આર્યભટીય (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3

અસ્ય ગીતિસૂત્રસ્ય પદાનિ ã વર્ગાક્ષરાણિ, વર્ગે, અવર્ગે, અવર્ગાક્ષરાણિ, કાત્, ઙ્મૌ, યઃ, ખદ્વિનવકે, સ્વરાઃ, નવ, વર્ગે, અવર્ગે, નવ, અત્યન્તવર્ગે, વા ।
વર્ગાક્ષરાણિ, વર્ગાક્ષરાણિ કકારાદીનિ મકારપર્યન્તાનિ । "તે વર્ગાઃ પઞ્ચ પઞ્ચ" ઇતિ [કાતન્ત્રમ્, 1.1.10 ] । વર્ગાક્ષરોચ્ચારણક્રમેણ યા સઙ્ખ્યા અભિધીયતે સા સઙ્ખ્યા વર્ગશબ્દેન ઉચ્યતે, અભેદોપચારાત્ । અતઃ વર્ગાક્ષરસઙ્ખ્યા ઇતિ અર્થઃ । સા વર્ગે, વર્ગે ઇતિ ગણિતશાસ્ત્રે વિષમસ્થાનસ્યાઃ આખ્યા, તસ્મિન્ વિષમસ્થાને વર્ગાક્ષરસઙ્ખ્યા ઉપચીયતે । અવર્ગે, ન વર્ગઃ અવર્ગઃ સમસ્થાનઃ, તસ્મિન્ અવર્ગસંજ્ઞિતે સમસ્થાને । અવર્ગાક્ષરાણિ, તાનિ યકારાદીનિ
હકારપર્યવસાનાનિ । કુતઃ એતત્? "નઞ્ ઇવ યુક્તમ્ અન્યસદૃશાધિકરણે તથા હ્ય્ અર્થગતિઃ" [અષ્ટાધ્યાયી, 3.1.12, પાતઞ્જલભાષ્યમ્] ઇતિ । વર્ગાક્ષરાણિ કકારાદીનિ ।
યાદીનામ્ [તુ] યથા અબ્રાહ્મણમ્ આનય ઇતિ ઉક્તે બ્રાહ્મણાકૃતિતુલ્યમ્ એવ ક્ષત્રિયમ્ આનયતિ નાન્ત્યજાદિ, એવમ્ અત્ર અપિ કેવલમ્ વ્યઞ્જનાનામ્ એવ ગ્રહણમ્ । તેષામ્ યકારાદીનામ્ અવર્ગાક્ષરાણામ્ યા સઙ્ખ્યા સા અવર્ગસ્થાને ઉપચીયતે । સા [વર્ગાક્ષરાણામ્ સઙ્ખ્યા] વર્ગસ્થાને ઉપચીયમાના અવર્ગસ્થાનમ્ અપિ યદા પ્રાપ્નોતિ, તદા પ્રાપ્નુવાના યા તેષામ્ સ્વવર્ગાક્ષરાણામ્ ઉપચિતિઃ સા વર્ગસ્થાનઃ એવ, તસ્યાઃ અન્ત્યોપચિતિત્વાત્ । વર્ગાક્ષરસઙ્ખ્યાયાઃ વર્ગસ્થાને
ઉપચીયમાનાત્ અવકાશઃ ન અસ્તિ ચેત્ સઙ્ખ્યાયાઃ સર્ગઃ ન વિદ્યતે ઇતિ વર્ગાવર્ગયોઃ સ્થાનયોઃ સ્થાપ્યતે । અથવા, યા દશાદિકા સઙ્ખ્યા સા દ્વિસ્થાનાવગાહિની, તસ્યાઃ દ્વિસ્થાનાવગાહનશીલત્વાત્ દ્વયોઃ અપિ સ્થાનયોઃ સ્થાપ્યતે । અન્યથા દશાદિસઙ્ખ્યાયાઃ અભાવઃ એવ સ્યાત્ । તદ્ એકાદિનવાન્તસઙ્ખ્યયા એવ વ્યવહારઃ સ્યાત્ ।
અથવા "ઙ્મૌ" ઇતિ અત્ર મકારગ્રહણમ્ કુર્વન્ આચાર્યઃ જ્ઞાપયતિ ã યા દશોત્તરવર્ગાક્ષરસઙ્ખ્યા સા વર્ગે વા અવર્ગે ચ ભવતિ । અન્યથા "ગો યઃ" ઇતિ એવમ્ બ્રૂયાત્ । એવમ્ અવર્ગાક્ષરસઙ્ખ્યા અપિ વર્ગસ્હાને યોજ્યા । વર્ગાક્ષરાણામ્ સઙ્ખ્યા વર્ગસ્થાને કકારાદ્ ઉપચીયતે । એતત્ ઉક્તમ્ ભવતિ ã યાનિ વર્ગાક્ષરાણિ શ્રૂયતે તાનિ કકારાત્ પ્રભૃતિ પઠિતાનિ ભવન્તિ ઇતિ । અન્યથા હિ "સ્વમ્ રૂપમ્ શબ્દસ્ય અશબ્દસંજ્ઞા" [અષ્ટાધ્યાયી, 1.2.68] ઇતિ । યત્ યત્ અક્ષરમ્
ઉચ્ચારિતમ્ તત્ તસ્ય એવ રૂપસ્ય પ્રતિપાદકમ્ સ્યાત્, ન કાદિસઙ્ખ્યાયાઃ । અતઃ ઉક્તમ્ "કાત્" ઇતિ ।
ઙ્મૌ, ઙઃ ચ મઃ ચ ઙ્મૌ । અનચ્કૌ એવ ઙકારમકારૌ, તયોઃ દ્વિ[વચ]નનિર્દેશઃ ઙ્મૌ । ઙકારમકારયોઃ યા સઙ્ખ્યા સા એકત્ર સંવૃત્તા યકારસઙ્ખ્યા ભવતિ । ઙકારઃ પઞ્ચ, મકારઃ પઞ્ચવિંશતિઃ, એતે સઙ્ખ્યે એકત્ર ત્રિંશત્, તેન ત્રિંશત્સંખ્યો યકારઃ । રેફાદીનામ્ અવર્ગાક્ષરત્વાત્ યકારસઙ્ખ્યા એવ કેવલમ્ પ્રાપ્નોતિ, અનિર્દેશાત્ અન્યત્સઙ્ખ્યાયાઃ । ન રેફાદીનામ્ યકારસઙ્ખ્યા । કુતઃ? યદિ રેફાદીનામ્ અપિ યકારસઙ્ખ્યા એવ સ્યાત્ તદા યકારમ્
એવ સર્વત્ર બ્રૂયાત્, ન રેફાદીનિ । "નવરાષહઃ ગત્વાંશકાન્ પ્રથમપાતાઃ" ઇતિ અત્ર [રા]ષહેષુ એકમ્ એવ અવર્ગાક્ષરમ્ બ્રૂયાત્ । તસ્માત્ ન રેફાદીનામ્ યકારસઙ્ખ્યા । કા તર્હિ? કેચિત્ આહુઃ ã એકૈકવૃદ્ધ્યા રેફાદીનામ્ સઙ્ખ્યા, યકારત્રિંશત્, રકારઃ એકત્રિંશત્, લકારઃ દ્વાત્રિંશત્ ઇતિ આદિ । એતત્ ન । કુતઃ? એકત્રિંશદાદિસઙ્ખ્યાયાઃ અન્યેન એવ પ્રકારેણ સિદ્ધત્વાત્ । યકારઃ ત્રિંશત્, સ એવ યદા યકારઃ કકારસંયુક્તઃ તદા હિ એકત્રિંશત્, ખકારાદિભિઃ દ્વાત્રિંશત્,
ત્રયઃ ત્રિંશત્ આદિઃ ઇતિ સઙ્ખ્યા ।
અન્યે આહુઃ ã રેફાદયઃ દશોત્તરવૃદ્ધ્યા વર્ધન્તે ઇતિ, રેફઃ ચત્વારિંશત્, લકારઃ પઞ્ચાશત્ । એવમ્ અવર્ગાક્ષરાભાવાત્ ન શક્યતે પ્રતિપત્તુમ્ । યથા કાત્ ઇતિ આચાર્યેણ અભિહિતત્વાત્ એકાદ્યેકોત્તરિતા સઙ્ખ્યા વર્ગાક્ષરાણામ્ પ્રતિપદ્યતે, એવમ્ અવર્ગાક્ષરાણામ્ અપિ યાત્ ઇતિ યદા ઉચ્યતે તદા દશોત્તરિતા સઙ્ખ્યા પ્રતિપત્તુમ્ શક્યતે । અન્યથા "યાત્" ઇતિ અપિ ઉચ્યમાને કથમ્ દશોત્તરિતા સઙ્ખ્યા, નનુ ચ એકોત્તરિતા સ્યાત્ । ન ઇતિ આહ ã યસ્માત્ કાત્ ઇતિ [વર્ગાક્ષરાણિ]
વર્ગસ્થાને ઉપચીયન્તે તસ્માત્ તેષામ્ એકોત્તરિતા સઙ્ખ્યા, યાનિ પુનર્ અવર્ગાક્ષરાણિ યાદીનિ એકોત્તરોપચયાનિ અવર્ગસ્થાને તસ્માત્ દશોત્તરિતા એવ વૃદ્ધિઃ ભવતિ, અવર્ગસ્થાનસ્ય દશકસઙ્ખ્યાધારત્વાત્ । એવમ્ તર્હિ યાદ્ગ્રહણમ્ કર્તવ્યમ્ । ન કર્તવ્યમ્ । કથમ્? અક્રિયમાણે અયમ્ અર્થઃ અવગમ્યતે । અકૃતમ્ એવ યદિ કૃતમ્ એવ, કિમ્ ઇતિ ન પઠ્યતે? પઠ્યતે એવ "ઙ્મૌ યઃ" । અત્ર અયમ્ યકારઃ અનચ્કઃ ઙ્મૌ યઃ, અપરઃ યકારઃ અપિ અનચ્કઃ એવમ્ પઞ્ચમીવિભક્ત્યન્તઃ
ઙ્મૌ યઃ । અત્ર એકઃ યકારઃ લુપ્તનિર્દિષ્ટઃ પ્રતિપત્તવ્યઃ । યથા "ક્ઙિતિ ચ" [અષ્ટાધ્યાયી, 1.1.5] ઇતિ અત્ર લુપ્તનિર્દિષ્ટઃ ગકારઃ, કિતિ ગિતિ ઙિતિ ઇતિ, એવમ્ અત્ર અપિ । અથવા દ્વિયકારોચ્ચારણે અપિ વિશેષઃ ન અસ્તિ એવ । એવમ્ યાદ્ ઇતિ અસ્ય અયમ્ અર્થઃ સિદ્ધઃ । યદિ એકોત્તરાણિ અવર્ગસ્હાનસ્થિતત્વાત્ દશોત્તરાણિ એવ ભવન્તિ તદા કિમ્ ઇતિ આચાર્યેણ "ઙ્મૌ યઃ" ઇતિ મહાપ્રયાસઃ કૃતઃ । કથમ્ તર્હિ વક્તવ્યઃ? "ગઃ યઃ" ઇતિ ગકારઃ ત્રિસઙ્ખ્યઃ, અવર્ગસ્થાનસ્થિતત્વાત્ એવ અયમ્ ત્રિંશત્કઃ
ભવિષ્યતિ । ન, ઙકારમકારસઙ્ખ્યાવત્ એવ શેષાણિ અપિ રેફાદીનિ ચત્વારિંશદાદિસઙ્ખાનિ ભવન્તિ ઇતિ અવર્ગસ્થાનાશ્રયાત્ એવ સિદ્ધે સતિ ઙ્મકારગ્રહણમ્ કુર્વન્ આચાર્યઃ જ્ઞાપયતિ ઇતિ ઉક્તમ્ ã યાવન્તિ વર્ગસ્થાનાનિ તેષુ સર્વેષુ એવ સા સઙ્ખ્યા યુગપત્ પ્રાપ્તા, અવર્ગાક્ષરાણામ્ ચ યા સઙ્ખ્યા યાવન્તિ અવર્ગસ્થાનાનિ તેષુ સર્વેષુ એવ ।
અતઃ તત્સઙ્ખ્યાનિરૂપણાર્થમ્ આહ ã ખદ્વિનવકે સ્વરાઃ નવ વર્ગે અવર્ગે । ખાનિ શન્યાનિ, ખાનમ્ દ્વિનવકમ્ ખદ્વિનવકમ્, તસ્મિન્ ખદ્વિનવકે, અષ્ટાદશસુ શૂન્યોપલક્ષિતેષુ [સ્થાનેષુ] । સ્વરાઃ નવ વર્ગે અવર્ગે । વર્ગે વર્ગસ્થાને નવ સ્વરાઃ । અષ્ટાદશસુ ચ સ્થાનેષુ નવ વર્ગસ્થાનાનિ, તત્ર નવસુ વર્ગસ્થાનેષુ નવ સ્વરાઃ । કે પુનર્ તે નવ સ્વરાઃ ગ્રાહ્યાઃ? યદિ હ્રસ્વાઃ એવ કેવલમ્ પરિગૃહ્યન્તે તદા ન પૂર્યન્તે । અથ દીર્ઘાઃ એવ કેવલમ્
