આર્યભટીય (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 41

વર્ષમ્ અબ્દઃ સમાઃ સંવત્સરઃ ઇતિ પર્યાયાઃ । અયમ્ વર્ષશબ્દઃ નપુંસકલિઙ્ગઃ સમાયામ્ વર્તતે । તસ્ય વર્ષસ્ય પ્રમાણમ્ દ્વાદશ માસાઃ । દ્વૌ ચ દશ ચ દ્વાદશ । માસાઃ સંવત્સરસ્ય શાખાઃ । ત્રિંશદ્દિવસઃ ભવેત્ સ માસઃ તુ । ત્રિંશત્ સઙ્ખ્યા । દિવસાઃ દિનાનિ અહાનિ ઇતિ પર્યાયાઃ । ભવેત્ સ્યાત્ । સ યઃ અસૌ માસઃ અભિહિતઃ સઃ ત્રિમ્શદ્દિવસઃ ઇતિ અર્થઃ । ષષ્ટિઃ નાડ્યઃ દિવસઃ । તસ્ય દિવસસ્ય એકસ્ય પ્રમાણમ્ ષષ્ટિઃ નાડ્યઃ । નાડ્યઃ ઘટિકાઃ । ષષ્ટિઃ
ચ વિનાડિકા નાડી । તસ્યાઃ નાડ્યાઃ પ્રમાણમ્ વિનાડ્યઃ ષષ્ટિઃ । વિનાડ્યઃ વિઘટિકાઃ ।
અત્ર ઉચ્યતે ã "વર્ષમ્ દ્વાદશ માસાઃ" ઇતિ આદિ ન આરબ્ધવ્યમ્, લોકપ્રસિદ્ધત્વાત્ । સર્વેષુ એવ અયમ્ ન્યાયઃ લોકવેદપ્રસિદ્ધ્યા અઙ્ગીકરણીયઃ । "વર્ષમ્ દ્વાદશમાસાઃ" ઇતિ આદિ વિના અપિ લક્ષણેન લોકઃ જાનીતે, તથા ચ ભૃતકેભ્યઃ ભુક્તવેતનમ્ દદાતિ । યદિ લોકપ્રસિદ્ધમ્ અપિ અભિધીયતે તદા અત્ર બહુ વક્તવ્યમ્ જાયતે । "નૃષિ યોજનમ્", [ગીતિકાí, 7] "સ્ચાઙ્ગુલઃ ઘહસ્તઃ ના" [ગીતિકાí, 8] ઇતિ અત્ર
યવ-સર્ષપ-યૂક-લિક્ષા-વાલાગ્ર-રથરેણુ-ત્રસરેણુસ્થૂલસૂક્ષ્મપરમાણૂનામ્ પ્રમાણમ્ વક્તવ્યમ્ । ત્રૈરાશિકે ચ અનેકજનપદવ્યવહારાત્મિકા પરિભાષા વક્તવ્યા । અથ યદિ અપિ લોકપ્રસિદ્ધિઃ અઙ્ગીક્રિયતે તથા અપિ તુ "વર્ગાક્ષરાણિ વર્ગે" [ગીતિકાí, 2] ઇતિ અત્ર વર્ગાવર્ગાક્ષરસ્વરનિરૂપણમ્ વક્તવ્યમ્ એવ । કુતઃ? લોકાપ્રસિદ્ધેઃ । [યદિ એવમ્ તદા] વ્યાકરણે વર્ગાવર્ગાક્ષર[સ્વરનિરૂપણમ્ અનર્થ]કમ્ । ન એષ દોષઃ । લોકઃ પૂર્વાચાર્યાઃ અબાહ્યશાસ્ત્રાણામ્
પ્રણેતારઃ ઇતિ ઉક્તમ્ । "વર્ગાક્ષરાણિ વર્ગે" [ગીતિકાí, 2] ઇતિ અત્ર વર્ગાવર્ગાક્ષરસ્વરનિરૂપણાયામ્ વ્યાકરણમ્ અબાહ્યમ્ શાસ્ત્રમ્ । "ગુર્વક્ષરાણિ ષષ્ટિઃ વિનાડિકા" [કાલક્રિયાí, 2] ઇતિ અત્ર ગુર્વક્ષરાણામ્ લક્ષણમ્ વક્તવ્યમ્ । યદિ "વર્ષમ્ દ્વાદશ માસાઃ" ઇતિ આદિ ગ્રન્થઃ ન આરભ્યતે તદા એતત્ સર્વમ્ લોકપ્રસિદ્ધ્યા સેત્સ્યતિ । તસ્માત્ અપ્રત્યાયનમ્ એવ અસ્તુ । ન એષ દોષઃ । અનારભ્યમાણાયામ્ અસ્યામ્ પરિભાષાયામ્ સાવનસ્ય એવ માનસ્ય એતે ભેદાઃ સ્યુઃ ન સૌરચાન્દ્રનાક્ષત્રાણામ્,
યસ્માત્ સાવનમ્ એવ એકમ્ માનમ્ લોકપ્રસિદ્ધમ્, ન સૌરચાન્દ્રનાક્ષત્રાણિ । તત્ સર્વેષુ એવ માનેષુ ઇયમ્ એવ પરિભાષા યથા સ્યાત્ ઇતિ [સૂત્રમ્ આરબ્ધવ્યમ્] ।
અન્યથા હિ "રવિમાસેભ્યઃ અધિકાઃ તુ યે ચાન્દ્રાઃ" [કાલક્રિયાí, 6] ઇતિ અત્ર રવિભગણાનામ્ દ્વાદશ ગુણકારઃ ન લભ્યેત, "શશિદિવસાઃ વિજ્ઞેયાઃ ભૂદિવસોનાઃ તિથિપ્રલયાઃ" [કાલક્રિયાí, 6] ઇતિ અત્ર શશિદિવસાનામ્ ત્રિંશત્કઃ ગુણકારઃ ન લભ્યેત, "ષષ્ટિઃ નાડ્યઃ દિવસઃ" ઇતિ અત્ર અપિ હોરાશાસ્ત્રાવિરોધેન ષષ્ટિઃ નાડ્યઃ પરિકલ્પિતાઃ । અન્યથા હિ ઇચ્છયા વિભાગઃ દિવસસ્ય શક્યતે પરિકલ્પયિતુમ્ । ઇચ્છયા વિભાગે પરિકલ્પ્યમાને કઃ પુનર્ હોરાશાસ્ત્રવિરોધઃ?
ઉચ્યતે ã
આદ્યન્તરાશ્યોરુદયપ્રમાણમ્ દ્વૌ દ્વૌ મુહૂર્તૌ નિયતમ્ પ્રદિષ્ટૌ ।
ઇતિ અત્ર દ્વિનાડિકઃ મુહૂર્તઃ વ્યાખ્યાયતે । સા ચ નાડિકા દિવસસ્ય ષષ્ટિભાગઃ ઇતિ । અન્યથા પરિકલ્પ્યમાને અયમ્ અર્થઃ અન્યથા સ્યાત્ ।
કથમ્ પુનર્ દિવસસ્ય ષષ્ટિભાગઃ સાધ્યતે ઇતિ અત્ર અભિધીયતે ã અત્ર કેચિત્ બ્રુવતે ã "સુવર્ણરજતતામ્રાણામ્ અન્યતમમ્ પાત્રમ્ અર્ધવૃત્તાકારમ્ ષષ્ટિપલપાનીયાધારકમ્ પૂરકમ્ નિસ્રાવકમ્ વા ઘટિકે" ઇતિ । ન એષ નિયમઃ । યાવત્ પલાનિ ષષ્ટિઃ પાનીયમ્ પ્રસ્રવતિ આપૂર્યતે વા, તાવતા નાડિકાકાલઃ ઇતિ । પ્રાજ્ઞાઃ તુ ન એવમ્ ઇતિ મન્યન્તે । કથમ્ તર્હિ? અહોરાત્રપ્રસ્રુતસ્ય પાનીયસ્ય ષષ્ટિભાગઃ ઘટિકાપ્રમાણઃ ઇતિ સ્થૂલઃ કલ્પઃ, સૂક્ષ્મઃ તુ સમાયામવનૌ
નિર્દિષ્ટાકારસ્ય શઙ્કોઃ ઘટિકાચ્છાયામ્ અઙ્કયિત્વા ઘટિકા સાધ્યતે, ઘટિકાછિદ્રમ્ ચ છાયાકાલવશાત્ ઉક્ત્યા યોજયિતવ્યમ્

ગુર્વક્ષરાણિ ષષ્ટિઃ વિનાડિકા આર્ક્ષી ષટ્ એવ વા પ્રાણાઃ ।
એવમ્ કાલવિભાગઃ ક્ષેત્રવિભાગઃ તથા ભગણાત્

