આર્યભટીય (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 36

ગુલિકાશબ્દેન અવિજ્ઞાતમૂલ્યવસ્ત્વભિધીયતે । ગુલિકાનામ્ અન્તરમ્ ગુલિકાન્તરમ્ તેન ગુલિકાન્તરેણ, અવિજ્ઞાતમૂલ્યવસ્તૂનામ્ અન્તરેણ ઇતિ અર્થઃ । વિભજેત્ દ્વયોઃ પુરુષયોઃ તુ રૂપકવિશેષમ્ । દ્વયોઃ ઇતિ અનેન દ્વયોઃ એવ ઇદમ્ કર્મ ન ત્ર્યાદીનામ્ ઇતિ એતત્ પ્રદર્શયતિ । રૂપકવિશેષમ્ ઇતિ અનેન ચ નિર્જ્ઞાતસઙ્ખ્યમ્ ધનમ્ પરિગૃહ્યતે । રૂપકમ્ દીનારાદિકમ્ । લબ્ધમ્ ગુલિકામૂલ્યમ્, યત્ અત્ર લબ્ધમ્ તત્ ગુલિકામૂલ્યમ્ । યદિ અર્થકૃતમ્ ભવતિ તુલ્યમ્, યેન
અર્થેન કૃતમ્ તત્ તુલ્યમ્ સદૃશમ્ ભવતિ ।
ઉદ્દેશકઃ ã
અશ્વાઃ લક્ષણયુક્તાઃ વણિજઃ નિત્યમ્ બલાન્વિતાઃ સપ્ત ।
પ્રથમસ્ય મયા દૃષ્ટમ્ દ્રવ્યશતમ્ ચ એવ હસ્તગતમ્ ॥
નવ તુરગાઃ નિર્દૃષ્ટાઃ દ્રવ્યાશીતિઃ ધનમ્ દ્વિતીયસ્ય ।
વાચ્યમ્ ઘોટકમૂલ્યમ્ તુલ્યાર્ધેણ એવ તુલ્યધનૌ

ન્યાસઃ ã 7 100
9 80
કરણમ્ ã ગુલિકાન્તરમ્ 2, રૂપકવિશેષમ્ 20, એતત્ ગુલિકાન્તરેણ વિભક્તમ્ ઘોટકસ્ય એકસ્ય મૂલ્યદ્રવ્યમ્ દશ 10 । અનેન અર્ધેણ પ્રથમસ્ય ઘોટકાનામ્ મૂલ્યમ્ 70, દ્વિતીયસ્ય 90, [સ્વ]સ્વહસ્તગતેન અનેન [ચ] ગતૌ તુલ્યધનૌ 170 ઉભયોઃ અપિ ।
ઉદ્દેશકઃ ã
કુઙ્કુમપલાનિ ચ અષ્ટૌ એકસ્ય ધનસ્ય રૂપકા નવતિઃ ।
દ્વાદશ પલાનિ વિદ્યાત્ અન્યસ્ય ધનસ્ય રૂપકાઃ ત્રિંશત્ ॥
તુલ્યાર્ધેણ ચ ક્રીતમ્ કુઙ્કુમમ્ દ્વાભ્યામ્ કિયત્ પલાર્ધેણ ।
ઇચ્છામિ તત્ર બોદ્ધુમ્ મૂલ્યમ્ વિત્તમ્ ચ તુલ્યમ્ એવ તયોઃ

ન્યાસઃ ã 8 90
12 30
લબ્ધમ્ પૂર્વવત્ કુઙ્કુમપલસ્ય એકસ્ય મૂલ્યમ્ 15 । તુલ્યધનમ્ 210 ઉભયોઃ ।
એતે એવ ગુલિકાઃ અજ્ઞાતપ્રમાણાઃ યાવત્ તાવન્તઃ ઉચ્યન્તે, રૂપકાઃ એવ તત્ર અપિ । યાવત્ તાવત્ સંજ્ઞયા અપિ ઉદ્દેશકાઃ અભિધીયન્તે । તત્ યથા ã
[ઉદ્દેશકઃ ]
સપ્ત યાવત્ તાવત્ સપ્ત ચ રૂપકાઃ સમાઃ દ્વયોઃ યાવત્ તાવતોઃ દ્વાદશાનામ્ [ચ] રૂપકાણામ્, કિયન્તઃ યાવત્ તાવત્ પ્રમાણાઃ

