આર્યભટીય (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 34

ગુણકારાઃ ભાગહરાઃ, યે ગુણકારાઃ આસન્ તે પ્રતિલોમક્રમણિ [ભાગહારાઃ ભવન્તિ] । ભાગહરાઃ તે ભવન્તિ ગુણકારાઃ, [યે] ભાગહારાઃ તે ગુણકારાઃ ભવન્તિ । યઃ ક્ષેપઃ સઃ અપચયઃ, પૂર્વમ્ યઃ ક્ષેપઃ આસીત્ સ વિલોમકર્મણિ અપચયઃ ભવતિ । અપચયઃ ક્ષેપઃ ચ, યઃ અપચયઃ સ ક્ષેપઃ વિપરીતકર્મણિ ભવતિ ।
અત્ર યે ઉદ્દેશકાઃ તે પ્રાયશઃ પ્રદર્શિતાઃ । સ્વતન્ત્રે અપિ ચ છાયાનીતશઙ્કોઃ ઘટિકાનયનમ્ પ્રતિ વ્યાસાર્ધમ્ ભાગહારઃ આસીત્ ઇતિ ગુણકારઃ, લમ્બકઃ ગુણકારઃ આસીત્ ઇતિ ભાગહારઃ । તત્ર ઉત્તરગોલે [ક્ષિતિજ્યા ક્ષિપે] દિત્યપનીયતે, દક્ષિણગોલે અપનયેત્ ઇતિ પ્રક્ષિપ્યતે । તતઃ વિપરીતત્વાત્ એવ વ્યાસાર્ધમ્ ગુણકારઃ, સ્વાહોરાત્રાર્ધમ્ ભાગહારઃ । લબ્ધજ્યા વિપરીતકર્મણા એવ કાષ્ઠીક્રિયતે । તસ્મિન્ કાષ્ઠે ઉત્તરગોલે ચરપ્રાણાઃ પ્રક્ષ્પ્યન્તે વિશોધિતત્વાત્,
દક્ષિણગોલે વિશોધ્યન્તે ક્ષિપ્તત્વાત્ ઇતિ આદિ । એવમ્ સર્વત્ર સ્વતન્ત્રે વિપરીતકર્મ નિયોજ્યમ્ ।
અન્યત્ર અપિ ઉદ્દેશકઃ ã
દ્વિગુણમ્ રૂપસમેતમ્ પઞ્ચવિભક્તમ્ ત્રિતાડિતમ્ ભૂયઃ ।
દ્વ્યૂનમ્ સપ્તવિભક્તમ્ લબ્ધમ્ રૂપમ્ કિયત્ ભવેત્ પૂર્વમ્

ન્યાસઃ ã 2 ગુ, 1 ક્ષે, 5 હા, 3 ગુ, 2 ઊ, 7 હા, સપ્તભિઃ ભાગલબ્ધમ્ રૂપકમ્ 1 ।
કરણમ્ એતત્ ã લબ્ધમ્ રૂપમ્ 1, સપ્તભિઃ ગુણિતમ્ જાતમ્ 7, દ્વાભ્યામ્ યુક્તમ્ 9, ત્રિભિઃ ભક્તમ્ 3, પઞ્ચગુણમ્ 15, એકોનમ્ 14, દલિતમ્ લબ્ધમ્ 7 ।
ઉદ્દેશકઃ ã
ત્રિગુણમ્ રૂપવિહીનમ્ દલિતમ્ દ્વાભ્યામ્ સમન્વિતમ્ ભૂયઃ ।
ભક્તમ્ ત્રિભિઃ તુ તસ્માત્ દ્વિકહીનમ્ કિમ્ ભવેત્ રૂપમ્

ન્યાસઃ ã 3 ગુ, 1 ઊ, 2 હા, 2 ક્ષે, 3 હા, 2 ઊ, લબ્ધમ્ રૂપમ્ 1 ।પૂર્વવત્ આગતમ્ 5

[ અનેકવર્ણસમીકરણવિશેષઃ ]
રાશ્યૂનક્રમસઙ્કલિતાનયનમ્ આહ ã
રાશ્યૂનમ્ રાશ્યૂનમ્ ગચ્છધનમ્ પિણ્ડિતમ્ પૃથક્ત્વેન ।
વ્યેકેન પદેન હૃતમ્ સર્વધનમ્ તત્ ભવતિ એવમ્