમ્ । પિટ્ર્ણામ્ યત્ વર્ષમ્ તત્ દ્વાદશગુણિતમ્ એકમ્ વર્ષમ્ દેવાનામ્, યસ્માત્ પિત્ર્યમ્ વર્ષમ્ માસઃ દેવાનામ્ । યથાક્રમેણ એકત્રિંશત્ષષ્ટિશતત્રય[ગુણમ્] ચ [રવિવર્ષમ્] મનુજપિતૃદેવાનામ્ [વર્ષાણિ]

[યુગમાનમ્ બ્રહ્મદિનપ્રમાણમ્ ચ]
ચતુર્યુગબ્રહ્મદિનજ્ઞાપનાર્થમ્ આહ ã
દિવ્યમ્ વર્ષસહસ્રમ્ ગ્રહસામાન્યમ્ યુગમ્ દ્વિષટ્કગુણમ્ ।
અષ્ટોત્તરમ્ સહસ્રમ્ બ્રાહ્મઃ દિવસઃ ગ્રહયુગાનામ્

યત્ એતત્ દિવ્યમ્ વર્ષમ્ તત્ દ્વાદશભિઃ સહસ્રેણ ગુણિતમ્ ગ્રહસામાન્યમ્ યુગમ્ । ગ્રહાણામ્ સામાન્યમ્ ગ્રહસામાન્યમ્ । કિમ્ તત્? યુગમ્ । યસ્માત્ સર્વે ગ્રહાઃ સહશીઘ્રોચ્ચૈઃ યુગપત્ મીનમેષસન્ધૌ ભવન્તિ, તસ્માત્ યુગમ્ ગ્રહસામાન્યમ્ । તત્ ચ વિયદમ્બરાકાશશૂન્યયમરામવેદાઃ [4320000] । એતત્ એવ કૃત-ત્રેતા-દ્વાપર-કલિવર્ષાણામ્ પ્રમાણમ્ । અસ્માકમ્ તુ યુગપાદાઃ સર્વે એવ ચ તુલ્યકાલાઃ । પૌરાણિકૈઃ તુ ભિન્નકાલાઃ વ્યાખ્યાતાઃ ã
ચત્વારિ આહુઃ સહસ્રાણિ વર્ષાણામ્ યત્ કૃતમ્ યુગમ્ ।
તસ્ય તાવત્ શતી સન્ધ્યા સન્ધ્યાંશઃ ચ તથાવિધઃ ॥
ઇતરેષુ સસન્ધ્યેષુ સસન્ધ્યાંશેષુ ચ ત્રિષુ ।
એકાપાયેન વર્તન્તે સહસ્રાણિ શતાનિ ચ ॥
[મનુસ્મૃતિઃ, 1.69-70]
ઇતિ । કૃતપ્રમાણમ્ વિયદમ્બરાકાશવસુયમમુનિચન્દ્રાઃ [1728000] । ત્રેતાપ્રમાણમ્ વિયદમ્બરાકાશરસનવાર્કાઃ [1296000] । દ્વાપરપ્રમાણમ્ વિયદમ્બરાકાશવેદરસવસવઃ [864000] । કલિપ્રમાણમ્ વિયદમ્બરાકાશયમરામવેદાઃ [432000] । સમાસિતાનિ વિયદમ્બરાકાશશૂન્યયમરામવેદાઃ [4320000]। કિમ્ પુનર્ અત્ર યુક્તમ્ ã પુરાણકારૈઃ યથા ભિન્નપ્રમાણાનિ કૃતાદીનિ વ્યાખ્યાતાનિ તથા પ્રતિપત્તુમ્, આહોસ્વિત્ યથા અસ્માકમ્ આચાર્યેણ પ્રતિપાદિતાનિ સમપ્રમાણાનિ
ઇતિ? યથા અસ્માકમ્ પ્રસિદ્ધાનિ તથા ઇતિ આહ । યદિ પુરાણપ્રક્રિયાપ્રસિદ્ધાનિ યુગપાદપ્રમાણાનિ પરિગૃહ્યન્તામ્, તદા કલિયુગાદૌ ગ્રહાઃ મીનમેષસન્ધૌ યુગપત્ મધ્યમગત્યા ન સ્યુઃ । કથમ્ ઇતિ ઉચ્યતે । યુગપાદાનામ્ ત્રયાણામ્ એકત્રપ્રમાણમ્ વિયદમ્બરાકાશાષ્ટવસુવસુરામાઃ [3888000] ઇતિ એતૈઃ અહર્ગણમ્ ઉત્પાદ્ય યથાવિહિતમધ્યમગ્રહગણિતપ્રક્રિયાયામ્ યુગપત્ મીનમેષસન્ધૌ મધ્યમગ્રહાઃ ન લભ્યન્તે । અનયા એવ પ્રક્રિયયા ઇદાનીમ્