પરિગૃહ્યન્તે તદા અપિ અષ્ટૌ સ્વરાઃ ભવન્તિ, નનુ લૃવર્ણસ્ય દીર્ઘાભાવાત્ । અથ હ્રસ્વાઃ દીર્ઘઃ ચ પરિગૃહ્યન્તે તદા અતિરિચ્યન્તે, અનિષ્ટમ્ પ્રાપ્નોતિ । "ઝા ગ્ડ ગ્લા ર્ધ દ્ડ" [ગીતિકાí, 10] ઇતિ અત્ર આકારસ્ય દ્વિતીયે ચ પ્રતિપાદિતત્વાત્ દ્વિતીયવર્ગસ્થાને ઝકારસઙ્ખ્યા સ્થાપ્યમાના નવશતાનિ સ્યુઃ, ન નવ । અભીષ્યતે ચ નવસઙ્ખ્યા, નવસઙ્ખ્યાકઃ ઝકારઃ । તત્ર હ્રસ્વઃ એવ ઝકારઃ પઠ્યતે ઇતિ ચેત્ "નૃષિ યોજનમ્ ઞિલા ભૂવ્યાસઃ" [ગીતિકાí, 6] ઇતિ અત્ર લકારે પઞ્ચસહસ્રાણિ

સ્યુઃ, ન પઞ્ચાશત્ । તત્ર ચ અવશ્યમ્ દીર્ઘઃ લકારઃ પઠિતવ્યઃ, અન્યથા ગીતિઃ એવ ભિદ્યેત । અતઃ ન કેવલમ્ હ્રસ્વાઃ ન કેવલમ્ દીર્ઘાઃ, ન અપિ હ્રસ્વદીર્ઘાઃ, ન સ્વરાઃ માતૃકાપઠિતાત્ પરિગૃહ્યન્તે । કસ્માત્ તર્હિ સ્વરાઃ પરિગૃહીતવ્યાઃ? ઉચ્યતે ã યત્ર નવ એવ કેવલાઃ સ્વરાઃ પઠ્યન્તે, તસ્માત્ પરિગૃહીતવ્યાઃ । કસ્મિન્ નવ એવ કેવલાઃ પઠ્યન્તે? આહ ã પાણિનીયે વ્યાકરણે પ્રત્યાહારે અ ઇ ઉ ઋ ઌ એ ઓ ઐ ઔ ઇતિ એતે નવ સ્વરાઃ । તત્ર પ્રથમે વર્ગસ્થાને અકારઃ, દ્વિતીયે
ઇકારઃ, તૃતીયે ઉકારઃ, ઇતિ આદિ । એવમ્ સ્વરોપલક્ષિતેષુ વર્ગસ્થાનેષુ વર્ગાક્ષરસઙ્ખ્યા । અવર્ગાક્ષરસઙ્ખ્યા ચ સ્વરોપલક્ષિતવર્ગસ્થાનોત્તરે અવર્ગસ્થાને ।
અથવા વર્ગે અવર્ગે ઇતિ અયમ્ વીપ્સા, વર્ગે અવર્ગે ચ, વર્ગસ્થાને અવર્ગસ્થાને ચ તે એવ નવ સ્વરાઃ । તદ્ યથા ã અકારઃ પ્રથમે વર્ગસ્થાને તદનન્તરાવર્ગસ્થાને ચ । તદ્ યદિ વર્ગાક્ષરસંયુક્તઃ અકારઃ પ્રથમવર્ગસ્થાને "ભૃગુબુધ" ઇતિ આદિષુ, સ એવ યદા અવર્ગાક્ષરસંયુક્તઃ તદા તત્પ્રથમવર્ગસ્થાનાનન્તરાવર્ગસ્થાને "નવરાષહ" ઇતિ આદિષુ । એવમ્ ઇકારાદિષુ અપિ સ્વેષુ વર્ગાવર્ગસ્થાનેષુ યોજ્યમ્ । અથ દીર્ઘેષુ અકારાદિષુ કથમ્ કરણીયમ્?
ઉચ્યતે ã યથા તે વ્યાકરણે અકારાદયઃ સ્વરાઃ અષ્ટાદશપ્રભેદાઃ, દ્વાદશ ભેદાઃ ચ લૃવર્ણસન્ધિસ્વરાઃ પરિગૃહ્યન્તે, એવમ્ અત્ર અપિ । તેન "ઞિલા ભૂવ્યાસ" ઇતિ આદિષુ આકારઃ પ્રથમઃ એવ વર્ગસ્થાનેષુ । અષ્ટાદશસ્થાનેષુ યાનિ વર્ગસ્થાનાનિ અવર્ગસ્થાનાનિ ચ તેષુ વર્ગાક્ષરાવર્ગાક્ષરસઙ્ખ્યા નિરૂપિતા ।
યદા પુનર્ અષ્ટાદશવ્યતિરિક્તેષુ સ્થાનેષુ સઙ્ખ્યા કસ્યચિત્ વિવક્ષિતા ભવતિ તદા કથમ્ કરણીયમ્ ઇતિ? અત્ર આહ ã નવાન્ત્યવર્ગે વા । નવાનામ્ અન્તઃ નવાન્તઃ । નવાન્તે ભવમ્ નવાન્ત્યમ્ । નવાન્ત્યઃ ચ અસૌ વર્ગઃ ચ નવાન્ત્યવર્ગઃ । તસ્મિન્ નવાન્ત્યવર્ગે વા સ્વરાઃ ભવન્તિ, વિકલ્પિતાઃ સ્વરાઃ ભવન્તિ । વિકલ્પઃ ચ કસ્મિંશિત્ કથમ્ ઉપલક્ષ્યતે? યથા "પુત્રચ્છેદ્યવિકલ્પા અપત્યચ્છેદ્યપ્રકારાઃ", એવમ્ અત્ર અપિ કેનચિત્ પ્રકારેણ વિકલ્પિતાઃ નવાત્યવર્ગે
દશમે વર્ગસ્થાને સ્વરાઃ ભવન્તિ । યદિ પ્રથમે વર્ગસ્થાને અકારઃ શુદ્ધઃ વિકલ્પિતઃ સ એવ તસ્માત્ વર્ગસ્થાનાત્ દશમે વર્ગસ્થાને અનુસ્વારાદિના વિકલ્પ્યતે, એવમ્ ઇકારાદયઃ સ્વસ્માત્ વર્ગસ્થાનાત્ દશમે વર્ગસ્થાને, પુનર્ અપિ ચ યાવત્ અભીષ્ટમ્ ભવતિ તાવત્ તેન અપિ અનુબન્ધેન સ્વરાન્ વિકલ્પ્ય સઙ્ખ્યોપદેષ્ટવ્યા । એતત્ પરિભાષાબીજમ્ આચાર્યેણ સઙ્ખ્યાવિવક્ષૂણામ્ અનુગ્રહાય ઉપદિષ્ટમ્ । સ્વશાસ્ત્રવ્યવહારઃ તુ લૃવર્ણવર્ગસ્થાનાત્ ન અતિરિચ્યતે ।
વર્ગાક્ષરાણામ્ અવર્ગાક્ષરાણામ્ ચ [યા] સઙ્ખ્યા સા અક્ષરાભિહિતત્વાત્ યાવન્તિ વક્ષ્યમાણાનિ ગીતિકાસૂત્રેષુ અક્ષરાણિ તેષામ્ સર્વેષામ્ એવ પ્રાપ્નોતિ તત્ ચ અનિષ્ટમ્ પ્રસજ્યેત, તેન અત્ર અર્થવન્તિ યાનિ અક્ષરાણિ તેષામ્ સઙ્ખ્યા ન ભવેત્ ઇતિ એતત્ વક્તવ્યમ્ । યથા ã "યુગરવિભગણાઃ ખ્યુઘૃ" [ગીતિકા í, 3] ઇતિ અત્ર ખ્યુઘૃ-શબ્દસ્ય સઙ્ખ્યા ઇષ્યતે ન યુગરવિભગણશબ્દસ્ય । યદિ પ્રતિષેધઃ ન ઉચતે તદા ખ્યુઘૃ-શબ્દસ્ય યથા સઙ્ખ્યા એવમ્ યુગરવિભગણશબ્દસ્ય
અપિ પ્રાપ્નોતિ । સ તર્હિ પ્રતિષેધઃ અવશ્યમ્ વક્તવ્યઃ । ન વક્તવ્યઃ । યદિ સર્વેષામ્ એવ અક્ષરાણામ્ ગીતિકાસૂત્રપ્રતિબદ્ધાનામ્ સઙ્ખ્યા સ્યાત્ તદા સર્વમ્ એવ એતત્ શાસ્ત્રમ્ અનર્થકમ્ સ્યાત્ ।
[ જ્યોતિષશાસ્ત્રપ્રાદુર્ભાવે વ્યાખ્યાકારમતમ્ ]
અથ કથમ્ અસ્ય અતીન્દ્રિયાણામ્ સ્ફુટગ્રહગત્યર્થાનામ્ પ્રાદુર્ભાવઃ? બ્રહ્મણઃ પ્રસાદેન ઇતિ । એવમ્ અનુશ્રૂયતે ã અનેન આચાર્યેણ મહદ્ભિઃ તપોભિઃ બ્રહ્મા આરાધિતઃ । અતઃ અસ્ય તત્પ્રસાદેન સ્ફુટગ્રહગત્યર્થાનામ્ પ્રાદુર્ભાવઃ ઇતિ । આહ ચ ã
અતીન્દ્રિયાર્થાવગતેઃ તપોભિઃ પરોપકારક્ષમકાવ્યદૃષ્ટેઃ ।
યઃ અલઙ્કૃતેઃ અવ્યયમ્ અન્વયસ્ય પરાશરસ્ય અનુકૃતિમ્ ચકાર ॥
ઇતિ । બ્રહ્મણઃ કુતઃ? બ્રહ્મા સ્વયંભૂઃ જ્ઞાનરાશિઃ । તતઃ સર્વાસામ્ વિદ્યાનામ્ પ્રાદુર્ભાવઃ । અતઃ અનેન લોકાનુગ્રહાય સ્ફુટગ્રહગત્યર્થવાચકાનિ દશ ગીતિકાસૂત્રાણિ ગણિતકાલક્રિયાગોલાર્થવાચકમ્ આર્યાષ્ટશતમ્ ચ વિનિબદ્ધમ્ । સ્ફુટગ્રહગત્યર્થહેતવઃ અર્થાઃ, તસ્માત્ સર્વદા એવ નિત્યાઃ, તેષામ્ શબ્દેભ્યઃ અવગતિઃ ઇતિ શબ્દબદ્ધાઃ, યથા સુવર્ણિકારઃ સુવર્ણમ્ આદાય કટકકેયૂરકુણ્ડલાદ્યલઙ્કારમ્ નિષ્પાદ્ય નિષ્પન્નમ્ અપિ અલઙ્કારમ્ ભઙ્ક્ત્વા
અન્યત્વમ્ આપાદયતિ । અથ ચ સુવર્ણસ્ય તાપચ્છેદનિકષાદિપરીક્ષણેન અન્યત્વમ્ મનાગ્ અપિ ન ભવતિ ઇતિ અર્થાનામ્ અપિ સાધુશબ્દાલઙ્કારનાનાવૃત્તબન્ધૈઃ વિરચ્યમાનાનામ્ અનન્યત્વમ્ ઇતિ । શ્રુતૌ અપિ શતપથે બૃહદારણ્યકે પઠ્યતે; તદ્ યથા ã "પેશસ્કારી પેશસઃ માત્રામ્ અપાદયાન્યન્નવતરમ્ કલ્યાણતરમ્ રૂપમ્ તનુતે" [બૃહદારણ્યકોપનિષત્, 4.4.4] ઇતિ । એવમ્ અયમ્ આગમાર્થઃ બ્રહ્મણઃ સકાશાત્ આચાર્યેણ અધિગતઃ ।
અથ અન્યે મન્યન્તે ã "જ્યોતિષામ્ ઉદયમધ્યાસ્તમયપ્રાપ્તીન્ દૃષ્ટ્વા પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યામ્ પરિચ્છિદ્ય સ્વધીવિરચિતમ્" ઇતિ । એતત્ ચ ન । જ્યોતીંષિ ક્ષિતિતલમ્ ભિત્વા પૂર્વસ્યામ્ દિશિ ઉદ્ગતાનિ ક્રમેણ અમ્બરમધ્યમ્ અતીત્ય પરસ્યામ્ દિશિ ક્ષિતિતલમ્ ભિત્વા એવ પ્રવિશન્તઃ લક્ષ્યન્તે । એતાવતિ ઉદયાસ્તમયાન્તરે વિયત્યુપલક્ષણાભાવાત્ જ્યોતિષામ્ ગતિપ્રમાણપરિચ્છેદઃ દુઃસમ્પાદ્યઃ, ગતેઃ ચેયત્તાપરિજ્ઞાનાભાવાત્ "એતાવતા કાલેન ઇયતી ગતિઃ એતાવતા કાલેન
કિયતી" ઇતિ ગણિતકર્મ ન પ્રવર્તતે । પ્રમાણફલરાશ્યોઃ અપરિજ્ઞાનાત્ અપ્રવત્તેઃ ચ ગણિતકર્મણઃ ગ્રહાણામ્ યુગભગણાપરિજ્ઞાનમ્, યુગભગણાપરિજ્ઞાનાત્ ગ્રહગતિપરિજ્ઞાનાભાવઃ । યથા અત્ર અશ્વાદીનામ્ ગતિઃ પ્રત્યક્ષેણ દેશકાલાભ્યામ્ સહ ઉપપદ્યતે ઇતિ અતઃ ગણિતકર્મ પ્રવર્તતે, અતીન્દ્રિયત્વાત્ ગ્રહગતેઃ વિયત્યુપલક્ષણાભાવાત્ ન પ્રત્યક્ષેણ પરિચ્છિદ્યતે, કથમ્ તર્હિ આગમાત્ ઉપગતગ્રહયુતિગ્રહનક્ષ્ત્રયોગગ્રહણાદયઃ પ્રત્યક્ષીક્રિયન્તે?