ગુર્વક્ષરાણિ ષષ્ટિઃ વિનાડિકા આર્ક્ષી । ગુરૂણિ ચ તાનિ અક્ષરાણિ ચ ગુર્વક્ષરાણિ, ષષ્ટિઃ વિનાડિકા આર્ક્ષી । યાવતા કાલેન ષષ્ટિઃ ગુર્વક્ષરાણિ પઠિતાનિ તાવાન્ કાલઃ વિનાડીસંજ્ઞિતઃ । "ગુર્વક્ષરાણિ ષષ્ટિઃ વિનાડિકા" ઇતિ અનેન સર્વેષામ્ એવ સૌરસાવનનાક્ષત્રચાન્દ્રાણામ્ માનાનામ્ વિનાડિકાકાલતુલ્યતાયામ્ પ્રસક્તાયામ્ તદ્વિષયનિરૂપણાર્થમ્ આહ ã આર્ક્ષી । કતમા વિનાડિકા ગુર્વક્ષરાણિ ષષ્ટિઃ? આર્ક્ષી, ન શેષાઃ । ઋક્ષાણિ નક્ષત્રાણિ । નક્ષત્રશબ્દેન નાક્ષત્રમ્
માનમ્ પરિગૃહ્યતે । ઋક્ષાણામ્ અયમ્ કાલઃ આર્ક્ષઃ । અયમ્ ચ કાલઃ વિનાડિકાભિધીયમાનઃ સ્ત્રીત્વમ્ પ્રતિપદ્યતે ઇતિ સ્ત્રીલિઙ્ગનિર્દેશેન વિનાડિકા ઇતિ ઉક્તમ્ ।
ષટ્ એવ વા પ્રાણાઃ, પ્રાણાઃ ઉચ્છ્વાસાઃ, આર્ક્ષ્યવિનાડિકાયાઃ પ્રમાણમ્ । આર્ક્ષ્યમ્ ચ માનમ્ ભચક્રભ્રમણકાલમ્ । યતઃ આહ ã "પ્રાણેન એતિ કલામ્ ભમ્" [ગીતિકાí, 6] ઇતિ । ઉચ્છ્વાસકાલેન ભચક્રમ્ કલામ્ પર્યેતિ, ઋક્ષચક્રમ્ ઇતિ અર્થઃ । અત્ર આર્ક્ષી વિનાડિકા ષટ્ વા પ્રાણાઃ [તુલ્યાઃ] । આર્ક્ષીભિઃ વિનાડિકાભિઃ [દશભિઃ] એકાંશકઃ । અતઃ જ્યોતિશ્ચક્રસમ્બન્ધિનઃ પ્રાણાઃ લિપ્તાસઙ્ખ્યાઃ ઇતિ પ્રાણૈઃ જ્યાદિકર્મ પ્રવર્તતે । અન્યથા હિ "[ફ છ] કલાર્ધજ્યાઃ"
[ગિઈતિકાí, 12] ઇતિ ઉક્તત્વાત્ પ્રાણૈઃ જ્યાગ્રહણમ્ ન પ્રાપ્નોતિ । અન્યત્ ચ ã સામાન્યેન એવ "ષટ્ વા પ્રાણાઃ વિનાડિકા" ઇત્ ઉચ્યમાને સર્વમાનાનામ્ એવ વિનાડિકાકાલસ્ય તુલ્યતાપ્રસઙ્ગઃ । અવશિષ્ટાનામ્ માનાનામ્ વિનાડિકાયાઃ પ્રમાણમ્ નાડિકાયાઃ ષષ્ટિભાગઃ એવ । ન તસ્યાઃ વિનાડિકાયાઃ અવયવપ્રમાણાભિધાનમ્ ક્રિયતે, પ્રયોજનાભાવાત્ ।
ગુર્વક્ષરેષુ મધ્યમવૃત્તિગ્રહણમ્ । "ગુર્વક્ષરાણિ ષષ્ટિઃ" ઇતિ અત્ર મધ્યમાયામ્ વૃત્તૌ ષષ્ટિઃ ગુર્વક્ષરાણિ વિનાડિકાકાલઃ ઇતિ વક્તવ્યમ્ । અન્યથા હિ તિસૃષુ અપિ વૃત્તિષુ અવિશેષેણ ગ્રહણમ્ પ્રાપ્નોતિ । તત્ યથા ã દ્રુતાયામ્ વૃત્તૌ ષષ્ટિઃ ગુર્વક્ષરાણિ અલ્પેન કાલેન પઠ્યન્તે, બિલમ્બિતાયામ્ મહતા કાલેન ઇતિ, મધ્યમાયામ્ પુનર્ ન અલ્પેન, ન મહતા કાલેન । તત્ તર્હિ મધ્યમવૃત્તિગ્રહણમ્ કર્તવ્યમ્ । કથમ્ અનુચ્યમાનમ્ અવગમ્યતે? લોકપ્રસિદ્ધેઃ
। તત્ યથા ã લોકે અનિર્દિષ્ટેષુ કાર્યેષુ મધ્યમપ્રાપ્તિઃ । એવમ્ અત્ર અપિ ã "માસાન્તે પક્ષસ્ય અન્તે સ હિ આકાશે દેશે સ્વમ્ મિશ્રમ્ વક્રમ્ કાન્તમ્ વૃત્તમ્ પૂર્ણમ્ ચન્દ્રમ્ સત્ત્વાત્ રાત્રૌ તે ક્ષુત્ક્ષામ પ્રાદન્તે શ્વેતઃ પ્રાજ્યઃ ક્રૂરઃ તસ્માત્ વા અન્તે હર્મ્યસ્ય અન્તઃ સંસુપ્તસ્ય એકાન્તે કર્તવ્યા" । એતાનિ ષષ્ટિઃ ગુર્વક્ષરાણિ વિનાડિકાકાલઃ । ષટ્ એવ વા પ્રાણાઃ । પ્રાણાઃ ઉચ્છ્વાસાઃ । તે વા ષટ્, તસ્યાઃ એવ અર્ક્ષ્યવિનાડિકાયાઃ કાલઃ । અત્ર અપિ સ્વસ્થસ્ય અશ્રાન્તસ્ય નીરુજસ્ય યોગિનઃ
પ્રાણાઃ પરિગૃહ્યન્તે । અત્ર અપિ સ્વસ્થઃ ન મહતા કાલેન ઉચ્છ્વસિતિ । એવમ્ [અ]શ્રાન્તઃ અપિ । યોગી ન પુનર્ વ્યાનવશાન્ મહતા કાલેન ઉચ્છ્વસિતિ । અત્ર ત્રુટિ-ત્રુટ્યવયવાદયઃ કાલાવયવાઃ કસ્માત્ ન ઉચ્યન્તે? એવમ્ મન્યન્તે ã તૈઃ વ્યવહારઃ ન અસ્તિ ઇતિ । વ્યવહારાર્થમ્ ચ કાલાવયવગ્રહણમ્ ઇતિ ।
એવમ્ કાલવિભાગઃ । એવમ્ વર્ષમાસદિવસઘટિકાપ્રાણાઃ કાલવિભાગઃ । કિમ્ અર્થમ્ ઇદમ્ અભિધીયતે ã "એવમ્ કાલવિભાગઃ" ઇતિ । નનુ ચ કાલવિભાગઃ નિર્દિષ્ટઃ । એવમ્ તસ્ય નિર્દિષ્ટસ્ય ગ્રહણમ્ "એવમ્ કાલવિભાગઃ" ઇતિ । અસ્ય અનભિધાનાત્ શક્યતે જ્ઞાતુમ્ યથા અપ્રપઞ્ચિતપ્રમાણઃ કાલવિભાગઃ ઇતિ । ન એષ દોષઃ । "એવમ્ કાલવિભાગઃ" એવંપ્રકારઃ કાલવિભાગઃ ઇતિ અર્થઃ । પ્રકારાર્થે તુ વ્યાખ્યાયમાને અન્યે અપિ કાલવિભાગાઃ પરિગૃહીતાઃ ભવન્તિ
। તત્ યથા ã પઞ્ચસંવત્સરાઃ યુગમ્, દ્વાદશમાસાઃ સંવત્સરઃ, દ્વૌ માસૌ ઋતુઃ તે ચ વસન્ત-ગ્રીષ્મ-વર્ષા-શરદ્-હેમન્ત-શિશિરાખ્યાઃ, ઋતુત્રયમ્ અયનમ્, માસાર્ધમ્ પક્ષઃ શુક્લઃ કૃષ્ણઃ ચ, દિવસરાત્રિચતુર્ભાગઃ યામઃ, દ્વિનાડિકઃ મુહૂર્તઃ, ઇતિ એવમ્ આદિ ।
ક્ષેત્રવિભાગઃ તથા ભગણાત્ । ક્ષેત્રમ્ ભગોલઃ । તસ્ય ક્ષેત્રસ્ય વિભાગઃ । તથા તેન એવ પ્રકારેણ । યથા કાલસ્ય વિભાગઃ, ક્ષેત્રસ્ય અપિ ભગણાત્ । કાલસ્ય વર્ષાત્ પ્રભૃતિ વિભાગઃ ઉક્તઃ, ક્ષેત્રસ્ય તુ ભગણાત્ પ્રભૃતિ પ્રવૃત્તેઃ । તત્ યથા ã દ્વાદશરાશયઃ ભગણઃ, રાશિઃ ત્રિંશત્ ભાગાઃ, ષષ્ટિઃ લિપ્તા ભાગઃ, ષષ્ટિઃ વિલિપ્તા લિપ્તા, ષષ્ટિઃ તત્પરા વિલિપ્તા ઇતિ ઈદૃશઃ । ઉદ્દેશકઃ ã
ભગણઃ રાશિઃ ભાગઃ કલા ચ વિકલા ચ તત્પરા ચ એવ ।
