આર્યભટીય (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 35

રાશિના ઊનમ્ રાશ્યુનમ્ । [ રાશ્યૂનમ્ ] રાશ્યૂનમ્ ઇતિ અનયા વીપ્સયા અનન્ત્યમ્ ગણિતકર્મ પ્રદર્શયતિ । ગચ્છઃ પદમ્ પર્યવસાનમ્ ઇતિ પર્યાયાઃ । ગચ્છસ્ય ધનમ્ ગચ્છધનમ્, પદધનમ્ । રાશ્યૂનન્યાયેન યાવત્ પદમ્ તત્ ગચ્છધનમ્ ઉચ્યતે । પિણ્ડિતમ્ પૃથક્ત્વેન । પિણ્ડિતમ્ એકત્ર કૃતમ્ । પૃથક્ત્વેન ઇતિ રાશ્યૂનક્રમલબ્ધપદાનામ્ અવિનષ્ટસ્થાપનામ્ પ્રદર્શયતિ । અવિનષ્ટસ્થાપનાપ્રયોજનમ્ ચ સર્વધનમ્ ચ સર્વધનાત્ અવિનષ્ટસ્થાપિતપદધને
અપનીતે પૃથક્ પૃથક્ પદાનામ્ ધનાનિ ભવન્તિ । યદિ કેવલમ્ સર્વધનપરિજ્ઞાનમાત્રમ્ એવ સ્યાત્ તદા પૃ(થ)ક્ત્વેન ઇતિ અનર્થકમ્ સ્યાત્, યસ્માત્ અપૃથક્કરણે અપિ સર્વધનસ્ય સિદ્ધત્વાત્ । વિગતમ્ એકમ્ વ્યેકમ્, તેન વ્યેકેન, તેન પદેન ચ । વ્યેકૈઃ પદૈઃ ઇતિ બહુવચનેન અત્ર ભવિતવ્યમ્ । ન એષઃ દોષઃ । પદજાતિમ્ અઙ્ગીકૃત્ય "જાત્યાખ્યાયામ્ એકસ્મિન્ બહુવચનમ્ અન્યતરસ્યાત્" [અષ્ટાધ્યાયી, 1.2.58 ] ઇતિ એકવચનમ્ કૃતમ્ । તેન યઃ અર્થઃ વ્યેકૈઃ પદૈઃ ઇતિ
સ એવ અર્થઃ વ્યેકેન પદેન ઇતિ અવગમ્યતે । હૃતમ્ ભક્તમ્ । સર્વધનમ્, સર્વેષામ્ પદાનામ્ યથાક્રમેણ ધનમ્ એકત્ર તત્ સર્વધનમ્ ઉચ્યતે । તત્ ભવતિ એવમ્, યત્ એવમ્ કૃતે કર્મણિ તત્ સર્વધનમ્ ભવતિ ।
ઉદ્દેશકઃ ã
મત્તામત્તકરેણુવિક્કરચિતા યૂથા ગજાનામ્ વને
એકાપાયચયેન [ યે અત્ર ] ગણિતાઃ ત્રિંશત્ રસાનામ્ કૃતિઃ ।
સપ્તાનામ્ અપિ સા એવ ચ એકસહિતા નાગાગ્રમ્ આગણ્યતામ્
યૂથાનામ્ ચ પૃથક્ પૃથક્ત્વગણિતમ્ નિર્વર્ણ્યતામ્ તત્ત્વતઃ

ન્યાસઃ ã 30, 36, 49, 50 ।
કરણમ્ ã એતાનિ ધનાનિ અવિનષ્ટાનિ એકત્ર 165 । વ્યેકમ્ પદમ્ 3 । અનેન લબ્ધમ્ સર્વધનમ્ 55 । એતસ્માત્ પ્રથમપદમ્ અપાસ્ય મત્તાગ્રમ્ 25, દ્વિતીયમ્ અપાસ્ય અમત્તસઙ્ખ્યા 19, તૃતીયમ્ અપાસ્ય કરેણુસઙ્ખ્યા 6, ચતુર્થમ્ અપાસ્ય વિક્કસઙ્ખ્યા 5 ।
ઉદ્દેશકઃ ã
નાગાઃ વાજખરોષ્ટ્રવેસરગવામ્ એકૈકહીનાઃ ક્રમાત્
અષ્ટાવિંશતિઃ એકહીનગણિતા રૂપોનમ્ અન્ત્યમ્ પુનર્ ।
તેષામ્ સર્વધનમ્ પૃથક્ ચ નિયમાત્ વાચ્યમ્ ત્વયા નિશ્ચિતમ્
કૃત્સ્નમ્ ચ આર્યભટપ્રણીતગણિતમ્ દૃષ્ટમ્ ગુરોઃ અન્તિકે

ન્યાસઃ ã 28, 27, 26, 25, 24, 23, 21 । લબ્ધમ્ સર્વધનમ્ 29 । પૃથક્ પૃથક્ 1, 2, 3, 4, 5, 6, 8

[ એકવર્ણસમીકરણમ્ ]
સમકરણોદ્દેશકપ્રદર્શનાર્થમ્ આહ ã
ગુલિકાન્તરેણ વિભજેત્ દ્વયોઃ પુરુષયોઃ તુ રૂપકવિશેષમ્ ।
લબ્ધમ્ ગુલિકામૂલ્યમ્ યદિ અર્થકૃતમ્ ભવતિ તુલ્યમ્