અન્યત્ ચ ã ગ્રહાદીનિ જ્યોતીંષિ ક્ષિતિતલમ્ ભિત્ત્વા એવ પૂર્વસ્યામ્ દિશિ ઉદ્ગતાનિ ક્રમેણ અમ્બરમધ્યમ્ અતીત્ય ક્ષિતિતલમ્ ભિત્વા એવ અસ્તમ્ ગચ્છન્તઃ લક્ષ્યન્તે । જ્યોતિશ્ચક્રસ્ય પ્રવહાક્ષેપાત્ જ્યોતિશ્ચક્રપ્રતિબદ્ધાઃ ગ્રહાઃ પ્રાઙ્મુખાઃ સ્વગત્યા ભ્રમન્તઃ અપિ લઘ્વ્યા જ્યોતિશ્ચક્રગત્યા અપરામ્ દિશમ્ આસાદયન્તઃ લક્ષ્યન્તે, કુલાલચક્રારૂઢકીટવત્ । તસ્માત્ અન્યા જ્યોતિશ્ચક્રગતિઃ, અન્યા ગ્રહગતિઃ પ્રાઙ્મુખી । કુતઃ? યસ્માત્ ગ્રહઃ અશ્વિન્યામ્ દૃષ્ટઃ ભરણ્યાદિષુ
પરસ્પરમ્ પ્રાગ્વ્યવસ્થિતેષુ નક્ષત્રેષુ ઉપલક્ષ્યતે ભચક્રે, ન રેવત્યાદિષુ પરસ્પરાપરસ્થિતેષુ । તસ્માત્ જ્યોતિશ્ચક્રગ્રહગત્યોઃ ભિન્નત્વાત્ ઉદયાસ્તમયદેશાન્તરપ્રાપ્ત્યનુમાનમ્ ઉપપદ્યતે । તસ્માત્ અયમ્ આગમઃ બ્રહ્મણઃ પ્રસાદાત્ આચાર્યેણ અધિગતઃ ઇતિ । ગ્રહસ્ય નક્ષત્રાણામ્ ચ નિત્યસમ્બન્ધાત્ નક્ષત્રાણામ્ નિસ્ચલત્વાત્ ગ્રહગત્યનુમાનમ્ ઇતિ એતત્ ચ ન । બહૂનિ નક્ષત્રાણિ તેષુ ગ્રહસ્ય પારમ્પર્યેણ ભુક્તેઃ અનેકરૂપત્વાત્ વિક્ષેપાપક્રમચક્રવશાત્

દક્ષિણોત્તરમછ્યાસન્નદૂરચારિત્વાત્ ગ્રહસ્ય એકસ્મિન્ એવ નક્ષત્રે ગતિપર્યયેણ ઉદયાસ્તમયવક્રાનુવક્રસમ્ભવાત્ ગ્રહગતિવૈચિત્ર્યમ્, ગણિતેન ચ એકરૂપા ગતિઃ અનુમીયતે । તસ્માત્ અયમ્ આગમઃ બ્રહ્મણઃ પ્રસાદાત્ આચાર્યેણ અધિગતઃ ઇતિ ।
અન્યત્ ચ ã દેશાન્તરાક્ષવિશેષાત્ ગ્રહગતિવૈચિત્ર્યમ્ । તત્ યથા ã લઙ્કાયામ્ અક્ષાભાવાત્ સર્વદા એવ તુલ્યે રાત્ર્યહની લઙ્કાસમીપવર્તિનામ્ રોહણસિંહલાનામ્ ચ; તતઃ ઉત્તરતઃ દિવસસ્ય વૃદ્ધિઃ નિશાયાઃ હાનિઃ, દક્ષિણતઃ નિશાયાઃ વૃદ્ધિઃ દિવસસ્ય હાનિઃ ઇતિ । સૂર્યગ્રહણમ્ અપિ અક્ષદેશાન્તરવશાત્ ક્વચિત્ ખણ્ડમ્, ક્વચિત્ સકલમ્, ક્વચિત્ ન એવ । ચન્દ્રગ્રહણમ્ ચ ઇહ ઘટીવ્યતીતાયામ્ રાત્ર્યામ્, ઘટિકાદેશાન્તરાપરદેશસ્થિતા ગ્રહીતારઃ દિનાન્તે કથયન્તિ,
પૂર્વતઃ ચ યાતા દૂરોદ્ગતસ્ય ચન્દ્રમસઃ ગ્રહણમ્ કથયન્તિ । તસ્માત્ ઉદયમધ્યાસ્તપ્રાપ્તિનક્ષત્રયોગપર્યયાદિભિઃ વિચિત્રા ઇયમ્ ગ્રહગતિઃ દેશાન્તરાક્ષવિશેષૈઃ ચ અતિવિચિત્રત્વમ્ આપદ્યમાના ન શક્યતે અનેકરૂપત્વાત્ ગણિતન્યાયેન આનેતુમ્ । ન ચ કશ્ચિત્ એવમ્ પ્રકારાણામ્ દેશકાલપર્યયેણ ઉપપદ્યમાનાનામ્ પ્રતિજાગરિતા । યઃ ચ સર્વઃ ચિરમ્ જીવતિ સ વર્ષશતમ્ જીવતિ । તસ્ય અપિ યુગપત્ અનેકદેશાન્તરાક્ષવિશેષત્ નક્ષત્રયોગપર્યયાદિભિઃ ઉત્પદ્યમાનગ્રહગતયઃ
યુગપત્ ન પ્રત્યક્ષીભવન્તિ । તસ્માત્ અયમ્ આગમઃ બ્રહ્મણઃ પ્રસાદાત્ આચાર્યેણ અધિગતઃ ઇતિ । વક્ષ્યતિ ચ ã
સદસજ્જ્ઞાનસમુદ્રાત્ સમુદ્ધૃતમ્ બ્રહ્મણઃ પ્રસાદેન ।
સજ્જ્ઞાનોત્તમરત્નમ્ મયા નિમગ્નમ્ સ્વમતિનાવા ॥
[ગોલપાદઃ, 49]
ઇતિ ।
[ વેદાઙ્ગેષુ જ્યોતિષશાસ્ત્રપ્રાધાન્યમ્ ]
ન કેવલમ્ જ્યોતિષામ્ અયમ્ આગમઃ, વેદાઙ્ગમ્ ચ । "તસ્માત્ બ્રાહ્મણેણ નિષ્કારણમ્ ષડઙ્ગઃ વેદઃ અધ્યેયઃ" [પાતાઞ્જલમહાભાષ્યમ્, પસ્પશાહ્નિકમ્] ષડઙ્ગેષુ પ્રધાનમ્ જ્યોતિષામ્ અયનમ્ । કુતઃ અસ્ય પ્રાધાન્યમ્? યસ્માત્ અનધીતશિક્ષાદયઃ અપિ પ્રાગ્ ગુરૂપદેશાત્ વેદાન્ અધીયતે, ન ચ તેષામ્ દુરધીતમ્ ભવતિ । ન અનધિગતજ્યોતિષામ્ અયના વેદોક્તાન્ યજ્ઞકાલાન્ જાનતે । અથ શિક્ષયા વર્ણાનામ્ સ્થાનકરણપ્રયત્નાનિ નિરૂપ્યન્તે ã
અષ્ટૌ સ્થાનાનિ વર્ણાનામ્ ઉરઃ કણ્ઠઃ શિરઃ તથા ।
જિહ્વામૂલમ્ ચ દન્તાઃ ચ નાસિકોષ્ઠૌ ચ તાલુ ચ ॥
[પાણિનીયશિક્ષા, શ્લોí 13]
ઇતિ આદિ । વર્ણાઃ ઉચ્ચાર્યમાણાઃ સ્વૈઃ સ્વૈઃ સ્થાનકરણપ્રયત્નૈઃ સ્વભાવતઃ એવ આસ્યાત્ નિષ્ક્રામન્તિ, ન અન્યતઃ । "અકુહવિસર્જનીયાઃ કણ્ઠ્યાઃ, ઋટુરષાઃ મૂર્ધન્યાઃ ।" અકુહવિસર્જનીયાઃ ઉચ્ચાર્યમાણા કણ્ઠપ્રદેશાત્ એવ આસ્યાત્ નિષ્ક્રામન્તિ ન મૂર્ધ્નઃ, ઋટુરષાઃ ઉચ્ચાર્યમાણાઃ મૂર્ધ્નઃ એવ ન અન્યસ્માત્ પ્રદેશાન્તરાત્ ઇતિ । યસ્માત્ તેષામ્ સ્થાનકરણપ્રયત્નાઃ સ્વભાવતઃ એવ સિદ્ધાઃ તસ્માત્ તેષામ્ સ્થાનકરણપ્રયત્નઃ નિરર્થકઃ । તથા ચ અનધીતવ્યાકરણાઃ
અપિ બ્રાહ્મણાઃ વેદાન્ અધીયતે । ન ચ તેષામ્ દુરધીતમ્ ભવતિ । ન ચ અનધીતજ્યોતિષામ્ અયના વેદોક્તાન્ યજ્ઞકાલાન્ જાનતે । વ્યાકરણેન કિલ વેદાનામ્ રક્ષા ક્રિયતે । રક્ષા અપિ પ્રજાનામ્ પાર્થિવૈઃ દુષ્ટનિગ્રહેણ શિષ્ટાનુગ્રહેણ ચ ક્રિયતે । એવમ્ વેદાનામ્ શબ્દરાશિત્વાત્ અસાધૂનામ્ ઉદ્ધારઃ નિગ્રહઃ, સાધૂનામ્ શબ્દાનામ્ સમ્યક્ કૃતઃ અનુગ્રહઃ ઇતિ । એતત્ ચ ન । નિત્યાઃ વેદાઃ । તેષુ શબ્દરાશિપ્રક્ષેપાણામ્ [સ્વતઃ સિદ્ધિઃ], દૃષ્ટાનુવિધિત્વાત્ છન્દસઃ । યઃ યઃ
શબ્દઃ વેદેષુ પઠ્યતે તસ્ય તસ્ય અપ્રસિદ્ધલક્ષણસ્ય અપિ સ્વયમ્ લક્ષણમ્ સાધ્યમ્ પ્રત્યયપ્રકૃતિલોપાગમવર્ણવિકારાદિભિઃ । ન ચ જ્યોતિષામ્ અયનસ્ય અપિ । યે યે વેદે યજ્ઞકાલાઃ દૃષ્ટાઃ તે સર્વે એવ જ્યોતિષામ્ અયને ગણિતલક્ષણસિદ્ધાઃ એવ ।
અન્યત્ ચ ã "દૃષ્ટાનુવિધિત્વાત્ છન્દસઃ" ઇતિ યદિ વેદેષુ દૃષ્ટઃ એવ અનુવિધીયતે તદા નહિ કિઞ્ચિત્ પ્રયોજનમ્ વ્યાકરણેન । અથ ઋગ્યજુઃસામ્નામ્ સર્વેષામ્ એવ પ્રતિપદાનિરુક્તેઃ નિરુક્તસ્ય આવ્યાપિતા । અથ છન્દોવિચિતૈઃ ઋગ્યજુઃસામ્નામ્ નિત્યઃ એવ છન્દઃ નિબદ્ધઃ । ન ચ તેષામ્ ઇદાનીમ્ કાવ્યપદપૂર્વઃ નિબદ્ધઃ ક્રિયતે । ન ચ અન્યૂનાધિકલક્ષણાનામ્ ઋગ્યજુઃસામ્નામ્ ઇદાનીમ્ અન્યથાકરણમ્ કરણમ્ । એવમ્ ચ બાહ્વૃચે શ્રુતૌ શ્રૂયતે, ન હિ એકેન અક્ષરેણ
દ્વાભ્યામ્ વા ઊનાનિ છન્દાંસિ ક્રિયન્તે ઇતિ । ન હિ એવમ્ વેદોક્તાનામ્ યજ્ઞકાલાનામ્ ઇતિ ક્રમઃ શ્રૂયતે । ન હિ આધાનાદિષુ સંસ્કારેષુ કાલવિશેષાઃ જ્યોતિષામ્ અયનાત્ વિના અવગમ્યન્તે । તત્ યથા સંસ્કારેષુ ã
એવમ્ ગચ્છન્ સ્ત્રિયમ્ ક્ષામામ્ મઘામ્ મૂલમ્ ચ વર્જયેત્ ।
સુસ્થઃ ઇન્દૌ સુલક્ષણ્યામ્ વિદ્વાંસમ્ પુત્રમ્ અશ્નુયાત્ ॥
[યાજ્ઞવલ્ક્યસ્મૃતિઃ, આચારાધ્યાયઃ, વિવાહપ્રકરણમ્, શ્લોí 80]