ક્ષેત્રસ્ય એતાઃ સંજ્ઞાઃ કાલવિભાગેન તુલ્યાઃ સ્યુઃ ॥
[દ્વિયોગપરિજ્ઞાનમ્]
દ્વિયોગપરિજ્ઞાનાય આર્યાપૂર્વાર્ધમ્ આહ ã
ભગણાઃ દ્વયોઃ દ્વયોઃ યે વિશેષશેષાઃ યુગે દ્વિયોગાઃ તે ।
ભગણાઃ નિર્દિષ્ટાઃ એવ ગ્રહાણામ્ ગીતિકાસુ । દ્વયોઃ દ્વયોઃ ઇતિ વીપ્સાગ્રહણમ્ ત્ર્યાદિનિવૃત્ત્યર્થમ્ । યે વિશેષશેષાઃ, દ્વયોઃ દ્વયોઃ ગ્રહયોઃ ભગણાનામ્ યે વિશેષશેષાઃ ભગણાઃ તાવન્તઃ તયોઃ યુગે દ્વિયોગાઃ બભૂવુઃ ભવિષ્યન્તિ વા ।
અત્ર દ્વયોઃ દ્વયોઃ ભગણવિશેષાઃ એવ તયોઃ યોગાઃ ઇતિ કથમ્ અવસીયતે, ન પુનર્ તયોઃ અભ્યાસઃ યોગઃ વા? ઉચ્યતે । તત્ યથા ã દ્વૌ અશ્વૌ ચ પરિમણ્ડલારોહે પરિકલ્પિતૌ । તત્ર એકસ્ય કક્ષ્યા ષષ્ટિઃ ધનુષામ્, અપરસ્ય ત્રિંશત્ । તૌ પઞ્ચદણ્ડગતી । મહતિ મણ્ડલે યાવત્ મણ્ડલચતુર્ભાગમ્ ગચ્છતિ તાવત્ અલ્પે મણ્ડલે અર્ધમ્ ગચ્છતિ । યાવત્ મહતિ મણ્ડલે અર્ધમ્ ગચ્છતિ તાવત્ સકલમ્ અલ્પમણ્દલમ્ ગચ્છતિ । એવમ્ યાવત્ મહતિ મણ્ડલે એકઃ પરાવર્તઃ
તાવત્ અલ્પે મણ્ડલે પરાવર્તદ્વયમ્, તાવતિ ચ તયોઃ એકઃ યોગઃ । એવમ્ ગ્રહેષુ અપિ યોજ્યમ્ । યુજ્યતે એતત્ યદિ ગ્રહાઃ સમગતયઃ । સમગતયઃ ગ્રહાઃ ઇતિ પ્રતિપાદયિષ્યતિ ।
ઉદ્દેશકઃ ã ગુરોઃ અઙ્ગારકસ્ય ચ યુગે કિયન્તઃ યોગાઃ ઇતિ ।
લબ્ધમ્ યોગાઃ ગગન[જલ]દરસયમાગ્નિરન્ધ્રશશાઙ્કાઃ [1932600] । એવમ્ સર્વેષામ્ અપિ ।
કઃ પુનર્ અત્ર દ્વિયોગાનામ્ વિનિયોગઃ? ઉચ્યતે । યદિ ચતુર્યુગાહર્ગણેન ઇષ્ટગ્રહયોઃ દ્વિયોગાઃ લભ્યન્તે, [તર્હિ] કલિયાતાહર્ગણેન કિયન્તઃ ઇતિ લબ્ધમ્ સમતિક્રાન્તાઃ દ્વિયોગાઃ । શેષમ્ ગતગન્તવ્યમ્ કૃત્વા યુગદ્વિયોગૈઃ વિભજેત્ । લબ્ધમ્ ગતગન્તવ્યદિવસા ઇતિ એકઃ વિનિયોગઃ । [શેષમ્ ષષ્ટ્યા સઙ્ગુણ્ય યુગદ્વિયોગૈઃ વિભજેત્ લબ્ધમ્ ઘટ્યાદિ ।] યદિ ચતુર્યુગાહર્ગણેન ઇષ્ટગ્રહયોઃ દ્વિયોગાઃ લભ્યન્તે [તર્હિ] કલિયાતાહર્ગણેન કિયન્તઃ ઇતિ લબ્ધમ્ સમતિક્રાન્તાઃ
દ્વિયોગાઃ । શેષે દ્વાદશાદિગુણિતે રાસ્યાદિલબ્ધિઃ । તૈઃ દ્વિયોગરાશ્યાદિભિઃ મન્દગતિગ્રહઃ યુક્તઃ શીઘ્રગતિગ્રહઃ ભવતિ । શીઘ્રગતિઃ ચ દ્વિયોગરાશ્યાદિહીનઃ મન્દગતિઃ ભવતિ ઇતિ અપરઃ વિનિયોગઃ । દ્વિયોગૈઃ ચ રાશ્યાદીન્ આનીય તયોઃ અપિ ભગણસમાસેન અપિ ભગણસમાસગતભગણરાશ્યાદીન્ વિધાય "અન્તરયુક્તમ્ હીનમ્" [ગણિતí, 24] ઇતિ અનેન એકત્ર ક્ષિપેત્ એકત્ર વિશોધયેત્, ક્ષિપ્તવિશોધિતયોઃ અર્ધમ્ તયોઃ ગતભગણરાશિભાગલિપ્તાઃ ઇતિ અન્યઃ વિનિયોગઃ
। કુટ્ટાકારવિનિયોગઃ તુ પ્રદર્શિતઃ એવ ઇતિ ।
[યુગે વ્યતીપાતસંખ્યા]
વ્યતીપાતજ્ઞાનાય આર્યાપશ્ચાર્ધમ્ આહ ã
રવિશશિનક્ષત્રગણાઃ સમ્મિશ્રાઃ ચ વ્યતીપાતાઃ

નક્ષત્રાણામ્ ગણાઃ નક્ષત્રગણાઃ । નક્ષત્રાણિ અશ્વિન્યાદીનિ । રવિઃ ચ શશી ચ રવિશશી । રવિશશિનઃ નક્ષત્રગણાઃ ચન્દ્રાદિત્યભગણાઃ ઇતિ યાવત્ । તે ચ રસદહનશિખિગુણશૈલાકાશયમર્તવઃ [62073336] । એતે વ્યતીપાતાઃ । સમ્મિશ્રાઃ ચ વ્યતીપાતાઃ । સમ્મિશ્રાઃ એકીકૃતાઃ । કેન સંમિશ્રાઃ? અન્યસ્ય અશ્રુતત્વાત્, રવિશશિભગણાઃ નક્ષત્રગણૈઃ એવ । તે એવ વ્યતીપાતાઃ દ્વિગુણિતાઃ ઇતિ અર્થઃ । તે ચ દ્વિશૈલરસર્તુમનુકૃતરવયઃ [124146672] ।
અથ એતૌ વ્યતીપાતૌ અભિહિતૌ દ્વાદશષડ્રાશ્યાત્મકૌ । અત્ર ઇદમ્ પ્રષ્ટવ્યમ્ ã [કિમ્ ઇદમ્] વ્યતીપાતયોઃ ઉદાહરણમ્ આહોસ્વિત્ લક્ષણમ્ ઇતિ? યદિ ઇદમ્ ઉદાહરણમ્ તદા સર્વમ્ ઇષ્ટમ્ સેત્સ્યતિ, તત્ અસ્તુ ઉદાહરણમ્ ઇતિ । તત્ યથા ã ચન્દ્રાદિત્યૌ સ્ફુટીકૃતૌ યદિ એકત્ર દ્વાદશરાશયઃ તદા વ્યતીપાતઃ । નનુ ચ લોકે દ્વાદશરાશિકઃ વૈધૃતઃ ઇતિ પ્રસિદ્ધમ્ ? ન એષઃ દોષઃ । સંજ્ઞાકૃતઃ ભેદઃ ન ફલમ્ પ્રતિ, યસ્માત્ વ્યતીપાતસ્ય વૈધૃતસ્ય ચ તુલ્યમ્ ફલમ્
ભગવદ્ભિઃ ગર્ગાદિભિઃ ઉપદિષ્ટમ્ । તૌ એવ સૂર્યાચન્દ્રમસૌ સ્ફુટૌ એકત્ર યદિ ષડ્રાશયઃ તદા અપિ વ્યતીપાતઃ ।
અથ વ્યતીપાતસ્ય અતીતૈષ્યપરિજ્ઞાનાર્થમ્ ત્રૈરાશિકમ્ ã યદિ સૂર્યાચન્દ્રમસોઃ સ્ફુટભુક્તિસમાસેન ષષ્ટિઘટિકાઃ લભ્યન્તે, [તદા] અનેન અતીતૈષ્યેણ કિયત્ય ઇતિ લભ્દમ્ ઘટિકાઃ વિઘટિકાઃ ચ । અથવા અતીતૈષ્યવ્યતીપાતકાલિકૌ સૂર્યાચન્દ્રમસૌ જ્ઞાતુમ્ ઇચ્છતિ, તદા અતીતૈષ્યેણ સહ ત્રૈરાશિકમ્ ã યદિ સૂર્યાચન્દ્રમસોઃ સ્ફુટભુક્તિસમાસેન સૂર્યભુક્તિઃ ચન્દ્રભુક્તિઃ વા લભ્યતે, [તદા] અનેન અતીતૈષ્યસૂર્યાચન્દ્રમસોઃ ભુક્તિસમાસેન કિમ્ ઇતિ ભુક્તિઃ