ન્યાસઃ ã 7 7
2 12
કરણમ્ ã પૂર્વવત્ ગુલિકાનામ્ યાવત્ તાવતામ્ વિશેષઃ ઉપરિ શુદ્ધે 5 । અધઃ શુદ્ધે રૂપકવિશેષઃ 5 । યાવત્ તાવત્ વિશેષેણ રૂપકવિશેષસ્ય ભાગલબ્ધમ્ યાવત્ તાવત્ પ્રમાણમ્ 1 । એતેન યાવત્ તાવત્ પ્રમાણેન યાવત્ તાવન્તઃ ગુલિકાઃ જાતાઃ ક્રમેણ 7, 2; સ્વાન્ સ્વાન્ રૂપાન્ પ્રક્ષિપ્ય સમાઃ । પ્રથમસ્ય 14, દ્વિતીયસ્ય તત્ એવ 14 ।
ઉદ્દેશકઃ ã
નવ ગુલિકાઃ સપ્ત [ચ] રૂપકાઃ સમાઃ ત્રયાણામ્ [તુ] ગુલિકાનામ્ ।
ત્રયોદશાનામ્ ચ રૂપકાણામ્ તદા કિમ્ ગુલિકામૂલ્યમ્

ન્યાસઃ ã 9 7
3 13
લબ્ધમ્ ગુલિકામૂલ્યમ્ 1 ।
યદા પુનર્ રૂપકાઃ શોધ્યાઃ ભવન્તિ તદા ã
ઉદ્દેશકઃ ã
નવ ગુલિકાઃ રૂપકાઃ ચતુર્વિંશતિઃ ઋણમ્ દ્વે ગુલિકે [ચ] ।
અષ્ટાદશ રૂપકાઃ સમાઃ [કથય] કિમ્ ગુલિકામૂલ્યમ્

ન્યાસઃ ã 9 24
2 18
અત્ર ગુલિકાઃ ઉપરિ શુદ્ધ્યન્તે, રૂપકાઃ અધઃ શોધ્યાઃ ન શુદ્ધ્યન્તિ । તતઃ ã
સોજ્ઝમ્ ભૂણારધણમ્ અણમ્ અણદો નયમદો નયમદો સોજ્ઝમ્ ।
વિપરીતે સાધણએ સોજ્ઝમ્ વા કિમ્ વ ગુહોળમ્ ॥
અત્ર ગુલિકાઃ ઉપરિ શોધ્યાઃ ગુલિકાભ્યઃ શુદ્ધ્યન્તે; અધઃશોધ્યાઃ રૂપકાઃ ન, શોધ્યત્વાત્ ચ વિપરીતમ્ પ્રક્ષિપ્યન્તે । પ્રક્ષિપ્તે સતિ જાતાઃ 42 । ગુલિકાવિશેષૈઃ સપ્તભિઃ ભાગલબ્ધમ્ ષટ્ 6 । [પ્રથમસ્ય યાવત્ તા]વત્ પ્રમાણમ્ 9, ષડ્ગુણિતમ્ 54, ઋણગતરૂપકાઃ ચતુર્વિંશતિઃ શુદ્ધાઃ શેષમ્ ત્રિંશત્ 30 । [દ્વિતીયસ્ય] દ્વે ગુલિકે ષડ્ભિઃ ગુણિતે 12, અષ્ટાદશયુક્તે 30 । એવમ્ સમધનાઃ ।
સમકરણેષુ [એવમ્] સર્વત્ર યોજ્યમ્

[ યોગકાલજ્ઞનમ્ ]
યોગકાલાનયનાર્થમ્ આહ ã
ભક્તે વિલોમવિવરે ગતિયોગેન અનુલોમવિવરે દ્વૌ ।
ગત્યન્તરેણ લબ્ધૌ દ્વિયોગકાલૌ અતીતૈષ્યૌ