ઇતિ । તત્ર મઘામૂલયોઃ પ્રતિપત્તિચ્છેદૌ ઇન્દોઃ ચ સુસ્થદુઃસ્થતામ્ ચ નાનધીતજ્યોતિષામ્ અયના જાનતે । "સા યદિ ગર્ભમ્ ન દધીત સિંહ્યા શ્વેતપુષ્પ્યા ઉપોષ્ય પુષ્યેણ મૂલમ્ ઉત્થાપ્ય" ઇતિ [પારસ્કરગૃહ્યસૂત્રમ્, કાí 1, કણ્ડિકા 13, સૂí 1] તત્ર પુષ્યસ્ય પ્રતિપત્તિચ્છેદૌ નાનધીતજ્યોતિષામ્ અયના જાનતે । તથા ચ પુંસવને ã "યત્ અહઃ પુંસા નક્ષત્રેણ ચન્દ્રમાઃ [યુજ્યેત] તત્ અહર્ ઉપવાસ્ય" ઇતિ [પારસ્કરગૃહ્યસૂત્રમ્, 1. 14. 3] । તત્ર પુંનક્ષત્રાણિ પુનર્
વસુપુષ્યહસ્તસ્વાતિશ્રવણાઃ । એતેષામ્ નિરુપહતાનામ્ અનુકૂલહતાનામ્ ચ પ્રતિપત્તિચ્છેદૌ નાનધીતજ્યોતિષામ્ અયના જાનતે ।
અન્યત્ ચ ã
નામધેયમ્ દશમ્યામ્ તત્ દ્વાદશ્યામ્ વા અસ્ય કારયેત્ ।
પુણ્યે અહનિ મુહૂર્ત્તે વા નક્ષત્રે વા ગુણાન્વિતે ॥
[મનુસ્મૃતિઃ, 2.30]
ઇતિ । અત્ર પુણ્યસ્ય અહ્નઃ, નક્ષત્રસ્ય ગુણાન્વિતસ્ય, મુહૂર્તસ્ય વા પ્રતિપત્તિચ્છેદૌ નાનધીતજ્યોતિષામ્ અયના જાનતે ।
અન્યત્ ચ ã "ઉદગયને આપૂર્યમાણપક્ષે પુણ્યાહે કુમાર્યાઃ પાણિમ્ ગૃહ્ણીયાત્", "ત્રિષુ ત્રિષુ ઉત્તરાદિષુ", "સ્વાતૌ મૃગશિરસિ રોહિણ્યામ્ ચ" [પારસ્કરગૃહ્યસૂત્રમ્, 1.4.5-7] ઇતિ અત્ર ઉદગયનાદીનામ્ ઉત્તરાદીનામ્ નક્ષ્ત્રાણામ્ વધૂવરયોઃ અનુકૂલાનામ્ ચ પ્રતિપત્તિચ્છેદૌ નાનધીતજ્યોતિષામ્ અયના જાનતે, એવમાદિ પ્રતિશાખમ્ સંસ્કારાણામ્ પુણ્યાહનક્ષત્રમુહૂર્તચોદના જ્યોતિષામ્ અયનાઙ્ગવિષયાઃ તદ્વિદ્ભ્યઃ એવ અવગન્તવ્યાઃ, ન ગુરૂપદેશાત્ સમ્પ્રદાયાવિચ્છેદાત્
વા અવગન્તવ્યાઃ । ઇતિ અધ્યેયમ્ જ્યોતિષામ્ અયનમ્ ।
અન્યત્ ચ ã છન્દસઃ ઉપાકર્મણિ "અથ અતઃ અધ્યાયોપાકર્મ । ઓષધીનામ્ પ્રાદુર્ભાવે શ્રવણેન શ્રાવણ્યામ્ પૌર્ણમાસ્યામ્ શ્રાવણસ્ય પઞ્ચમી હસ્તેન વા" [પારસ્કરગૃહ્યસૂત્રમ્, 2.10.1-2] ઇતિ અત્ર શ્રાવણપૌર્ણમાસીમ્ શ્રવણેન યુક્તામ્, શ્રાવણસ્ય પઞ્ચમીમ્ હસ્તેન યુક્તામ્ નાનધીતજ્યોતિષામ્ અયના જાનતે । અન્યત્ ચ ã [છન્દસઃ ઉત્સર્ગે] "પૌષસ્ય રોહિણ્યામ્ મધ્યમાયામ્ વાષ્ટકાયામ્ અધ્યાયાન્ ઉત્સૃજેરન્" [પારસ્કરગૃહ્યસૂત્રમ્, 2.12.1] ઇતિ એતત્ ચ

। અથ નક્ષત્રાધાનેષુ "યા અસૌ વૈશાખસ્ય આમાવાસ્યા તસ્યામ્ આદધીત સા રોહિણ્યા સમ્પદ્યતે" [આપસ્તમ્બશ્રૌતસૂત્રમ્, 4.3.20; બૌધાયનવ્યાખ્યા] ઇતિ અત્ર પ્રાગ્ એવ રોહિણ્યા વૈશાખસ્ય આમાવાસ્યાયાઃ પરિજ્ઞાનયોગ્યસ્ય આધાનદ્રવ્યસ્ય અર્જનમ્ ઋત્વિજામ્ ચ વરણમ્ ઇતિ એતત્ ચ જ્યોતિષામ્ અયનાઙ્ગવિષયમ્, તદ્વિદ્ભ્યઃ એવ અવગન્તવ્યમ્, ન ગુરૂપદેશાત્ સમ્પ્રદાયાવિચ્છેદાત્ વા અવગન્તવ્યમ્ ઇતિ અધ્યેયમ્ જ્યોતિષામ્ અયનમ્ । તથા ચ "કૃત્તિકાસુ અગ્નિમ્ આદધીત" [તૈત્તિરીયબ્રાહ્મણમ્,
1.1.2.1] એવમાદિ નક્ષત્રાધાનચોદનાઃ ચ "પશ્વિજ્યા સંવત્સરે [સંવત્સરે], પ્રાવૃષિ આવૃત્તિમુખયોઃ વા" [કાત્યાયનશ્રૌતસૂત્રમ્, પશુબંધí, 1-2] ઇતિ આવૃત્તિમુખયોઃ પ્રતિપત્તિચ્છેદૌ વેદિનામ્ અનધીતજ્યોતિષામ્ અયના [ન] જાનતે । અન્યત્ ચ ã "દર્શપૌર્ણમાસાભ્યામ્ યજેત" [શતપથબ્રાહ્મણમ્, 11.2.5.10] ઇતિ એવમાદિ ચોદનાઃ ચ [શ્રૌત]સ્માર્તેષુ ચ કર્મસુ "અપરપક્ષે શ્રાદ્ધમ્ કુર્વીત ઊર્ધ્વમ્ વા ચતુર્ય્યામ્" [પારસ્કરગૃહ્યસૂત્રપરિશિષ્ટકારભાષ્યમ્, શ્રાદ્ધસૂત્રમ્
1] ।
અપિ નઃ સ કુલે જાયાત્ યઃ નઃ દદ્યાત્ ત્રયોદશીમ્ ।
પાયસમ્ મધુસંયુક્તમ્ વર્ષાસુ ચ મઘાસુ ચ ॥
[મનુસ્મૃતિઃ, 3.264]
ઇતિ ।
કિમ્ બહુના, શ્રૌતસ્માર્તવિષયાણામ્ તિથિનક્ષત્રવિષયાણામ્ કર્મણામ્ નિત્યાનામ્ કામ્યાનામ્ ચ ન જ્યોતિષામ્ અયનાત્ વિના સમારમ્ભઃ, ઇતિ અધ્યેયમ્ જ્યોતિષામ્ અયનમ્ ।
[ લોકવ્યવહારે જ્યોતિષશાસ્ત્રોપાદેયતા ]
લોકઃ ચ તિથિનક્ષત્રમુહૂર્તવિષયાણામ્ [સમ્બન્ધેન એવ] શુભેષુ કાર્યેષુ પ્રવર્તતે । તથા ચ પુષ્પફલપાણિઃ સર્વઃ એવ દૈવજ્ઞમ્ ઉપેત્ય પૃચ્છતિ ã "કદા મે કિમ્ ભવિષ્યતિ? કદા અહમ્ કૃષ્યાદિકર્મણિ પ્રવર્તે? કદા અહમ્ દૈવજ્ઞકેન ઉપતિષ્ઠે? કદા અહમ્ અધ્વાનમ્ પ્રપદ્યે? કદા રાજાનમ્ પશ્યામિ? ઇહસ્થસ્ય શુભમ્ મે ભવિષ્યતિ આહોસ્વિદ્ અન્યસ્થાનગતસ્ય? કેન કર્મણા પ્રવૃત્તસ્ય મે ફલમ્ ભવિષ્યતિ?" ઇતિ એતત્ દૈવજ્ઞાત્ અવગતાર્થઃ
સર્વઃ એવ શુભેષુ કાર્યેષુ પ્રવર્તતે । અશુભેષુ અપિ ã "કદા પરદેશમ્ દિધક્ષુઃ અહમ્ પ્રવર્તે? કદા વૈરિણઃ વિનાશાય પ્રતિષ્ઠે? કદા ગજાશ્વહરણમ્ [વિદધે]? કદા પુરમ્ ગ્રામમ્ વા ઘાતયામિ?" એતત્ ચ દૈવજ્ઞાત્ અવગત્ય સર્વઃ પ્રવર્તતે । મ્લેચ્છાદયઃ અપિ ચ શકુનનિમિત્તસ્વપ્નબલાત્ એવ કાર્યેષુ પ્રવર્તન્તે । યસ્ય ચ યત્કિઞ્ચિત્ શુભમ્ ભવતિ સ બ્રવીતિ "શુભનક્ષત્રમુહૂર્તેષુ અહમ્ આગતઃ", યસ્ય વા યત્કિઞ્ચિત્ સ્ખલિતમ્ ભવતિ સ બ્રવીતિ ã "મમ નક્ષત્રપીડા
વર્તતે, ન અનુકૂલાઃ ગ્રહાઃ" ઇતિ । તથા ચ હસ્તિશિક્ષાવિદઃ સ્વશાસ્ત્રોક્તતિથિનક્ષત્રેષુ એવ પારિબન્ધાદિહસ્તિકર્મસુ પ્રવર્તન્તે ।
પક્ષચ્છિદ્રેષુ તિથયઃ યે યસ્ય -રવઃ મતા।
તેષુ તેષુ પારિપ્રવેશબન્ધમ્ ચ પરિવર્જયન્તિ ।
નક્ષત્રમ્ હસ્તિનામ્ પ્રાહ સ્વયમ્ એવ પ્રજાપતિઃ ।
હસ્તહસ્તવિશુદ્ધઃ હિ હસ્તિનામ્ કર્મ કીર્ત્યતે ॥
ઇતિ આદિ । તથા ચ અશ્વશિક્ષાયામ્ ã
અશ્વિન્યામ્ રેવતૌ પુષ્યે પુનર્ વસ્યોઃ ચ કારયેત્ ।
વાજિનામ્ સર્વકર્માણિ સ્વાતૌ વારુણહસ્તયોઃ ॥
ઇતિ । તથા ચ વિષતન્ત્રે ã
કૃત્તિકાસુ વિશાખાસુ મઘાસુ ભરણીષુ ચ ।
સાર્પે મૂલે તથા અર્દ્રાયામ્ સર્પદષ્ટઃ ન જીવતિ ॥
આવિદ્ધમ્લેચ્છાદયઃ અપિ ચ ન શુભતિથિનક્ષત્રમુહૂર્તાન્ ઉલ્લઙ્ઘ્ય પ્રવર્તન્તે । તથા ક્ષુતરુદિતાક્રુષ્ટપ્રત્યસ્ખલિતશ્રવણમ્ પરિહરન્તિ । તૃણકાષ્ઠભારલવણાસ્થિમત્તોન્મત્તક્લીબાહિદર્શનમ્ પરિહરન્તિ । સિતકુસુમસ્વાદુફલેક્ષુવંશા[મ્બર]સ[મ]લઙ્કૃતસ્ત્રીપૂર્ણકુમ્ભાદિદર્શનમ્ અભિનન્દન્તિ । ઇતિ અધ્યેયમ્ જ્યોતિષામ્ અયનમ્ લોકાનુગ્રહાય । ઇતિ એવમ્ ઇદમ્ પ્રથમમ્ ગીતિકાસૂત્રમ્