લભ્યતે । તેન રહિતૌ સહિતૌ સૂર્યાચન્દ્રમસૌ વ્યતીપાતકાલિકૌ । એવમ્ સ્થૂલા વ્યતીપાતભુક્તિઃ । યથા સૂક્ષ્મા ભવતિ તથા પ્રદર્શ્યતે । ઉક્તમ્ ચ ã
નાનાયને વ્યતીપાતઃ તુલ્યાપક્રમયોઃ તયોઃ ।
ઉદ્દેશઃ તસ્ય ચક્રાર્ધમ્ વિક્ષેપમ્ ચ અધિકોનકમ્ ॥
[મહાભાસ્કરીયમ્, 4.36 ]
ઇતિ । સૂર્યાચન્દ્રમસૌ નાનાયને તુલ્યાપક્રમૌ યદા ભવતઃ તદા વ્યતીપાતઃ, ચન્દ્રસ્ય વિક્ષેપસહિતઃ રહિતઃ વા અપક્રમઃ । અસ્મિન્ કિલ વ્યતીપાતયોગે ક્ષીરતરુશાખાવચ્છેદે વિગતક્ષીરતા

[ યુગે ગ્રહોચ્ચનીચભગણાઃ ]
ઉચ્ચનીચપરિવર્તજ્ઞાનાર્થમ્ આહ ã
સ્વોચ્ચભગણાઃ સ્વભગણૈઃ વિશેષિતાઃ સ્વોચ્ચનીચપરિવર્તાઃ ।
સ્વોચ્ચભગણાઃ સ્વભગણૈઃ વિશેષિતાઃ । સ્વકીયમ્ ઉચ્ચમ્ સ્વોચ્ચમ્, તસ્ય સ્વોચ્ચસ્ય ભગણાઃ સ્વોચ્ચભગણાઃ । અત્ર ગ્રહાણામ્ ઉચ્ચદ્વયમ્, મન્દોચ્ચમ્ શીઘ્રોચ્ચમ્ ચ । અત્ર કતરત્ ઉચ્ચમ્ પરિગૃહ્યતે? શીઘ્રોચ્ચમ્ ઇતિ આહ । મન્દોચ્ચસ્ય યદિ અપિ ગતિઃ અભ્યુપગતા તથા અપિ યુગભગણસ્ય વ્યવહારઃ ન અસ્તિ ઇતિ શીઘ્રોચ્ચભગણાઃ એવ પરિગૃહ્યન્તે । સ્વભગણૈઃ વિશેષિતાઃ સ્વોચ્ચનીચપરિવર્તાઃ । ઉચ્ચભગણાનામ્ સ્વભગણાનામ્ ચ યઃ વિશેષઃ સ ઉચ્ચનીચપરિવર્તઃ
। યસ્માત્ નૈરંશ્યાત્ યાવત્ નૈરંશ્યમ્ તાવત્ ઉદયાસ્તમયવક્રાનુવક્રાઃ ભવન્તિ ઇતિ ઉચ્ચપરિવર્તઃ પરિકલ્પિતઃ । યે નિરંશદ્વયાન્તરે દિવસાઃ તે પરિવર્તસ્ય દિવસાઃ । પરિવર્તાઃ ગ્રહાઃ ચ યુગાદૌ મેષાદિતઃ પ્રવૃત્તાઃ । મીનાન્તે શીઘ્રભગણપરિસમાપ્તિઃ । ગ્રહભોગાધિકઃ શીઘ્રભોગઃ પરિકલ્પિતઃ । ઉચ્ચનીચપરિવર્તાઃ । ઉચ્ચપરિવર્તાઃ નીચપરિવર્તાઃ ચ તાવન્તઃ એવ, યસ્માત્ એકસ્મિન્ નિરંશદ્વયાન્તરેષુ ગ્રહસ્ય ઉચ્ચનીચપ્રાપ્તી સંભવતઃ ।
અથ કઃ પુનર્ ઉચ્ચઃ, કઃ વા નીચઃ ઇતિ? યત્ર ગ્રહાઃ સૂક્ષ્માઃ લક્ષ્યન્તે કર્ણસ્ય મહત્ત્વાત્ સ આકાશપ્રદેશઃ ઉચ્ચસંજ્ઞિતઃ । યત્ર અસૌ એવ ગ્રહઃ મહાબિમ્બઃ લક્ષ્યતે કર્ણસ્ય અલ્પત્વાત્ સ આકાશપ્રદેશઃ નીચસંજ્ઞિતઃ ઇતિ ।
અથ પરિવર્તૈઃ અપિ ઉચ્ચમ્ કેન્દ્રમ્ વા આનીયતે । કથમ્? યદિ ચતુર્યુગાહર્ગણેન એતે ઉચ્ચનીચપરિવર્તાઃ લભ્યન્તે, તદા કલિયાતાહર્ગણેન કિયન્તઃ ઇતિ લબ્ધમ્ સમતિક્રાન્તાઃ પરિવર્તાઃ, શેષે દ્વાદશા[દિગુણિતે] રાશ્યાદિકઃ પરિવર્તભોગઃ । પરિવર્તભોગરહિતઃ ગ્રહઃ ગ્રહસહિતઃ વા પરિવર્તભોગઃ ઉચ્ચભોગઃ । ઉચ્ચભોગસહિતઃ પરિવર્તભોગઃ [પરિવર્તભોગરહિતઃ વા ઉચ્ચભોગઃ ] ગ્રહભોગઃ । પરિવર્તભોગઃ એવ કેન્દ્રભોગઃ । અન્યત્ ચ દ્વિયોગાભિહિતેન
સમાનમ્ ।
અથ "ભગણાઃ દ્વયોઃ દ્વયોઃ યે વિશેષશેષાઃ યુગે દ્વિયોગાઃ તે" [કાલક્રિયાí, 3] ઇતિ અસ્યામ્ એવ કારિકાયામ્ નનુ ગતઃ અયમ્ અર્થઃ કિમ્ અત્ર અભિધીયતે? ઉચ્ચનીચપરિવર્તસંજ્ઞાર્થમ્ અયમ્ આરમ્ભઃ । તત્ર દ્વિયોગમાત્રમ્ એવ પ્રતિપાદિતમ્ । અથ ચ તત્ દ્વયોઃ દ્વયોઃ ગ્રહયોઃ ભગણવિશેષઃ ઇતિ અભિહિતઃ । ન ઉચ્ચગ્રહભગણવિશેષઃ ઇતિ [ પૃથક્ ઉક્તિઃ ] ।
[અશ્વયુજાદ્યાઃ ગુર્વબ્દાઃ ]
ગુરુવર્ષનિરૂપણાય આહ ã
ગુરુભગણાઃ રાશિગુણાઃ અશ્વયુજાદ્યાઃ ગુરોઃ અબ્દાઃ

ગુરુભગણાઃ રાશિગુણાઃ । ગુરોઃ ભગણાઃ ગુરુભગણાઃ, બૃહસ્પતિભગણાઃ ઇતિ યાવત્ । રાશિગુણાઃ દ્વાદશગુણાઃ ઇતિ યાવત્ । અશ્વયુજાદ્યાઃ ગુરોઃ અબ્દાઃ । અશ્વયુક્ અબ્દઃ, આદૌ ભવતિ [ઇતિ] આદ્યઃ, અશ્વયુક્ આદ્યઃ યેષામ્ તે અશ્વયુજાદ્યાઃ । ગુરોઃ અબ્દાઃ ગુરોઃ સંવત્સરાઃ ઇતિ અર્થઃ । તે ચ અશ્વયુક્-કાર્તિક-માર્ગશીર્ષ-પૌષ-માઘ-ફાલ્ગુન-ચૈત્ર-વૈશાખ-જ્યેષ્ઠ-આષાઢ-શ્રાવણ-પ્રૌષ્ઠપદાખ્યાઃ । અત્ર ત્રૈરાશિકમ્ ã યદિ ચતુર્યુગાહર્ગણેન એતે ગુરોઃ અબ્દાઃ
વસુવસુરસાકાશમુનિદહનકૃતાઃ [4370688] [લભ્યન્તે, તદા] કલિયાતાહર્ગણેન કિયન્તઃ ઇતિ । લબ્ધાઃ સમતિક્રાન્તાઃ સમાઃ । લબ્ધાસુ સમાસુ દ્વાદશભક્તે, શેષાઃ અશ્વયુજાદ્યાઃ સમાઃ । કથમ્ ઇદમ્ વિજ્ઞાયતે અશ્વયુજાદ્યાઃ સમાઃ ઇતિ ? ઉચ્યતે ã "અશ્વયુજાદ્યાઃ ગુરોઃ અબ્દાઃ" ઇતિ વચનાત્ । નનુ તત્ એવ વચનમ્ અસ્માભિઃ ચોદિતમ્ પરિહારઃ અપિ અસ્માભિઃ ઉચ્યતે । યસ્માત્ યુગાદૌ અશ્વિન્યામ્ અમરપતિગુરુરુદયશિખરિશિખરમધિરૂઢઃ તસ્માત્ અશ્વયુજાદ્યાઃ ગુરોઃ સમાઃ
।
ઉક્તમ્ ચ ã
યસ્મિન્ ઉદેતિ નક્ષત્રે પ્રવાસોપગતઃ અઙ્ગિરાઃ ।
સંવત્સરઃ તદૃક્ષાદિઃ બાર્હસ્પત્યઃ પ્રગણ્યતે ॥
ઇતિ ।
