આર્યભટીય (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 40

ઇતિ ભાસ્કરસ્ય કૃતૌ આર્યભટતન્ત્રભાષ્યે
ગણિતપાદઃ સમાપ્તઃ ॥
કાલક્રિયાપાદઃ
[ મઙ્ગલાચરણમ્ ]
સૂર્યેન્દુખાગ્નિમરુદપ્ક્ષિતિદીક્ષિતાખ્યમ્
મૂર્ત્યષ્ટકમ્ સકલલોકહિતાર્થભાવમ્ ।
યઃ અભૂત્ સ્વયમ્ હિ કરુણાતનુઃ અપ્રમેયઃ
તસ્મૈ નમઃ ત્રિભુવનસ્થિતયે શિવાય ॥
[ કાલવિભાગઃ ક્ષેત્રવિભાગઃ ચ ]
અથ ગણિતાનન્તરમ્ કાલક્રિયા પ્રસ્તૂયતે । અથ કઃ કાલઃ, કા વા ક્રિયા? અત્ર કેચિત્ વદન્તિ ã "ક્રિયાવ્યતિરિક્તઃ કાલઃ" । અપરે ã "ક્રિયા કાલઃ" ઇતિ । ક્રિયાવ્યતિરિક્તઃ અસ્તુ કાલઃ [ક્રિયા વા], કિમ્ એતેન । અસ્માકમ્ તુ સૂર્યાચન્દ્રમસોઃ યઃ પરઃ વિપ્રકર્ષઃ સઃ અર્ધમાસઃ । યઃ ચ તયોઃ સન્નિકર્ષઃ સ માસઃ । એવમ્ દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ ઇતિ આદિ કાલઃ । ક્રિયા વ્યાપારઃ । કાલસ્ય ક્રિયા કાલક્રિયા । કાલપરિજ્ઞાનાર્થા ક્રિયા ઇતિ યાવત્ । સા ચ ક્રિયા ગતિઃ । તયા ક્રિયયા
કાલઃ જ્ઞાયતે ઇતિ એતત્ પ્રતિપાદયિષ્યતિ । તત્ યથા ã
વર્ષમ્ દ્વાદશમાસાઃ ત્રિંશદ્દિવસઃ ભવેત્ સ માસઃ તુ ।
ષષ્ટિઃ નાડ્યઃ દિવસઃ ષષ્ટિઃ ચ વિનાડિકા નાડી