[ ગ્રહાણામ્ યુગભગણાઃ ]
ગ્રહાણામ્ યુગભગણપ્રદર્શનાય આર્યામ્ આહ ã
યુગરવિભગણાઃ ખ્યુઘૃ શશિ
ચયગિયિઙુશુછ્લૃ કુ ઙિશિબુણ્લૃષ્ખૃ પ્રાક્ ।
શનિ ઢુઙ્વિઘ્વ ગુરુ ખ્રિ-
ચ્યુભ કુજ ભદ્લિઝ્નુખૃ ભૃગુબુધસૌરાઃ

અસ્યાઃ પદાનિ ã યુગરવિભગણાઃ, ખ્યુઘૃ અવિભક્તિકઃ નિર્દેશઃ, શશિ અવિભક્તિકઃ એવ, ચયગિયિઙુશુછ્લૃ અવિભક્તિકઃ, કુ અવિભક્તિકઃ એવ, ઙિશિબુણ્લૃષ્ખૃ અવિભક્તિકઃ, પ્રાક્, શનિ, ઢુઙ્વિઘ્વ, ગુરુ, ખ્રિચ્યુભ, કુજ, ભદ્લિઝ્નુખૃ, એતાનિ શન્યાદીનિ અપિ ચ પદાનિ અવિભક્તિકનિર્દિષ્ટાનિ એવ । અવિભક્તિકનિર્દેશાઃ અન્યત્ર અપિ દૃશ્યન્તે "ઐઉણ્ ઋઌક્", "સર્વવિશ્વ" ઇત્યાદિષુ ચ । ભૃગુબુધસૌરાઃ ।
[યુગરવિભગણાઃ] । યુગે રવિભગણાઃ યુગરવિભગણાઃ, યુગસ્ય વા રવિભગણાઃ યુગરવિભગણાઃ । યુગમ્ કાલક્રિયાપાદે વક્ષ્યતે । અથ અત્ર દ્વન્દ્વનિર્દેશઃ કસ્માત્ ન ભવતિ? ã યુગમ્ ચ રવિભગણાઃ ચ યુગરવિભગણાઃ, યુગમ્ ખ્યુઘૃ રવિભગણાઃ ખ્યુઘૃ ઇતિ । એવમ્ ચ સતિ દ્વન્દ્વનિર્દેશે યત્ તત્ કાલક્રિયાપાદે વક્ષ્યતે, તત્ એવ ન વક્તવ્યમ્ ભવતિ । સત્યમ્, કિન્તુ ત્રૈરાશિકમ્ ન સિદ્ધ્યતિ । સપ્તમાસમાસે ષષ્ઠીસમાસે વા ક્રિયમાણે ત્રૈરાશિકમ્
સિદ્ધમ્ । યદિ દિવસસઙ્ખ્યે વર્ષસઙ્ખ્યે વા યુગે યથાનિર્દિષ્ટાઃ ગ્રહભગણાઃ લભ્યન્તે તદા અસ્મિન્ નિર્દિષ્ટે કિયન્તઃ ઇતિ તત્કાલમધ્યમગ્રહભગણાદયઃ લભ્યન્તે । ષષ્ઠીસમાસે ચ યદ્ યસ્ય દિવસસઙ્ખ્યસ્ય વર્ષસઙ્ખ્યસ્ય યુગસ્ય યથાનિર્દિષ્ટાઃ ગ્રહભગણાઃ લભ્યન્તે, અસ્ય ઇષ્ટસ્ય કિયન્તઃ ઇતિ મધ્યમગ્રહભગણાદિસિદ્ધિઃ । દ્વન્દ્વે પુનર્ ન એતત્ સિદ્ધ્યતિ । અસૌ ચ અત્ર યુગભગણશબ્દઃ સર્વત્ર અધિકારાર્થે પ્રયુજ્યતે । અધિકારે ચ યથા યુગરવિભગણાઃ
એવમ્ યુગે શશિભગણાઃ ઇત્યાદિ । અન્યથા કસ્મિન્ કાલે કસ્ય વા કાલસ્ય એતે ગ્રહભગણાઃ ઇતિ એતત્ ને નિર્દિષ્ટમ્ ભવતિ । તસ્માત્ ષષ્ઠીસપ્તમીસમાસાભ્યામ્ અન્યતરેણ વ્યાખ્યેયમ્, અર્કેણ એવ ગ્રહાણામ્ યુગપ્રસિદ્ધેઃ । ઉક્તમ્ ચ ã
વિશિષ્ટદેશકાલાર્કભાદિપર્યાયયોગજઃ ।
કાલઃ ગ્રહાત્ ચ સદસદ્વર્ગઃ સ્યાત્ વ્યાવહારિકમ્ ॥
ઇતિ । ઉત્તરત્ર અપિ અધિકારાર્થમ્ રવિયુગભગણશબ્દઃ સમ્બન્ધનીયઃ, રવિયુગે શશિભગણાઃ રવિયુગસ્ય વા ઇતિ । કથમ્ ઇદમ્? [રવિયુગભગણાઃ ઇતિ] પાઠાન્તરે અપિ દ્વન્દ્વનિર્દેશાત્ ષષ્ઠીસપ્તમ્યર્થઃ દુર્લભઃ ભવેત્ અધિકારઃ ચ । એવમ્ તર્હિ એકશેષનિર્દેશઃ અત્ર પ્રતિપત્તવ્યઃ, રવિયુગભગણાઃ ચ રવિયુગભગણાઃ ચ રવિયુગભગણાઃ ઇતિ । એકેન રવિયુગભગણશબ્દેન રવિયુગભગણાઃ ચ રવિયુગભગણપ્રમાણસંસિદ્ધિઃ દ્વિતીયેન ષષ્ઠીસપ્તમીસમાસાભ્યાં
ત્રૈરાશિકસિદ્ધિઃ ઇતિ । યદિ એવમ્ યુગરવિભગણશબ્દેન અપિ અયમ્ અર્થઃ શક્યતે જ્ઞાતુમ્, ન કિઞ્ચિત્ પાઠાન્તરે પ્રયોજનમ્ ।
યુગરવિભગણાઃ કિયન્તઃ? ઉચ્યન્તે ã ખ્યુઘૃ । ઉકારવર્ગસ્થાને અયમ્ ખકારઃ યકારઃ ચ, તેન ઉકારવર્ગસ્થાને દ્વાત્રિંશત્ । ઘૃ ઋકારવર્ગસ્થાને ઘકારઃ, તેન તસ્મિન્ સ્થાને ચત્વારિ । એવમ્ એકત્ર ત્રિચત્વારિંશત્ લક્ષા વિંશતિસહસ્રાણિ । અઙ્કૈઃ અપિ 4320000 ।
શશિ ચયગિયિઙુશુછ્લૃ । પ્રકૃતાધિકારયુગભગણસંયોગેન શશિશબ્દઃ વ્યાખ્યેયઃ ã યુગશશિભગણાઃ । અત્ર અપિ તૌ એવ સમાસૌ । યુગશશિભગણાઃ ચયગિયિઙુશુછ્લૃ । પૂર્વવત્ એવ વર્ગાવર્ગસ્થાનેષુ સઙ્ખ્યા સ્થાપનીયા । રસાગ્નિરામદહનેષ્વદ્રિશૈલશિલીમુખાઃ । અઙ્કૈઃ અપિ 57753336।
કુ ઙિશિબુણ્લૃષ્ખૃ । તથા એવ યુગકુભગણાઃ તથા એવ સ્વસ્થાને અપિ વિનિવેશિતાઃ, ખામ્બરેષ્વદ્રિરામાશ્વિયમાષ્ટતિથયઃ, 1582237500 ।
ભચક્રપ્રતિબદ્ધાનિ નક્ષત્રાણિ તસ્ય ભચક્રસ્ય પ્રવહાક્ષેપવશાત્ અપરામ્ દિશમ્ આસાદયન્તિ । નક્ષત્રાણિ [ભુવમ્] ગ્રહવત્ સ્વગત્યા પ્રાઙ્મુખીમ્ ભ્રમન્તીમ્ ઇવ પશ્યન્તિ ઇતિ અનયા યુક્ત્યા ભુવઃ ભગણનિર્દેશઃ ।
પ્રાક્ । યે એતે ગ્રહાઃ વિવસ્વદાદયઃ પ્રાઙ્મુખાઃ ભ્રમન્તિ । યદિ અપિ ભપઞ્જરપ્રવહાક્ષેપાત્ અપગચ્છન્તિ દિશમ્, તથા અપિ એતે સ્વગત્યા પ્રાઙ્મુખમ્ એવ ગચ્છન્તિ । અલ્પત્વાત્ ગતેઃ કાલાન્તરેણ પ્રાચીમ્ દિશમ્ આસાદયન્તઃ લક્ષ્યન્તે, કુલાલચક્રસ્થકીટવત્ । યદિ એતે પ્રાગ્ગતયઃ ન સ્યુઃ, તદા અશ્વિન્યામ્ દૃષ્ટઃ [ગ્રહઃ] ભરણ્યામ્ ન ઉપલક્ષ્યેત । યદિ એતે અપરાભિમુખાઃ સ્યુઃ, તદા અશ્વિન્યામ્ દૃષ્ટાઃ રેવત્યામ્ ઉપલક્ષ્યેરન્ । તસ્માત્ એતે પ્રાઙ્મુખાઃ એવ
ભ્રમન્તિ ઇતિ અતઃ "પ્રાક્" ઇતિ ।
કિમ્ પુનર્ ભૂભગણોપદેશે પ્રયોજનમ્ ઇતિ આહ ã "રવિભૂયોગાઃ [ભૂદિવસાઃ]", [કાલક્રિયાí, 5] ઇતિ ભૂદિવસાનયનમ્ । ન એતત્ અસ્તિ, પ્રકારાન્તરનિષ્પન્નત્વાત્ કુદિવસાનામ્ । યદિ અપિ અયમ્ એવ કુદિવસપ્રતિપત્તેઃ ઉપાયઃ સ્યાત્ તથા અપિ ઉપદેશગૌરવાત્ ન યુજ્યતે । કા ઉપદેશગુરુતા? ઉચ્યતે ã "કુ ઙિશિબુણ્લૃષ્ખૃ" ઇતિ કુભગણોપદેશઃ, "રવિભૂયોગાઃ ભૂદિવસાઃ" ઇતિ ભૂદિવસોપદેશઃ । કથમ્ તર્હિ અભિધીયતે? ઉચ્યતે ã ભૂદિવસપ્રમાણનિર્દેશઃ । એવમ્ લઘુતરપ્રકારઃ
। તસ્માત્ ન એકમ્ પ્રયોજનમ્ ઉપદેશસ્ય એતાવતઃ કારણમ્ ભવિતુમ્ અર્હતિ । અન્યત્ અપિ પ્રયોજનાન્તરમ્ અસ્તિ ઇતિ આહ । તત્ યથા ã કલિયાતભૂભગણૈઃ સર્વે એવ ગ્રહાઃ મીનમેષસન્ધ્યુદયકાલાવધયઃ આનીયન્તે । કલિ[યાત]રવિમણ્ડલાહર્ગણસમાસઃ [એવ] કલિયાતભૂભગણાઃ । તૈઃ ત્રૈરાશિકમ્ ã યદિ યુગપ્રસિદ્ધભૂભગણૈઃ ઇષ્ટગ્રહભગણાઃ મીનમેષસન્ધિપ્રારબ્ધાઃ પ્રાપ્યન્તે, તદા કલિયાતભૂભગણૈઃ કિયન્તઃ ઇતિ ઇષ્ટગ્રહભગણાદયઃ । અથવા
સૂર્યોદયકાલાવધેઃ એવ ગ્રહાઃ આનીયન્તે । કથમ્? રવિભગણાઃ યાતાહર્ગણે ક્ષિપ્ત્વા તદ્દિવસસૂર્યરાશ્યાદીન્ ચ અધઃ વિન્યસ્ય ઇષ્ટગ્રહભગણૈઃ ક્રમેણ સંગુણય્ય સ્વચ્છેદૈઃ ષષ્ટ્યાદિભિઃ ભક્ત્વા ઉપરિ ઉપરિ આરોપ્ય તથા એવ ભૂભગણૈઃ વિભજેત, લબ્ધમ્ ઇષ્ટગ્રહમણ્ડલાનિ । શેષમ્ દ્વાદશાદિગુણિતમ્ કૃત્વા તદ્ અવશિષ્ટમ્ [અધઃ અધઃ] પ્રક્ષિપ્ય તથા એવ ચ અપહૃતે રાશ્યાદયઃ । અથવા, રવિમણ્ડલાહર્ગણયોગમ્ દ્વાદશભિઃ સંગુણય્ય રવિયાતરાશયઃ