અથ વસુવસુરસાકાશમુનિદહનકૃતસઙ્ખ્યૈઃ [4370688] ત્રૈરાશિકેન બૃહસ્પતિઃ અપિ આનીયતે । કથમ્? યદિ ચતુર્યુગાહર્ગણેન વસુવસ્વાદયઃ બૃહસ્પતિરાશયઃ લભ્યન્તે, [તદા] કલિયાતાહર્ગણેન કિયન્તઃ ઇતિ લબ્ધાઃ રાશયઃ । શેષે ત્રિંશદાદિગુણિતે ભાગલિપ્તા[દયઃ] । એવમ્ ઇદમ્ અર્થાત્ આપન્નમ્ ભવતિ । યે સમતિક્રાન્તાઃ ગુરોઃ રાશયઃ તે સમતિક્રાન્તાઃ ગુરોઃ અશ્વયુજાદ્યાઃ સંવત્સરાઃ, શેષે ચ વર્તમાનઃ ઇતિ ।
અથ વસુવસ્વાદયઃ ગુરોઃ સંવત્સરાઃ ઇતિ અભિધીયન્તે । નનુ ચ તૈઃ યુગસંવત્સરૈઃ તુલ્યૈઃ ભવિતવ્યમ્? ન ઇતિ આહ । યે યુગસંવત્સરાઃ તે સૌર્યેણ માનેન દૃષ્ટાઃ, અમ્ ચ યે ગુરોઃ અબ્દાઃ તે ગુરુમાનેન । ત્તત્ એવ યુગમ્ સૌર્યેણ અનુમીયમાનમ્ ગગનજલદબિન્દુમે[ઘ]યમહુતાશકૃત [4320000] સઙ્ખ્યમ્ । તત્ એવ બાર્હસ્પત્યેન વસુવસ્વાદિ [4370688] સઙ્ખ્યમ્ । બાર્હસ્પત્યાબ્દમ્ બૃહસ્પતેઃ રાશિભોગઃ ઇતિ ન સૌર્યબાર્હસ્પત્યૌ તુલ્યૌ ઇતિ

[ સૌરચાન્દ્રસાવનનાક્ષત્રમાનાનિ ]
સૌર-ચાન્દ્ર-સાવન-નાક્ષત્રમાનપ્રદર્શનાર્થમ્ આહ ã
રવિભગણાઃ રવ્યબ્દાઃ રવિશશિયોગાઃ ભવન્તિ શશિમાસાઃ ।
રવિભૂયોગાઃ દિવસાઃ ભાવર્તાઃ ચ અપિ નાક્ષત્રાઃ

રવિભગણાઃ રવ્યબ્દાઃ । રવેઃ ભગણાઃ, રવિભગણાઃ, રવ્યબ્દાઃ, રવિવર્ષાણિ ઇતિ યાવત્ । યે એવ રવિભગણાઃ તે એવ રવ્યબ્દાઃ । તથા ઇદમ્ અનુક્તમ્ અપિ ગમ્યતે રવિરાશિ-ભાગ-લિપ્તા રવિમાસ-દિવસ-નાડ્યઃ ઇતિ । યસ્માત્ દ્વાદશરાશયઃ ભગણઃ, ત્રિંશદ્ભાગા રાશિઃ, ભાગષષ્ટ્યવયવઃ લિપ્તા, ષડ્રાશયઃ અયનમ્ ઉત્તરમ્ દક્ષિણમ્ ચ મકરકુલીરાદિતઃ ઇતિ । કથમ્ ઇદમ્ અવસીયતે મકરકુલીરાદિતઃ ઇતિ ન પુનર્ ધનિષ્ઠાદેઃ આશ્લેષાર્ધાત્ ઇતિ, યસ્માત્ ઉક્તમ્
ã
અર્ધાશ્લેષાત્ શ્રવિષ્ઠાદેઃ પ્રવૃત્તે દક્ષિણોત્તરે ।
ક્ષેમસસ્યસુભિક્ષાખ્યે તુ અયને ઘર્મતેજસઃ ॥ ઇતિ ।
અત્ર ઉચ્યતે ã શ્રુત્યોઃ ભિન્નવાક્યતા । શક્યતે એવ તત્ વક્તુમ્, અદૃષ્ટાર્થત્વાત્ । "શ્રુત્યર્થાનુષ્ઠાનફલસ્ય સર્વશાખાપ્રત્યયમ્ એકમ્ કર્મ" ઇતિ । શ્રુતિસ્મૃત્યોઃ પુનર્ ભેદે યા ચ સ્મૃતિઃ પ્રત્યક્ષાવિરુદ્ધા સા પરિગૃહ્યતે । ઇયમ્ અસ્માકમ્ સ્મૃતિઃ પ્રત્યક્ષાવ્યભિચારિણી, યતઃ પ્રત્યક્ષેણ એવ ઉત્તરદક્ષિણપ્રવૃત્તિઃ મકરકર્કટાદિતઃ એવ ઉપલક્ષ્યતે । કથમ્? યસ્માત્ ધનુષઃ અન્તે મકરાદિસ્થિતે વિધ્વસ્તાશેષધ્વાન્તસંઘાતે ભગવતિ ભાસ્કરે દિનમધ્યંગતે
સર્વમધ્યાહ્નચ્છાયાભ્યઃ મહતી મધ્યાહ્નચ્છાયા લક્ષ્યતે । સા ચ ક્રમેણ અપચીયમાના મકરાદિતઃ એવ, ન શ્રવિષ્ઠાદેઃ । યત્ ચ કર્કટાદૌ સર્વમધ્યાહ્નચ્છાયાભ્યઃ સ્વલ્પીયસી મધ્યાહ્નચ્છાયા, સા ચ ક્રમેણ ઉપચીયમાના કર્કટાદિતઃ એવ, ન અશ્લેષાર્ધાત્ ઇતિ અતઃ પ્રત્યક્ષસિદ્ધમ્ અયનમ્ ।
અથવા અયમ્ અન્યાર્થપરઃ એવ ગ્રન્થઃ । કર્કટાદેઃ દક્ષિણાયનમ્ મકરાદેઃ ચ ઉત્તરાયણમ્ ઇતિ એતસ્ય અભ્યુપગમાત્ એવ ઉચ્યતે ã યદા ભવગાન્ ભાસ્કરઃ અર્ધાશ્લેષાત્ દક્ષિણમ્ માર્ગમ્ પ્રવર્તતે પુનર્ વસ્વોઃ ચતુર્થાંશદિમ્ [અર્થાત્ કર્કટાદિમ્] પરિત્યજ્યતે તદા ક્ષેમસસ્યસુભિક્ષાઃ ભવન્તિ । યદા ચ મકરાદિમ્ પરિત્યજ્ય શ્રવિષ્ઠાદેઃ ઉત્તરમ્ [માર્ગમ્] પ્રતિપદ્યતે તદા ચ તત્ફલાર્થત્વમ્ ઇતિ । અથ અયમ્ વિવસ્વાન્ કથમ્ એવમ્ પ્રવર્તતે ઇતિ?
ઉચ્યતે ã ગ્રહાણામ્ દ્વયી ગતિઃ, સઙ્ખ્યાનુગતા ઔત્પાતિકી ચ । યદા ઔત્પાતિકી ગતિઃ એવમ્ પ્રકારા ભવતિ તદા ક્ષેમસસ્યસુભિક્ષાખ્યે અયને [ભવતઃ] । યદા પુનર્ કર્કટમકરાદિમ્ અપ્રાપ્ત્વા એવ દક્ષિણોત્તરપ્રવૃત્તિનિવૃત્તી ભવતઃ તદા અક્ષેમા અસસ્યા અસુભિક્ષા ઇતિ એતત્ પ્રદર્શયતિ ।
અપિ અત્ર અવિદિતપરમાર્થાઃ રોમકાઃ પઠન્તિ ã
વસુદૈવાદિસાર્પાર્ધાત્ અયનમ્ મુનયઃ જગુઃ ।
મૃગકર્ક્યાદિતઃ દૃષ્ટમ્ કથમ્ તત્ હિ ગતેઃ વિના ॥
ઇતિ આદિગ્રન્થેન । ક્ષુદ્રવિદ્રાવણોપન્યાસક્રમેણ યુગભગણાન્ આહુઃ ã
તસ્માત્ અત્ર વિયદ્રુદ્રકૃતનન્દધૃતીઃ (1894110) યુગમ્ ।
ભગણાન્ સપ્તવિશ્વાખ્યાનાદિત્યાન્ત્યોત્ક્રમાત્ ક્રમાત્ ॥ ઇતિ ।
અત્ર કથમ્ ઇદમ્ ઘટતે યદિ ઉત્ક્રમેણ ક્રમાત્ વા પુનર્ વસ્વોઃ મેષાદેઃ અપિ દક્ષિણાયનમ્ પ્રવર્તતે ન કર્કટાદૌ એવ? તથા ચ વર્ષાઋતુઃ મેષાદેઃ પ્રવર્તેત [મકરાદેઃ] વસન્તઃ । તથા ચ કાલવિપર્યાસઃ પ્રસજ્યેત । એવમ્ ચ શ્રુત્યર્થઃ ન અનુષ્ઠિતઃ ભવતિ । "વસન્તે યજેત", ચૈત્રવૈશાખૌ વસન્તઃ, "મધુઃ ચ માધવઃ ચ વાસન્તિકૌ ઋતૂ" [તૈત્તિરીયસંહિતા, 4.4.11] । તથા ચ "શરદિ વાજપેયેન યજેત્", અશ્વયુક્કાર્તિકૌ શરત્, "ઇષઃ ચ ઊર્જઃ ચ શારદૌ