અપિ ગ્રહગત્યામ્ સાધ્યમાનાયામ્ એવ ઇષ્ટગ્રહાણામ્ ગતિઃ ન લભ્યતે । યદિ પુનર્ સમમ્ એવ કૃતાદીનામ્ પ્રમાણમ્ તત્ ઇદમ્ ત્રયાણામ્ અપિ યુગપાદાનામ્ પ્રમાણમ્ વિયદમ્બરાકાશશૂન્યકૃતયમાગ્નયઃ [3240000], અનેન યાતેન સર્વમ્ ઇષ્ટમ્ ઉપપદ્યતે । તસ્માત્ "યથા અસ્માકમ્ પ્રસિદ્ધાનિ " ઇતિ સુષ્ઠુ ઉક્તમ્ ।
અષ્ટોત્તરમ્ સહસ્રમ્ બ્રાહ્મઃ દિવસઃ ગ્રહયુગાનામ્ । ગ્રહયુગમ્ ઇતિ યત્ એતત્ ગ્રહસામાન્યમ્ યુગમ્ તત્ પરિગૃહ્યતે । તત્ અષ્ટોત્તરેણ સહસ્રેણ ગુણિતમ્ પ્રજાપતેઃ એકદિવસપ્રમાણમ્ ભવતિ । નનુ ચ અત્ર અપિ પૌરાણિકૈઃ સહ વિરુધ્યતે । કથમ્? પૌરાણિકૈઃ ã
સહસ્રયુગપર્યન્તમ્ અહર્ યત્ બ્રહ્મણઃ વિદુઃ ।
રાત્રિમ્ યુગસહસ્રાન્તામ્ તે અહોરાત્રવિદઃ જનાઃ ॥
[ભગવદ્ગીતા, 8.17]
ઇતિ સહસ્રયુગપર્યન્તમ્ બ્રહ્મણઃ દિવસપ્રમાણમ્ ઉક્તમ્ । અત્ર ચ અષ્ટોત્તરમ્ સહસ્રમ્ ચતુર્યુગાનામ્ ઇતિ । અત્ર તાવત્ વિચાર્યતે । પૌરાણિકૈઃ ã "સહસ્રયુગપર્યન્તમ્ અહર્ યત્ બ્રહ્મણઃ વિદુઃ" ઇતિ અભિધાય તૈઃ એવ એકસપ્તતિઃ ચતુર્યુગાનામ્ મન્વન્તરમ્ ચતુર્દશ મનવઃ બ્રાહ્મઃ દિવસઃ ઇતિ [અભિહિતમ્] । અત્ર એકસપ્તતિઃ ચતુર્દશગુણિતા સહસ્રસઙ્ખ્યામ્ ન પ્રાપ્નોતિ । ઉચ્યતે ચ ã ચતુર્દશ મન્વન્તરાણિ બ્રહ્મણઃ દિવસઃ, સહસ્રમ્ ચતુર્યુગાનામ્ ઇતિ સ્વવચનવિરોધઃ
। અસ્માકમ્ તુ દ્વાસપ્તતિઃ ચતુર્યુગાનામ્ મન્વન્તરમ્, અષ્ટોત્તરસહસ્રમ્ બ્રાહ્મઃ દિવસઃ ઇતિ યુક્તિસિદ્ધમ્ એતમ્ । કથમ્ પુનર્ ઇદમ્ જ્ઞાયતે દ્વાસપ્તતિઃ ચતુર્યુગાનામ્ મન્વન્તરમ્ ઇતિ? ગીતિકાસૂક્તત્વાત્ ।
કાહઃ મનવઃ ઢ મનુયુગાઃ શ્ખ । ઇતિ ।
[ગીતિકાí, 5]

[ઉત્સર્પિણ્યાદિયુગવિભાગઃ]
ઉત્સર્પિણ્યપસર્પિણીસુષમાદુષ્ષ્માપરિજ્ઞાનાય આહ ãã
ઉત્સર્પિણી યુગાર્ધમ્ પશ્ચાત્ અપસર્પિણી યુગાર્ધમ્ ચ ।
મધ્યે યુગસ્ય સુષમા આદૌ અન્તે દુષ્ષમા ઇન્દૂચ્ચાત્