પ્રક્ષિપ્યન્તે, ત્રિંશતા ભાગાનિત્યાદિ [અર્ઘાત્ ત્રિંશતા સંગુણય્ય રવિયાતભાગાન્ પ્રક્ષિપેત્ ઇતિ આદિ] કર્મ કૃત્વા ખખષડ્ઘનચ્છેદરાશિમ્ નિધાય ત્રૈરાશિકમ્ ã યદિ યુગભૂભગણૈઃ અભીષ્ટગ્રહભગણાઃ લભ્યન્તે, તદા ખખષડ્ઘનભાગહારભૂભગણૈઃ કિયન્તઃ? તેન ખખષડ્ઘનગુણિતયુગભૂભગણૈઃ ભાગે હૃતે ભગણાદિલબ્ધિઃ । અથવા, રાશ્યાદિગુણકારસંવર્ગ- [12 x 30 x 60]-ખખષડ્ઘન-[21600]યોઃ ગુણકારભાગહારયોઃ તુલ્યત્વાત્ નષ્ટયોઃ
અભીષ્ટગ્રહભગણગુણિતભૂભગણલિપ્તાનામ્ યુગભૂભગણાઃ એવ ભાગહારઃ, ફલમ્ અભીષ્ટગ્રહલિપ્તાઃ ।
શનિ ઢુઙિવઘ્વ । પૂર્વવત્ શનિયુગભગણાઃ ઢુઙ્વિઘ્વ, કૃતરસેષુ અઙ્ગમનવઃ, અઙ્કૈઃ અપિ 146564 । ગુરુ ખ્રિચ્યુભ । પૂર્વવત્ એવ, કૃતાશ્વિયમાબ્ધિરસાગ્નયઃ, અઙ્કૈઃ અપિ 364224 । તથા એવ કુજ ભદ્લિઝ્નુખૃ, વેદાશ્વિવસુરસરન્ધ્રયમાસ્વિનઃ, અઙ્કૈઃ અપિ 2296824 ।

ભૃગુબુધસૌરાઃ । ભૃગુઃ ચ બુધઃ ચ ભૃગુબુધૌ, તયોઃ સૌરાઃ । સૂર્યસ્ય ઇમે સૌરાઃ । કે? ભગણાઃ । ભૃગુબુધયોઃ સૌરાઃ, ભૃગુબુધસૌરાઃ । સૂર્યસ્ય યે ભગણાઃ તે એવ શુક્રબુધયોઃ અપિ ખ્યુઘૃ-સઙ્ખ્યા ઇતિ । એતેષામ્ યુગભગણાનામ્ ઉત્પત્તિપ્રત્યાખ્યાનમ્ "ક્ષિતિરવિયોગાદિનકૃદ્" [ગોલપાદઃ, 48] ઇતિ અસ્યામ્ કારિકાયામ્ વ્યાખ્યાસ્યામઃ । એવમ્ દ્વિતીયા ગીતિઃ

[ ગ્રહોચ્ચયુગભગણાઃ ]
ગ્રહોચ્ચયુગભગણપ્રતિપાદનાય આહ ã
ચન્દ્રોચ્ચ ર્જુષ્ખિધ બુધ
સુગુશિથૃન ભૃગુ જષબિખુછૃ શેષાર્કાઃ ।
ચન્દ્રોચ્ચ, ર્જુષ્ખિધ, બુધ, સુગુશિથૃન, ભૃગુ, જષબિખુછૃ, એતેષામ્ અવિભક્તિકઃ નિર્દેશઃ, શેષાર્કાઃ ।
અત્ર અપિ અધિકૃતયુગભગણસંયોગેન એવ વ્યાખ્યેયમ્ । ચન્દ્રોચ્ચસ્ય યુગભગણાઃ ચન્દ્રોચ્ચયભગણાઃ, ર્જુષ્ખિધ નવેન્દુયમાષ્ટવસ્વબ્ધયઃ, અઙ્કૈઃ અપિ 488219 । બુધ એવમ્ બુધોચ્ચયુગભગણાઃ સુગુશિથૃન ખાશ્વ્યમ્બરમુનિરામરન્ધ્રાદ્રિશશિનઃ, અઙ્કૈઃ અપિ 17937020 । ભૃગુ તથા એવ ભૃગૂચ્ચયુગભગણાઃ જષબિખુછૃ વસ્વષ્ટાગ્નિયમાશ્વિશૂન્યાદ્રયઃ, અઙ્કૈઃ અપિ 7022388 ।
અત્ર અયમ્ ભૃગુશબ્દઃ, આહોસ્વિત્ ભૃગુજશબ્દઃ? ભૃગુઃ નામ ભગવાન્ મહર્ષિઃ તસ્ય પુત્રઃ શુક્રઃ તસ્ય યે ભગણાઃ નિર્દિશ્યન્તે; તેન ભૃગુજઃ ઇતિ, અથવા ભાર્ગવઃ ઇતિ નિર્દેશ્યઃ । યદિ અયમ્ ભૃગુજશબ્દઃ, તદા ષબિખુછૃ ઇતિ એતે ભગણાઃ પ્રાપ્નુવન્તિ, જષબિખુછૃ ઇતિ એતે ચ ઇષ્યન્તે । કથમ્ તર્હિ અત્ર ભૃગુશબ્દઃ એવ વિજ્ઞેયઃ, યત્ ઉત ભૃગુજશબ્દઃ? ભૃગુશબ્દઃ એવ વિજ્ઞાયતે । કુતઃ? અન્યત્ર ભૃગુજશબ્દસ્ય આશ્રવણાત્ । અત્ર શાસ્ત્રે ભૃગુજશબ્દેન ન
ક્વચિત્ શુક્રઃ આચાર્યેણ નિર્દિષ્ટઃ । તેન તર્હિ ભૃગુશબ્દેન ભૃગુગુરુબુધશનિ ઇતિ આદિ યદિ અપિ ઉચ્યતે, ભાર્ગવશબ્દેન નિર્દેશઃ કર્તવ્યઃ, ન ભૃગુશબ્દેન, ભૃગોઃ અપત્યમ્ ભાર્ગવઃ ઇતિ । ન એષઃ દોષઃ, ભૃગોઃ અપત્યમ્ ભૃગુઃ ઇતિ અપિ ભવતિ, "યથા બભ્રુઃ, મણ્ડુઃ, લમકઃ" [અષ્ટાધ્યાયી, 3.1.2. પાતઞ્જલભાષ્યમ્] ઇતિ । બભ્રોઃ અપત્યમ્ બાભ્રવ્યઃ ઇતિ આદિ વક્તવ્યે બભ્રુઃ ઇતિ ઉચ્યતે, એવમ્ માણ્ડવ્યઃ મણ્ડુઃ । તથા એવ ભાર્ગવઃ ભૃગુઃ ।
શેષાર્કાઃ । નિર્દિષ્ટેભ્યઃ યે અન્યે તે શેષાઃ, તે ચ શનિગુરુભૌમાઃ । તેષામ્ શેષાણામ્ । અર્કસ્ય ઇમે આર્કાઃ । કે? ભગણાઃ । શેષાણામ્ આર્કાઃ, શેષાર્કાઃ । "ખ્યુઘૃ"તુલ્યાઃ એવ ઉચ્ચભગણાઃ શનિગુરુભૌમાનામ્ । યતઃ સૂર્યાદયઃ વિગ્રહવન્તઃ પરિભ્રમન્તઃ રાશિષુ ઉપલક્ષ્યન્તે, તેન તેષામ્ ભગણાઃ કીર્ત્યન્તે । એતે પુનર્ શશ્યુચ્ચાદયઃ ન એવ લક્ષ્યન્તે; તેષામ્ કથમ્ ભગણાઃ ભવન્તિ, અલક્ષ્યમાણત્વાત્ ઇતિ? અત્ર ઉચ્યતે ã અત્ર ચન્દ્રાદીનામ્ એવ [સ્વોચ્ચસ્થિતાનામ્
ભગણાઃ] । અથવા સ્ફુટગ્રહગતિઃ અત્ર સાધ્યતે । તસ્યાઃ સાધનોપાયાઃ મધ્યમઃ, શીઘ્રઃ, મન્દઃ, પરિધયઃ, જ્યા ઇતિ આદયઃ । સા ચ સ્ફુટા ગ્રહગતિઃ એતૈઃ ઉપાયૈઃ સાધયિતુમ્ શક્યતે, ન અન્યથા । યથા પ્રકૃતિપ્રત્યયલોપાગમવર્ણવિકારાદિભિઃ ઉપાયૈઃ સાધુશબ્દઃ સાધ્યતે, એવમ્ અત્ર અપિ । તસ્માત્ ઉપાયાઃ ઉપેયસાધકાઃ । તેષામ્ ન નિયમઃ । ઉક્તમ્ ચ ã
ઉપાદાયાઃ અપિ યે હેયાઃ તાન્ ઉપાયાન્ પ્રચક્ષતે ।
ઉપાયાનામ્ ચ નિયમઃ ન અવશ્યમ્ અવતિષ્ઠતે ॥
[વાક્યપદીયમ્, 2.38]
ઇતિ । તસ્માત્ ઉપાયમાત્રત્વાત્ ન દોષઃ ।
[ પાતયુગભગણાઃ ]
અથ પાતભગણપ્રદર્શનાર્થમ્ આહ ã
બુફિનચ પાતવિલોમા
અધિકૃતયુગભગણસંયોગાત્ યુગપાતવિલોમભગણાઃ । બુફિનચ રસાશ્વિયમદસ્રાગ્નિયમાઃ, અઙ્કૈઃ અપિ 232226; એતે ભગણાઃ । પાતસ્ય વિલોમા વિપરીતગતિઃ પ્રસિદ્ધા, તેન અત્ર અનુલોમગતિજિજ્ઞાસુભિઃ મણ્ડલાત્ વિશોધ્યતે, તસ્ય પાતસ્ય અનુલોમગતિઃ ભવતિ । સા ચન્દ્રાત્ વિશોધ્યતે । તસ્માત્ પાતવિશુદ્ધશેષાત્ ચન્દ્રમસઃ ક્ષેપઃ સાધ્યતે । યદિ એતાવતા પ્રયોજનેન પાતઃ મણ્ડલાત્ શોધ્ય અનુલોમઃ ક્રિયતે અત્ર, તર્હિ મહાપ્રયાસઃ - પાતઃ મણ્ડલાત્ શોધ્યઃ,
સ ચન્દ્રાત્ ઇતિ । કથમ્ તર્હિ? યઃ એવ કરણાગતપાતઃ ચન્દ્રમસિ ક્ષિપ્યતે, વિલોમત્વાત્ અપચયઃ ક્ષેપઃ ઇતિ । તસ્માત્ ઉત્તરઃ દક્ષિણઃ વા વિક્ષેપઃ સાધ્યતે । કિમ્ અયમ્ ચન્દ્રમસઃ પાતઃ ઉચ્યતે, નનુ ચ સર્વેષામ્ એવ અયમ્ ઇતિ? નહિ, પારિશેષ્યાત્ ચન્દ્રસ્ય એવ અયમ્ પાતઃ, ગ્રહાણામ્ પાતાઃ વક્ષ્યન્તે, "નવરાષહ" [ગીતિકાí, 8] ઇતિ । તસ્માત્ પરિશિષ્ટઃ ચન્દ્રસ્ય એવ અયમ્ । નનુ સૂર્યઃ અપિ અન્યઃ અસ્તિ? તસ્ય વિક્ષેપાભાવાત્ પાતાભાવઃ ।
[ ભગણારમ્ભકાલાદિનિર્દેશઃ ]
એતે ગ્રહોચ્ચપાતભગણાઃ કસ્મિન્ કાલે, કસ્મિન્ દેશે, કસ્માત્ જ્યોતિશ્ચક્રપ્રદેશાત્ પ્રવૃત્તાઃ ઇતિ એતત્ ન જ્ઞાયતે । અતઃ તત્પ્રદર્શનાર્થમ્ આહ ã
બુધાહ્નિ અજાર્કોદયાત્ ચ લઙ્કાયામ્

બુધાહ્નિ, અજાર્કોદયાત્, ચ, લઙ્કાયામ્ ।