ઋતૂ" [તૈત્તિરીયસંહિતા, 4.4.11] ઇતિ । ઇદમ્ ચ જ્યોતિષામ્ અયનમ્ અઙ્ગમ્ વેદસ્ય । તસ્માત્ ન અયનસ્ય ગતિઃ । મકરકર્કટાદિતઃ અયનમ્ ઇતિ । સર્વસિદ્ધાન્તગુરુઃ આચાર્યલાટદેવઃ આહ ã
મકરાદૌ ઉદગયનમ્ દક્ષિણમ્ અયનમ્ ચ ચન્દ્રભવનાદૌ ।
ઇતિ ।
ઋતુનિશ્ચયાય આહ ã
ઋતવઃ શિશિર-વસન્ત-ગ્રીષ્મ-ઘનાગમ-શરદ્-હિમાગમનાઃ ।
મકરાત્ રાશિદ્વયગતદિનકરભોગસ્થિતિસમાનાઃ ॥
ઇતિ ।
અન્યત્ ચ ã અપક્રમવૃદ્ધિઃ ધનુઃ મિથુનાન્તે એવ ઇતિ । રાત્રિદિવસયોઃ મહતી વૃદ્ધિઃ મકરકર્કટાદૌ એવ, ન અન્યતઃ એવ ઇતિ । પ્રત્યક્ષસિદ્ધમ્ ઇદમ્ ઇતિ । અતઃ અયનયુગભગણપરિકલ્પના મુધા ।
અથ ઇદમ્ પ્રષ્ટવ્યમ્ ã સ્ફુટગત્યા પરિગહ્યન્તે આહોસ્વિત્ મધ્યમગત્યા ઇતિ । યદિ મધ્યમગત્યા, [તદા] યાનિ સૌર્યમાનાભિહિતાનિ પ્રયોજનાનિ તાનિ મધ્યમગત્યા પ્રાપ્નુવન્તિ, સ્ફુટગત્યા ચેષ્યન્તે । કાનિ પુનર્ તાનિ પ્રયોજનાનિ ઇતિ? ઉચ્યતે ã
વાયોઃ મૂર્ચ્છનમ્ અભ્રાણામ્ ઉત્પત્તિઃ ચક્ષુષોઃ બલમ્ ।
શીતોષ્ણવર્ષપ્રાપ્તિઃ ચ પ્રસાદઃ સલિસસ્ય ચ ॥
સત્ત્વાનામ્ મદલાભાઃ સ્યુઃ આર્તવઃ ચ અપિ યોષિતામ્ ।
ફલપુષ્પોદ્ગમમ્ ચ એવ પત્રાઙ્કુરવિરોહણમ્ ॥
અયનાના[મ્ ઋતૂનામ્] ચ મુહૂર્તાનામ્ ચ દર્શનમ્ ।
પરિવેષપરીધાનમ્ પરિધીનામ્ તથા એવ ચ ॥
ગન્ધર્વનગરાણામ્ ચ તથા ઇન્દ્રધનુષામ્ અપિ ।
ઉલ્કાનામ્ અશનીનામ્ ચ સન્ધ્યયોઃ વિદ્યુતામ્ તથા ॥
ભૂરથાભ્રનિનાદાનામ્ ધિષ્ણ્યાનામ્ પતનસ્ય ચ ।
જ્યોતિષામ્ વર્ણભેદસ્ય ગ્રહાણામ્ ચેષ્ટિતસ્ય ચ ॥
અગ્નેઃ ઔષ્ણ્યસ્ય શક્ત્યોઃ ચ વિલયસ્ય ઉદ્ભવસ્ય ચ ।
સૌરમ્ માનમ્ વિજાનીયાત્ પ્રવર્તકનિવર્તકમ્ ॥
ઇતિ આદિ પ્રયોજનાનિ ।
યદિ સ્ફુટગત્યા તત્ એતાનિ પ્રયોજનાનિ પરિગૃહીતાનિ ભવન્તિ, ઇદમ્ તુ ન સિદ્ધ્યતિ અધિકાવમાનામ્ ગ્રહણમ્ । યસ્માત્ અધિકાવમાનામ્ ગ્રહણમ્ મધ્યમેન માનેન । અથ કથમ્ સ્ફુટાર્થમ્ વચનમ્ મધ્યમગતિપ્રતિપત્તયે ભવિષ્યતિ । અથ મધ્યમગતિપ્રતિપત્તયે સ્ફુટાર્થમ્ કથમ્ ઇતિ । ન એષઃ દોષઃ । "શલ્યર્થમ્ કુલ્યાઃ પ્રણીયન્તે, તાભ્યઃ ચ પાનીયમ્ પીયતે, તાસુ ચ ઉપસ્પૃશ્યતે" [અષ્ટાધ્યાયી, 1.1.22 પાતઞ્જલભાષ્યમ્] ઇતિ સિદ્ધમ્ । એતત્ ઉભયગ્રહણાત્
ઉભયમ્ અત્ર પરિગૃહ્યતે ઇતિ મધ્યમગત્યા સ્ફુટગત્યા ચ । મધ્યમગત્યા અધિકાવમાનામ્ ગ્રહણમ્ સિદ્ધમ્, સ્ફુટગત્યા ચ સંહિતાકારાભિહિતાનિ પ્રયોજનાનિ ।
રવિશશિયોગાઃ ભવન્તિ શશિમાસાઃ । રવેઃ શશિનઃ ચ યોગાઃ રવિશશિયોગાઃ । ભવન્તિ શશિમાસાઃ । યે યુગે રવિશશિયોગાઃ અભિહિતાઃ તે શશિમાસાઃ । તે ચ પ્રાગ્ યથા સિદ્ધ્યન્તિ તથા વ્યાખ્યાતમ્ । શશિમાસૈઃ શશિદિવસઘટિકાઃ વ્યાખ્યાતાઃ । શશિમાસેન કાનિ પુનર્ પ્રયોજનાનિ?
દર્શમ્ ચ પૌર્ણમાસમ્ ચ તથેજ્યાદ્યાઃ ક્રિયા ભુવિ ।
પર્વાણામ્ ચ પરિજ્ઞાનમ્ તિથીનામ્ પ્રત્યયઃ તથા ॥
પ્રાબલ્યમ્ ઔષધીનામ્ ચ રસાનામ્ વ્યક્તિઃ એવ ચ ।
પૂરણમ્ હીનતા ચ ઇન્દોઃ તથા એવ લવણામ્ભસઃ ॥
ગર્ભાણામ્ જીવનમ્ ચ અપિ તથા અપિ અયનમ્ એવ ચ ।
રાહોઃ આગમનપ્રાપ્તિઃ [ચ] ઐન્દવમ્ માનમ્ આશ્રિતાઃ ॥
એવમ્ આદીનિ પ્રયોજનાનિ ।
રવિભૂયોગાઃ દિવસાઃ । રવેઃ ભુવઃ ચ યોગાઃ રવિભૂયોગાઃ । યે યુગે રવિભૂયોગાઃ તે યુગે ભૂદિવસાઃ । ભૂદિવસઃ નામ રવેઃ અર્ધોદયાત્ પ્રભૃતિ પુનર્ અર્ધોદયમ્ ઇતિ । સાવનઃ દિવસઃ ભૂદિવસઃ ઇતિ ઉચ્યતે । રોમકૈઃ સ એવ ભૂદિવસઃ રવ્યુદયઃ ઇતિ સંજ્ઞિતઃ । કાનિ પુનર્ સાવનમાનસ્ય પ્રયોજનાનિ?
યજ્ઞકાલપરિજ્ઞનમ્ યજ્ઞેષુ સવનાનિ ચ ।
વ્રતઃ દીક્ષણકાલઃ ચ ચૂડોપનયનાનિ ચ ॥
આયુષામ્ ચ અપિ નિર્લેખા પ્રયોગાણામ્ ચ વૃદ્ધયઃ ।
ગ્રહચારપરિજ્ઞાનમ્ આદેશગમનાનિ ચ ।
યાનિ ચ અપિ એવમ્ આદીનિ સઙ્ખ્યોદ્દિષ્ટાનિ તાનિ વૈ ।
સાવનેન એવ માનેન ગણ્યન્તે ઇતિ નિશ્ચયઃ ॥

એતાનિ પ્રયોજનાનિ ।
ભાવર્તાઃ ચ અપિ નાક્ષત્રાઃ । ભાનામ્ આવર્તાઃ ભાવર્તાઃ, ભચક્રભ્રમણાનિ । તત્ ચ ભચક્રમ્ કિમ્ આદિઃ ઇતિ એતત્ વિચાર્યમ્ । યદિ મેષાદિઃ સ્યાત્ [તદા] મેષાદિસ્થે સવિતરિ સવિતૃભચક્રાદ્યોઃ યુગપત્ ઉદયઃ, દ્વિતીયઃ પુનર્ અનુદિતે એવ સવિતરિ ભચક્રાદ્યુદયઃ, ન ચ ભચક્રાદિદ્વયોદયાન્તરે ષષ્ટિઃ નાડ્યઃ । તથા ચ "પ્રાણેન ઇતિ કલામ્ ભમ્" [ગીતિકાí, 6] ઇતિ ચક્રલિપ્તાનામ્ અહોરાત્રઘટિકાપ્રમાણલિપ્તાનામ્ ચ તુલ્યતા ન ઉપપદ્યતે, યસ્માત્ અપૂર્ણે એવ અહોરાત્રે
ભચક્રાદિઃ ઉદેતિ । યદા પુનર્ આદિત્યોદયઃ ભચક્રાદિઃ પરિગૃહ્યતે તદા અહોરાત્રપ્રાણાઃ સ્વદેશરાશ્યુદયપ્રાણતુલ્યાઃ । તે ચ ખખષડ્ઘનતુલ્યાઃ । ભચક્રલિપ્તાઃ ચ તાવત્યઃ ઇતિ એતત્ ઉપપન્નમ્ ।
અન્યત્ ચ ã ઉદયલગ્નવિધિઃ સૂર્યાત્ એવ પ્રવર્તતે, ઔદયિકાત્ ચ રવેઃ । સ ચેષ્ટકાલે સ્વાભીષ્ટકાલાદિત્ય[રાશેઃ વિચાર્ય]માણઃ યાવત્ પુનર્ ઉદયઃ ઇતિ તાવત્ ન અન્તરમ્ વિદધાતિ । તસ્માત્ રવ્યુદયઃ એવ ભચક્રાદિઃ, વ્યવહારપ્રસિદ્ધ્યર્થમ્ । યદિ એવમ્ ગ્રહભુક્તરાશયઃ રવ્યાક્રાન્તરાશિપ્રદેશાત્ એવ પ્રાપ્નુવન્તિ? ન એષઃ દોષઃ, "બુધાહ્ન્યજાર્કોદયાત્ ચ લઙ્કાયામ્" [ગીતિકાí, 4] ઇતિ એષામ્ અજાદિનિરૂપણાત્ । કુભગણાઃ ચ યુગાદ્યન્તયોઃ અજાર્કોદયાત્ એવ પ્રતિપરિસમાપ્તાઃ
ઇતિ તેષામ્ ચ અજાદિતા સિદ્ધા । તે એવ યુગભચક્રાવર્તાઃ નાક્ષત્રદિવસાઃ ભૂદિવસાઃ ઇતિ, દિવસગ્રહણાનુવર્તનાત્ । કે પુનર્ તે ભાવર્તાઃ? યે કુભગણાઃ, "કુ ઙિશિબુણ્લૃષ્ખૃ" [1582237500] ઇતિ ગીતિકાસુ [ગીતિકાí, 3] ઉક્તાઃ । કથમ્ એતે કુભગણાઃ ભાવર્તાઃ ઇતિ ઉક્તાઃ? ભચક્રપ્રતિવદ્ધાનિ નક્ષત્રાણિ । તસ્ય પ્રવહાક્ષેપાત્ અપરામ્ દિશમ્ આસાદયન્તિ । નક્ષત્રાણિ ભુવમ્ સ્વગત્યા પ્રાઙ્મુખમ્ ભ્રમન્તીમ્ ઇવ પશ્યન્તિ ઇતિ અનયા ગત્યા ભુવઃ ભગણાનિર્દેશાઃ । તેન ઉક્તમ્
ã "ભાવર્તાઃ ચ અપિ નાક્ષત્રાઃ" ઇતિ । અન્યે પુનર્ "ક્વ આવર્તાઃ ચ અપિ નાક્ષત્રાઃ" ઇતિ પઠન્તિ । તેષા પાઠાત્ એવ હિ સર્વમ્ ઉપપન્નમ્ ।
અથ અન્યે પુનર્ અન્યથા વર્ણયન્તિ ã
દ્દર્શાત્ દર્શઃ ચાન્દ્રઃ ત્રિંશત્ દિવસાઃ તુ સાવનઃ માસઃ ।
સૌર્યઃ અર્કરાશિભોગઃ નાક્ષત્રઃ ચ ઇન્દુમણ્ડલકમ્ ॥
[લાટદેવસ્ય કૃતિતઃ]
દર્શાત્ દર્શઃ ચાન્દ્રઃ ઇતિ સૂર્યાચન્દ્રમસોઃ યઃ પરઃ સન્નિકર્ષઃ સ દર્શશબ્દેન ઉચ્યતે, સ ચ તયોઃ યોગઃ । "રવિશશિયોગાઃ ભવન્તિ શશિમાસાઃ" ઇતિ તુલ્યમ્ લક્ષણમ્ । ત્રિંશત્ દિવસાઃ તુ સાવનઃ માસઃ ઇતિ એતત્ અપિ "રવ્યુદયાઃ ત્રિંશત્ " ઇતિ તુલ્યમ્ । સૌર્યઃ અર્કરાશિભોગઃ ઇતિ "રવિભગણાઃ રવ્યબ્દાઃ", "રવેઃ રાશયઃ અપિ રવિમાસાઃ" ઇતિ એતત્ અપિ તુલ્યમ્ લક્ષણમ્ । "નાક્ષત્રમ્ ચ ઇન્દુમણ્ડલકમ્" ઇતિ ઇન્દોઃ મણ્ડલમ્ નાક્ષત્રઃ માસઃ ઇતિ । તત્ર પ્રત્યહમ્ યઃ ચન્દ્રભોગઃ
સ તન્માસાવયવઃ ઇતિ ।
નક્ષત્રાણિ અપિ વિભજ્યન્તે । તત્ યથા ã યઃ ચન્દ્રભગણસ્ય ત્રિંશદ્ભાગઃ સ નાક્ષત્રઃ દિવસઃ । એવમ્ નવનક્ષત્રદશભાગઃ નાક્ષત્રઃ દિવસઃ ઇતિ એતત્ અભિન્નમ્ લક્ષણમ્ ।
અસ્માકમ્ આચાર્યેણ સ્વતન્ત્રાન્તરાવિરુદ્ધપ્રક્રિયાપ્રતિપાદનાર્થમ્ ઇદમ્ ઉક્તમ્ "ભાવર્તાઃ ચ અપિ નાક્ષત્રાઃ" ઇતિ । કા ચ સ્વતન્ત્રાન્તરપ્રક્રિયા? "પ્રાણેન એતિ કલામ્ ભમ્" [ગીતિકાí, 6] ઇતિ, પ્રાણેન કલામ્ ભમ્ ગચ્છતિ ઇતિ જ્યોતિશ્ચક્રલિપ્તાનામ્ ભાવર્તપ્રાણાનામ્ ચ તુલ્યત્વે જ્યાદયઃ વિધયઃ સિદ્ધ્યન્તે, ન અન્યથા ઇતિ ઇયમ્ પ્રક્રિયા । યેષામ્ ચ "નાક્ષત્રમ્ ચ ઇન્દુમણ્ડલકમ્" ઇતિ લક્ષણમ્, તૈઃ સંહિતાકારાભિહિતપ્રયોજનસિદ્ધ્યર્થમ્ ઉક્તમ્ । અત્ર એકેન લક્ષણેન
પ્રયોજનસ્ય અપરિગ્રહાત્ લક્ષણદ્વયમ્ ઇદમ્ ઇષ્યતે । કથમ્? તત્ર આવૃત્તિઃ એકશેષઃ ઇતિ, ભાવર્તશબ્દસ્ય એકશેષવ્યાખ્યાનાત્ ભાવર્તાઃ ચ ભાવર્તાઃ ચ, ભાવર્તાઃ । ભાનિ જ્યોતીંષિ અશ્વિન્યાદીનિ । તેષામ્ આવર્તાઃ ભાવર્તાઃ, ભપર્યયાઃ ઇતિ અર્થઃ । પર્યયઃ ચ નક્ષત્રાણામ્ ચન્દ્રવિષયઃ એવ પરિગૃહ્યતે, લોકવ્યવહારાત્ । લોકઃ હિ ચન્દ્રાક્રાન્તનક્ષત્રૈઃ એવ વ્યવહરતિ । અથવા અન્યાર્થમ્ પ્રકૃતમ્ અન્યાર્થમ્ અપિ ભવતિ, "શાલ્યર્થમ્ કુલ્યાઃ પ્રણીયન્તે, તાસુ ચ ઉપસ્પૃશ્યતે"
[અષ્ટાધ્યાયી, 1.1.22, પાતઞ્જલમહાભાષ્યમ્] ઇતિ । અથવા "ભાવર્તઃ ચ નાક્ષત્રઃ" ઇતિ એકવચનેન સિદ્ધે "ભાવર્તાઃ ચ નાક્ષત્રાઃ" ઇતિ બહુવચનનિર્દેશમ્ કુર્વન્ આચાર્યઃ જ્ઞાપયતિ નાક્ષત્રસ્ય અનેકલક્ષણમ્ ઇતિ । અથવા ચકારઃ અત્ર પ્રયુક્તઃ, ન તેન અત્ર કશ્ચિત્ અર્થઃ સાધ્યતે, અથ ચ પ્રયુક્તેન મન્યામહે નાક્ષત્રસ્ય અનેકમ્ લક્ષણમ્ ઇતિ । તત્ ચ અનેકમ્ લક્ષણમ્ યથા વ્યવસ્થિતમ્ તથા વ્યાખ્યાતમ્ ઇતિ અતઃ લક્ષણદ્વયમ્ અપિ સ્વસિદ્ધાન્તસિદ્ધમ્ ।
અથ નાક્ષત્રસ્ય માનસ્ય કાનિ પ્રયોજનાનિ?