બુધસ્ય અહઃ બુધાહઃ, તસ્મિન્ બુધાહ્નિ । નનુ ચ "રાજાહસ્સખિભ્યષ્ટચ્" [અષ્ટાધ્યાયી, 5.4.19] ઇતિ સમાસાન્તે કૃતે બુધાહે ઇતિ ભવિતવ્યમ્ । ન એષઃ દોષઃ, સમાસાન્તવિધેઃ અનિત્યત્વાત્ । અનિત્યઃ સમાસાન્તવિધિઃ, કસ્મિન્ ચિત્ ભવતિ કસ્મિન્ ચિત્ ન ભવતિ ઇતિ । તેન બુધાહ્નિ ઇતિ અપિ ભવતિ । બુધદિવસે બુધાદિવારઃ અનન્તરકૃતયુગપ્રવૃત્તૌ । તેન બુધાદિવારાત્ કૃતયુગાદિ અહર્ ગણઃ ગણ્યતે । અજાર્કોદયાત્ અજઃ મેષઃ । અર્કસ્ય ઉદયઃ અર્કોદયઃ । અજઃ ચ અર્કોદયઃ
ચ અજાર્કોદયઃ । "સર્વઃ દ્વન્દ્વઃ વિભાષાયામ્ એકવત્ ભવતિ" [અષ્ટાધ્યાયી 2.2.29, પાતઞ્જલભાષ્યમ્] ઇતિ એકવત્ ભાવઃ । તસ્માત્ અજાર્કોદયાત્, મેષાદેઃ અર્કોદયાત્ ચ । મેષાદેઃ ભગણપ્રદેશાત્ સૂર્યોદયાત્ ચ લઙ્કાયામ્ એતે ગ્રહાઃ સ્વાન્ સ્વાન્ ભગણાન્ ભોક્તુમ્ આરબ્ધાઃ । મેષાદેઃ યસ્માત્ એતે પ્રવૃત્તાઃ તસ્માત્ એષુ ગ્રહેષુ ન ક્ષેપઃ ન અપચયઃ । યસ્માત્ સૂર્યોદયાત્ તસ્માત્ અર્ધરાત્ર્યાદિષુ કાલવિશેષેષુ યથા ઇષ્ટમ્ સ્વભોગૈઃ સઞ્ચાલનમ્, યતઃ લઙ્કાયામ્ તતઃ અન્યેષુ
દેશેષુ દેશાન્તરરેખાયાઃ પૂર્વતઃ અપરતઃ વ્યવસ્થિતેષુ દેશાન્તરફલાપચયઃ ક્ષેપઃ ચ । ચકાર એતાન્ એવ અર્થાન્ સમુચ્ચિનોતિ । બુધાહ્નિ અર્કોદયાત્ લઙ્કાયામ્ ઇતિ । એવમ્ તૃતીયા ગીતિઃ

[ અલ્પમાનમ્ તદ્ગતપ્રમાણમ્ ચ ]
કલ્પયુગમન્વન્તરાણામ્ ગતાગતપ્રતિપાદનાય આહ ã
કાહઃ મનવઃ ઢ મનુયુ-
ગાઃ શ્ખ ગતાઃ તે ચ મનુયુગાઃ છ્ના ચ ।
કલ્પાદેઃ યુગપાદાઃ
ગ ચ ગુરુદિવસાત્ ચ ભારતાત્ પૂર્વમ્

કાહઃ, મનવઃ, ઢ ઇતિ અવિભક્તિકઃ નિર્દેશઃ, મનુયુગાઃ, શ્ખ અયમ્ અપિ અવિભક્તિકઃ એવ, ગતાઃ, તે, ચ અવિભક્તિકઃ, મનુયુગાઃ, છ્ના [અવિભક્તિકઃ], ચ, કલ્પાદેઃ, યુગપાદાઃ, ગ અવિભક્તિકઃ એવ, ચ, ગુરુદિવસાત્, ચ, ભારતાત્, પૂર્વમ્ ।
કઃ ઇતિ પ્રજાપતેઃ આખ્યાનમ્ । કસ્ય અહઃ કાહઃ, બ્રહ્મદિવસઃ ઇતિ અર્થઃ । તસ્ય કાહસ્ય કિયત્ પ્રમાણમ્ ઇતિ આહ ã મનવઃ ઢ । ચતુર્દશ મનવઃ કાહસ્ય પ્રમાણમ્ । બ્રહ્મણઃ દિવસે ચતુર્દશ મનવઃ પરિવર્તન્તે । એકૈકસ્ય મનઃ કિયત્ કિયત્ અન્તરમ્ ઇતિ આહ ã મનુયુગાઃ શ્ખ । દ્વાસપ્તતિયુગાનિ મનઃ મનોઃ અન્તરમ્ । અત્ર કથમ્ ઉચ્યતે તદ્ દ્વાસપ્તતિયુગાનિ મનોઃ અન્તરમ્ ઇતિ । અન્યે પુનર્ અન્યથા મન્યન્તે ã
તદ્ એકસપ્તતિગુણમ્ મન્વન્તરમ્ ઇહ ઉચ્યતે ।
ઇતિ । એકસપ્તતિઃ ચતુર્યુગાનિ મનોઃ અન્તરમ્ । અત્ર કથમ્? ઉચ્યતે ã યે એવમ્ મન્યન્તે તેષામ્ પૂર્વાપરવિરોધઃ । એકસપ્તતિઃ ચતુર્યુગાનિ મનોઃ અન્તરમ્ ઇતિ ઉક્ત્વા ત એવમ્ પુનર્ અપિ આહ ã
સહસ્રયુગપર્યન્તમ્ અહર્ યત્ બ્રહ્મણઃ વિદુઃ ।
રાત્રિમ્ યુગસહસ્રાન્તામ્ તે અહોરાત્રવિદઃ જનાઃ ॥
[શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતા, 8.17; મનુસ્મૃતિઃ, 1.73]
ઇતિ । તત્ર એકસપ્તતિઃ ચતુર્દશભિઃ ગુણિતાનિ ન એવ યુગસહસ્રમ્ ભવતિ । તસ્માત્ ઉચ્યતે પૂર્વાપરવિરોધઃ । યદિ એકસપ્તતિઃ મનોઃ અન્તરમ્, કથમ્ ચતુર્દશમન્વન્તરાણિ યુગસહસ્રમ્ ભવતિ? અસ્માકમ્ તુ દ્વાસપ્તતિઃ ચતુર્યુગાનિ મનોઃ અન્તરમ્ । અષ્ટોત્તરમ્ સહસ્રમ્ બ્રાહ્મઃ દિવસઃ ઇતિ એતત્ ઉપપન્નમ્ ।
તેષુ મનુષુ ચતુર્દશસુ કિયન્તઃ મનવઃ વ્યતિક્રાન્તાઃ ઇતિ આહ ã ગતાઃ તે ચ । ગતાઃ ચ-સઙ્ખ્યા, ષટ્ ઇતિ અર્થઃ । સપ્તમસ્ય મનોઃ કિયન્તિ યુગાનિ ઇતિ આહ ã મનુયુગાઃ છ્ના । મનોઃ સપ્તમસ્ય વ્યતીતાનિ સપ્તવિંશતિઃ યુગાનિ । અષ્ટાવિંશતિતમસ્ય યુગસ્ય પાદાઃ વ્યતીતાઃ ગ ત્રિસઙ્ખ્યાઃ કૃતત્રેતાદ્વાપરસંજ્ઞિતાઃ । ચ પાદપૂરણે । ગુરુદિવસાત્ ચ ભારતાત્ પૂર્વમ્ । ગુરોઃ દિવસઃ ગુરુદિવસઃ, તસ્માત્ ગુરુદિવસાત્, ભારતાત્ ચ પૂર્વમ્ । ગુરુદિવસેન ઉપલક્ષિતાત્
ભારતાત્ પૂર્વમ્ ઇતિ સામાન્યેન અભિહિતત્વાત્ કલિયુગાદેઃ પૂર્વમ્ ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્ । અન્યથા પૂર્વશબ્દાત્ અતિરિચ્યતે । એતે મનવઃ, એતાનિ ચ યુગાનિ, એતે ચ યુગપાદાઃ વ્યતિક્રાન્તાઃ । ચકાર એતાન્ એવ અર્થાન્ સમુચ્ચિનોતિ ।
અત્ર એતત્ પ્રષ્ટવ્યમ્ ã કિમ્ એતાનિ યુગાનિ યુગપાદાઃ ચ તુલ્યપ્રમાણાઃ આહોસ્વિત્ ભિન્નપ્રમાણાઃ ઇતિ? કેચિત્ આહુઃ ભિન્નપ્રમાણાઃ ઇતિ । તદ્ યથા ã
ચત્વારિ આહુઃ સહસ્રાણિ [વર્ષાણામ્ યત્ કૃતમ્ યુગમ્] ।
તસ્ય તાવત્ શતી સન્ધ્યા સન્ધ્યાંશઃ ચ તથાવિધઃ ॥
ઇતરેષુ સસન્ધ્યેષુ સસન્ધ્યાંશેષુ ચ ત્રિષુ ।
એકાપાયેન વર્તન્તે સહસ્રાણિ શતાનિ ચ ॥
[મનુસ્મૃતિઃ, 1.69-70]
અસ્માકમ્ પુનઃ તત્ર યુગપાદાઃ સર્વે એવ તુલ્યપ્રમાણાઃ । અન્યથા અતીતાનાગતગ્રહગતિપરિજ્ઞાનમ્ એવ ન ઘટતે । અયમ્ ચ યુગાદિગતનિર્દેશઃ ગ્રહગતિપરિજ્ઞાનાય એવ । તદ્ યથા ã ષણ્મનવઃ વ્યતિક્રાન્તાઃ ઇતિ । ષણ્ણામ્ ચ મનૂનામ્ વ્યતીતાનિ યુગાનિ દ્વ્યગ્ન્યબ્ધયઃ, 432 । એતાનિ ચ સપ્તમસ્ય મનોઃ સપ્તવિંશતિઃ યુગાનિ, તત્સહિતાનિ નવેષુ અબ્ધયઃ, 459 । એતાનિ વ્યતીતયુગાનિ વર્ષાણિ ક્રિયન્તે । કથમ્? ખ્યુઘૃ-સઙ્ખ્યાનિ વર્ષાણિ યુગપ્રમાણમ્ । તેન ખ્યુઘૃ-ગુણાનિ
વર્ષાણિ, વસ્વષ્ટાશ્વિવસ્તુરન્ધ્રરૂપાણિ અયુતગુણાનિ, 1982880000 । એતાનિ ચ અષ્ટાવિંશતિતમયુગસ્ય પાદત્રયસ્ય વર્ષાણિ કૃતાશ્વ્યગ્નયઃ અયુતગુણાઃ 3240000, એતૈઃ સહિતાનિ અર્કર્તુવસુરન્ધ્રરૂપાણિ અયુતગુણાનિ 1986120000 એતાવાન્ કાલઃ કલિયુગાદૌ બ્રહ્મદિવસ્ય અતીતઃ । યાવન્તિ વર્ષાણિ અતીતાનિ કલિયુગસ્ય તાવન્તિ અત્ર પ્રક્ષ્પ્ય અહર્ગણઃ ક્રિયતે । અસ્મિન્ અહર્ગણે ગુરોઃ પ્રભૃતિ દિનવારઃ, કૃતયુગાદ્યહર્ગણે બુધાત્, કલિયુગાદેઃ શુક્રાત્ । "બુધાહ્નિ અજાર્કોદયાત્ ચ
લઙ્કાયામ્" ઇતિ કૃતયુગાદૌ બુધવાસરોપદેશાત્ કલ્પાદેઃ ગુરુઃ અભ્યૂહિતઃ, કલિયુગાદેઃ ચ ભૃગુઃ । એવમ્ કલ્પાદ્યહર્ગુણે, કૃતયુગાદ્યહર્ગણે વા ક્રિયમાણે ન કસ્યદિત્ ક્ષેપઃ ।