સંવત્સરાણામ્ માસાનામ્ ઋતૂનામ્ પર્વણામ્ તથા ।
અયનાનામ્ ચ સર્વેષામ્ સમાપ્તિપ્રતિપત્તયઃ ॥
શુભાશુભમ્ ચ લોકાનામ્ માનમ્ ઉન્માનમ્ એવ વા ।
ઇતિ એવમાદીનિ પ્રયોજનાનિ ।
અથ ઇયમ્ ઉક્તિઃ વાગ્વાગુરા ક્ષુદ્રવિદ્રાવણપરા નાક્ષત્રમાનપ્રદર્શિતપ્રયોજનૈઃ લક્ષ્યતે "સંવત્સરાણામ્ માસાનામ્ ઋતૂનામ્" ઇતિ । સંવત્સરાણામ્ તાવત્ પ્રતિપચ્છેદનિમિત્તમ્ નાક્ષત્રમ્ [ન] ભવતિ, યતઃ સંવત્સરઃ શાસ્ત્રે ચૈત્રશુક્લાદેઃ પ્રવર્તતે । સ ચ ચૈત્રશુક્લાદિઃ ચાન્દ્રેણ ઉપલક્ષ્યતે । સંહિતાકારાણામ્ ચ બૃહસ્પતિચારે યઃ સંવત્સરઃ બૃહસ્પતેઃ નક્ષત્રોદયાત્ પ્રવર્તતે ã
યસ્મિન્ ઉદેતિ નક્ષત્રે પ્રવાસોપગતઃ અઙ્ગિરાઃ ।
ઇતિ । માસાનામ્ અપિ ન ભવતિ । યસ્મિન્ કૃત્તિકાભિઃ યુતઃ ચન્દ્રમાઃ, અસ્મિન્ માસે અર્ધમાસે ચ ઇતિ કાર્તિકઃ માસઃ । સ ચન્દ્રનક્ષત્રયોગવિશેષઃ ચાન્દ્રઃ માનવિશેષઃ । ઋતૂનામ્ અયનાનામ્ [ચ જ્ઞાનમ્] સૌર્યેણ માનેન ઇતિ પ્રદર્સિતમ્ એવ અસ્માભિઃ । તસ્માત્ એતત્ ન નાક્ષત્રમાનમ્ । યૈઃ "નાક્ષત્રમ્ ચ ઇન્દુમણ્ડલકમ્" ઇતિ અસ્ય અનુવર્તનાત્ "ભાવર્તાઃ ચ નાક્ષત્રાઃ" ઇતિ અસ્ય શબ્દાર્થવ્યાખ્યાને નૈકશેષબહુવચનનિર્દેશઃ [કૃતઃ] "ચ"-શબ્દાત્ ઇતિ બુધૈઃ એવ વિદિતપરમાર્થૈઃ
મુખમ્ આયાસિતમ્ । તસ્માત્ અસ્માકમ્ આચાર્યેણ અતીન્દ્રિયાર્થદર્શિના અભિહિતમ્ આચાર્યાર્યભટેન તત્ એવ નાક્ષત્રમાનમ્ । તસ્માત્ "ઇયમ્ ઉક્તિઃ વગ્વાગુરા ક્ષુદ્રવિદ્રાવણપરા નાક્ષત્રમાનપ્રદર્શિતપ્રયોજનૈઃ લક્ષ્યતે" ઇતિ સુષ્ઠુ ઉક્તમ્ ।
અથ એતાનિ સૌર્ય-સાવન-ચાન્દ્ર-નાક્ષત્રાણિ માનાનિ મધ્યમગત્યા પ્રતિપાદિતાનિ । તત્પ્રયોજનાર્થમ્ સ્ફુટગત્યા પ્રતિપત્તવ્યાનિ ઇતિ પ્રદિષ્ટમ્ । આચાર્યલાટદેવેન તુ સ્ફુટગત્યા એવ પ્રતિપાદિતાનિ ã
દર્શાત્ દર્શઃ ચાન્દ્રઃ ત્રિંશત્ દિવસાઃ તુ સાવનઃ માસઃ ।
ઇતિ આદિગ્રન્થેન ઇતિ ।
અત્ર ચ અયમ્ પ્રશ્નઃ ã "અવમાધિમાસકૈઃ વિના દ્યુગણમ્" ઇતિ । યાતવર્ષાણિ માસીકૃત્ય વર્તમાનમાસૈઃ સંયોજ્ય ત્રૈરાશિકમ્ ã યદિ યુગરવિમાસૈઃ યુગચાન્દ્રમાસાઃ લભ્યન્તે, [તદા] એતૈઃ [રવિઃ] માસૈઃ કિયન્તઃ ચાન્દ્રમાસાઃ ઇતિ, લબ્ધમ્ ચાન્દ્રમાસાઃ । તે ત્રિંશદ્ગુણાઃ વર્તમાનતિથિયુક્તાઃ કાર્યાઃ । તતઃ ત્રૈરાશિકમ્ ã યદિ યુગચાન્દ્રદિવસૈઃ યુગાહર્ગણઃ લભ્યતે [તદા] એતૈઃ ચાન્દ્રદિવસૈઃ કિમ્ ઇતિ, અહર્ગણઃ લભ્યતે । તત્ર એકઃ પ્રક્ષેપઃ । અથ કઃ

ચ અસૌ એકઃ પ્રક્ષેપઃ? ઉચ્યતે ã યઃ અસૌ લભ્યતે અહર્ગણઃ સ અતીતઃ । શેષઃ વર્તમાનઃ । વર્તમાનેન અહર્ગણઃ ભવતિ ઇતિ એકઃ પ્રક્ષેપઃ । "તેન દિવાકરોડુપૌ" ઇતિ એતત્ ઉત્તરત્ર વક્ષ્યતે । તાભ્યામ્ સ્ફુટપર્વદર્શનમ્ ઇતિ ।
ચન્દ્રાદિત્યાભ્યામ્ વિના સ્ફુટતિથ્યાનયનમ્ । તત્ યથા ã "[યદિ] યુગાહર્ગણેન ચન્દ્રવર્ષાણિ વસુમુનિગિરિયમવિષયકૃતવેદ [4452778] તુલ્યાનિ લભ્યન્તે, તદા અનેન ઇષ્ટાહર્ગણેન કિયન્તિ ઇતિ વર્ષાણિ લભ્યન્તે । શેષે દ્વાદશા[દિ]ગુણિતે માસ-દિવસ-ઘટિકા-વિઘટિકાઃ ચ લભ્યન્તે । એવમ્ મધ્યમા તિથિઃ ભવતિ । અથ શશ્યુચ્ચનીચપરિવર્તૈઃ ત્રૈરાશિકમ્ ã યદિ યુગાહર્ગણેન શશ્યુચ્ચનીચપરિવર્તાઃ લભ્યન્તે, [તદા] અનેન ઇષ્ટાહર્ગણેન કિયન્તઃ ઇતિ, અતીતાઃ
પરિવર્તાઃ લભ્યન્તે । શેષે દ્વાદશાદિગુણિતે રાશ્યાદયઃ લભ્યન્તે । ત્રિરાશિરહિતમ્ શશિકેન્દ્રમ્ । તતઃ ફલમ્ શશિભુક્તિઃ ચ આનીયતે । ફલસ્ય દ્વાદશભિઃ ભાગે નાડ્યઃ વિનાડ્યઃ ચ લભ્યન્તે । તાવત્ મધ્યમતિથૌ યથાન્યાયેન ઋણમ્ ધનમ્ વા કર્તવ્યમ્ । સૂર્યાનયનાર્થમ્ ત્રૈરાશિકમ્ ã યદિ યુગાહર્ગણેન વસુમુનિગિરિયમદહનેન્દુ[132778]તુલ્યાનિ અધિકવર્ષાણિ લભ્યન્તે, તદા કલિયાતાહર્ગણેન કિયન્તઃ ઇતિ, વર્ષ-માસ-દિવસ-ઘટિકાઃ લભ્યન્તે ।
પ્રતિરાશિતમધ્યમતિથિવર્ષાદિભ્યઃ તે શોધ્યાઃ શેષમ્ રવિવર્ષાદયઃ । તેભ્યઃ માસદ્વયમ્ [2] ચ અષ્ટાદશ [18] ચ દિવસાન્ અપનીય રવિકેન્દ્રમ્ ભવતિ । તેન ફલાનયનમ્ ભક્ત્યાનયનમ્ ચ । ફલસ્ય દ્વાદશભિઃ ભાગે લબ્ધાઃ નાડ્યઃ વિનાડ્યઃ ચ । તિથૌ એવ ઋણધનવ્યત્યાસમ્ કુર્યાત્ । અથ કિમ્ ઇતિ ઋણધનવ્યત્યાસઃ ક્રિયતે? ઉચ્યતે ã સૂર્યસ્ય યત્ ઋણમ્ તત્ તિથેઃ ઉપચયઃ, ધનમ્ યત્ તત્ અપચયઃ ઇતિ । એવમ્ તિથિઃ નિષ્પન્ના ભવતિ । તતઃ ઇદમ્ ક્રિયતે ã યદિ
મધ્યમભુક્ત્યન્તરેણ ષષ્ટિઃ નાડ્યઃ લભ્યન્તે, [તદા] સ્ફુટગત્યન્તરેણ કિયત્ય ઇતિ, ગત્યન્તરનાડ્યઃ ઉપલભ્યન્તે । તાભિઃ ત્રૈરાશિકમ્ ã યદિ એતાભિઃ ગત્યન્તરનાડિકાભિઃ ષષ્ટિઃ નાડ્યઃ લભ્યન્તે, [તદા] અનેન તિથિશેષેણ કિયત્ય ઇતિ તિથિનાડ્યઃ વિનાડ્યઃ ચ લભ્યન્તે । અથવા ત્રૈરાશિકદ્વયમ્ ભઙ્ક્ત્વા ઇદમ્ કર્મ ક્રિયતે । મધ્યમભુક્ત્યન્તરેણ તિથિશેષમ્ ગુણયિત્વા સ્ફુટભુક્ત્યન્તરેણ ભાગસિદ્ધમ્ ઘટિકાવિઘટિકાઃ ચ । કથમ્ પુનર્ ત્રૈરાશિકદ્વયમ્
ભિન્નમ્? ઉચ્યતે ã યદિ મધ્યમભુક્ત્યન્તરેણ ષષ્ટિઃ નાડ્યઃ લભ્યન્તે [તદા] સ્ફુટભુક્ત્યન્તરેણ કિયત્ય ઇતિ એકમ્ ત્રૈરાશિકમ્ । પુનર્ ã લબ્ધેન ફલેન યદિ ષષ્ટિઃ નાડ્યઃ, [તદા] અનેન તિથિશેષેણ કિયત્ય ઇતિ । યઃ પૂર્વત્રૈરાશિકે ગુણકારઃ સ ઇહ અર્થાત્ ભાગહારઃ ઇતિ । અથ દેશાન્તરવિશેષેણ ચ અક્ષવિશેષેણ ચ યત્ ફલમ્ ઉપજાયતે તત્ અપિ યુક્ત્યા યોજયિતવ્યમ્ ઇતિ

[ અધિમાસાવમદિનાનિ]
અધિમાસાવમપરિજ્ઞાનાય આહ ã
અધિમાસકાઃ યુગે તે રવિમાસેભ્યઃ અધિકાઃ તુ યે ચાન્દ્રાઃ ।
શશિદિવસાઃ વિજ્ઞેયાઃ ભૂદિવસોનાઃ તિથિપ્રલયાઃ