યદા પુનઃ કલિયુગવ્યતીતાત્ એવ અહર્ગણઃ ક્રિયતે, તદા શશ્યુચ્ચસ્ય રાશિત્રયમ્ ક્ષેપઃ, પાતસ્ય ષડ્રાશયઃ । કથમ્? [દ્વાપ]રાન્તાહર્ગણમ્ પાતભગણૈઃ શશ્યુચ્ચસ્ય ભગણૈઃ ચ પૃથક્ પૃથક્ સંગુણય્ય ભૂદિવસૈઃ ભાગલબ્ધાનિ મણ્ડલાનિ, શેષે દ્વાદશગુણિતે ભૂદિવસૈઃ અપહૃતે ષડ્રાશયઃ પાતસ્ય, શશ્યુચ્ચસ્ય ચ ત્રયઃ રાશયઃ લભ્યન્તે । અથવા ચતુર્ભિઃ સમૈઃ યુગપાદૈઃ પાતભગણાઃ શશ્યુચ્ચભગણાઃ ચ લભ્યન્તે, તત્ એતૈઃ સમૈઃ ત્રિભિઃ
યુગપાદૈઃ કિયન્તઃ ઇતિ ભગણાઃ લભ્યન્તે । શેષે દ્વાદશગુણે [ચતુર્વિભક્તે રાશયઃ] ઇતિ । એવમ્ ઇદમ્ ચતુર્થમ્ ગીતિકાસૂત્રમ્

[ ગ્રહાણામ્ કક્ષ્યાપ્રમાણાનિ ]
એતે ગ્રહાઃ ભ્રમન્તઃ કિયત્પ્રમાણાસુ કક્ષ્યાસુ ભ્રમન્તિ ઇતિ એતત્ ન જ્ઞાયતે, તત્જ્ઞાનાર્થમ્ આહ ã
શશિરાશયઃ ઠ ચક્રમ્,
તે અંશકલાયોજનાનિ ય-વ-ઞ-ગુણાઃ ।
પ્રાણેન એતિ કલામ્ ભમ્,
ખયુગાંશે ગ્રહજવઃ, ભવાંશે અર્કઃ

[શશિરાશયઃ, ઠ અવિભક્તિકઃ, ચક્રમ્, તે, અંશકલાયોજનાનિ, ય-વ-ઞ-ગુણાઃ, પ્રાણેન, એતિ, કલામ્, ભમ્, ખયુગાંશે, ગ્રહજવઃ, ભવાંશે, અર્કઃ ।]
શશિગ્રહણાત્ અભિહિતાઃ શશિભગણાઃ પરિગૃહ્યન્તે । તે શશિભગણાઃ રાશયઃ કર્તવ્યાઃ । કથમ્ ઇતિ આહ ã ઠ ચક્રમ્, દ્વાદશરાશયઃ ચક્રમ્ ભવતિ ઇતિ । શશિભગણાઃ ચક્રસંજ્ઞિતાઃ દ્વાદશભિઃ ગુણ્યન્તે, તતઃ તે રાશયઃ ભવન્તિ । તે રાશયઃ અંશકલાયોજનાનિ કર્તવ્યાઃ । કથમ્ ઇતિ આહ ã તે અંશકલાયોજનાનિ ય-વ-ઞ-ગુણાઃ । "ય"ગુણાઃ રાશયઃ અંશાઃ, "વ"ગુણાઃ કલાઃ, "ઞ"ગુણાઃ યોજનાનિ । એવમ્ ઇમાનિ આકાશકક્ષ્યાયોજનાનિ ભવન્તિ ।
વ્યોમામ્બરખરસાદ્રીષુખયમાદ્રિસાગરાદિવેદરવયઃ, અઙ્કૈઃ અપિ 12474720576000, આકાશકક્ષ્યા । યાવન્તમ્ આકાશપ્રદેશમ્ રવેઃ મયૂખાઃ સમન્તાત્ દ્યોતયન્તિ તાવાન્ પ્રદેશઃ ખગોલસ્ય પરિધિઃ, ખકક્ષ્યા । અન્યથા હિ અપરિમિતત્વાત્ આકાશસ્ય પરિમાણાખ્યાનમ્ ન ઉપપદ્યતે ।
ચન્દ્રમસઃ લિપ્તા દશયોજનાનિ ઇતિ અતઃ અણુત્વાત્ ચન્દ્રભગણૈઃ એવ ઉપદિષ્ટા ખકક્ષ્યા । અન્યેષામ્ ભગણૈઃ અપિ એષા શક્યતે એવ । નનુ તદ્ યથા ã રવેઃ યુગભગણાઃ લિપ્તીકૃતાઃ દ્વયેકાગ્નિરામનવકાઃ દશલક્ષાભ્યસ્તાઃ, તે ચ અઙ્કૈઃ અપિ 93312000000 । રવેઃ લિપ્તાયોજનાનિ રામાગ્નીન્દવઃ, યોજનાષ્ટાદશસહસ્ત્રભાગાઃ ચ રન્ધ્રવસ્વગ્નિરવયઃ, અઙ્કૈઃ અપિ લિખ્યન્તે
133
12389
18000 ।
એતૈઃ યોજનૈઃ યોજનભાગૈઃ ચ ગુણિતાઃ યુગરવિલિપ્તાઃ ખકક્ષ્યાયોજનાનિ ભવન્તિ । શનૈઃ ચરસ્ય અપિ લિપ્તાયોજનાનિ ખવેદરન્ધ્રાગ્નયઃ, રૂપાબ્ધિરસાઙ્ગરામાંશાઃ ખાકાશાષ્ટાદ્રીન્દવઃ, અઙ્કૈઃ અપિ
3940
17800
36641 ।
એતૈઃ યુગશનૈઃ ચરલિપ્તાઃ ગુણિતાઃ તાનિ એવ ખકક્ષ્યાયોજનાનિ ભવન્તિ । એવમ્ અન્યભગણેભ્યઃ અપિ ખકક્ષ્યાયોજનાનિ ભવન્તિ ।
પ્રાણેન એતિ કલામ્ ભમ્ । નનુ ચ અત્ર કક્ષ્યાઃ પ્રક્રાન્તાઃ, તાસુ પ્રક્રાન્તાસુ "પ્રાણેન એતિ કલામ્ ભમ્" ઇતિ એતત્ અપ્રાકરણિકમ્ । ન એતત્ અસ્તિ । એતાનિ સૂત્રાણિ । સૂત્રેષુ ચ કેચિત્ અર્થાઃ પ્રાકરણિકાઃ કેચિત્ અપ્રાકરણિકાઃ, વિચિત્રત્વાત્ સૂત્રાણામ્ । પ્રાણેન ઉચ્છ્વાસેન, એતિ ગચ્છતિ, કલામ્ લિપ્તામ્, ભમ્ જ્યોતિશ્ચક્રમ્ । પ્રવહેણ-આક્ષિપ્યમાણમ્ જ્યોતિશ્ચક્રમ્ કલામ્ એતિ ઉચ્છ્વાસતુલ્યેન કાલેન । જ્યોતિશ્ચક્રમ્ લિપ્તાનામ્ ખખષડ્ઘનમ્, તત્ અહોરાત્રેણ પર્યેતિ । અહોરાત્રસ્ય
પ્રાણાઃ ખખષડ્ઘનતુલ્યાઃ । તેન કલાઃ ચ જ્યોતિશ્ચક્રસમ્બન્ધાઃ પ્રાણાઃ ચ તુલ્યાઃ । તસ્માત્ છાયાકરણાદિષુ પ્રાણેષુ એવ જ્યાદિકમ્ કર્મ પ્રવર્તતે । જ્યોતિશ્ચક્રાહોરાત્રયોઃ આદિઃ રવ્યુદયાત્ ઇતિ કાલક્રિયાપાદે વિસ્તરેણ વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ગ્રહકક્ષ્યાપ્રદર્શનાર્થમ્ આહ ã ખયુગાંશે ગ્રહજવઃ । ખ ઇતિ અનેન પૂર્વનિર્દિષ્ટા ખકક્ષ્યા પરિગૃહ્યતે । યુગગ્રહણેન યુગસમ્બન્ધિનઃ ગ્રહાણામ્ ભગણાઃ પરિગૃહ્યન્તે । યદિ ખયુગાંશે ગ્રહજવઃ ઇતિ યુગમ્ પરિગૃહ્યતે, એકત્વાત્ યુગસ્ય એકા એવ સર્વેષામ્ ગ્રહાણામ્ કક્ષ્યા સ્યાત્ । ખસ્ય યુગાંશઃ ખયુગાંશઃ । ખકક્ષ્યાયાઃ સ્વૈઃ સ્વૈઃ યુગભગણૈઃ ભાગે હૃતે યત્ લબ્ધમ્ તત્ યુગાંશઃ । તસ્મિન્ યુગાંશે । ગ્રહાણામ્ જવઃ ગ્રહજવઃ । જવઃ
વેગઃ ગતિઃ ઇતિ અર્થાન્તરમ્ । તાવતિ પરિધિપ્રદેશે ગ્રહાઃ પરિભ્રમન્તિ, સ્વૈઃ સ્વૈઃ ગતિવિશેષૈઃ । ખકક્ષ્યાયામ્ સ્વૈઃ સ્વૈઃ યુગભગણૈઃ ભાગે હૃતે યથાસ્વમ્ ગ્રહકક્ષ્યાઃ ભવન્તિ । [કથમ્?] ઉચ્યતે ã ત્રૈરાશિકગણિતવિશેષેણ । "ષષ્ટ્યા સૂર્યાબ્દાનામ્" [કાલક્રિયાí, 12] ઇતિ અત્ર ખ્યુઘૃ-તુલ્યૈઃ અર્કવર્ષૈઃ ખકક્ષ્યાતુલ્યાનિ યોજનાનિ સર્વે એવ ગ્રહાઃ પૂરયન્તિ ઇતિ વક્ષ્યતિ । તેન યદિ એતાવદ્ભિઃ યુગભગણૈઃ ઇષ્ટગ્રહસ્ય [= ઇષ્ટગ્રહસ્ય યુગભગણૈઃ] ખકક્ષ્યા
[લભ્યતે], તતઃ એકેન ભગણેન કા ઇતિ સ્વકક્ષ્યા લભ્યતે ।
ભવાંશે અર્કઃ । ભસ્ય વાંશઃ ભવાંશઃ, નક્ષત્રપરિધેઃ ષષ્ટ્યંશઃ સૂર્યકક્ષ્યા ભવતિ । કથમ્ ઉચ્યતે નક્ષત્રકક્ષ્યાયાઃ ષષ્ટિભાગઃ સૂર્યકક્ષ્યા ઇતિ, નક્ષત્રકક્ષ્યાયાઃ અસિદ્ધત્વાત્? ન અત્ર સૂર્યકક્ષ્યા અભિધીયતે । કિમ્ તર્હિ? નક્ષત્રકક્ષ્યા । કથમ્? યા અત્ર સૂર્યકક્ષ્યા સા નક્ષત્રકક્ષ્યાયાઃ ષષ્ટિભાગઃ । સૂર્યકક્ષ્યા ચ "ખયુગાંશે ગ્રહજવઃ" ઇતિ અનેન સિદ્ધા યદિ નક્ષત્રકક્ષ્યાયાઃ ષષ્ટિભાગઃ તદા સર્વા નક્ષાત્રકક્ષ્યા કિયતી ભવતિ
ઇતિ ષષ્ટ્યા ગુણ્યતે, તદા તસ્યાઃ નક્ષત્રકક્ષ્યાયાઃ પ્રમાણમ્ ભવતિ । સા ચ વસુગગનામ્બરશૂન્યરસાશ્વિરામાદ્રિશશિનઃ, અઙ્કૈઃ અપિ 173260008 । વિચિત્રત્વાત્ ગણિતનિર્દેશસ્ય ક્વચિત્ રાશિઃ સકલઃ અભિધીયતે, ક્વચિત્ રાશેઃ એકદેશઃ । અત્ર પુનઃ રાશેઃ એકદેશેન ષષ્ટ્યંશેન સકલઃ રાશિઃ અભ્યૂહ્યતે ।
ઇષ્ટગ્રહકક્ષ્યાભિઃ ઇષ્ટગ્રહયોજનકર્ણાઃ આનીયન્તે । યદિ ã
ચતુરધિકમ્ શતમ્ અષ્ટગુણમ્ દ્વાષષ્ટિઃ તથા સહસ્રાણામ્ ।
[ગણિતપાદઃ, 10]
ઇતિ એતાવતા પરિધિના અયુતપ્રમાણવિષ્કમ્ભાર્ધમ્ લભ્યતે, તદા ઇષ્ટકક્ષ્યાપરિધિના કિમ્ ઇતિ તત્કક્ષ્યાયોજનવિષ્કમ્ભાર્ધમ્ લભ્યતે । તદ્ એવ યોજનકર્ણઃ સ્વસ્ફુટજિજ્ઞાંસુભિઃ સ્ફુટીક્રિયતે । યદિ વ્યાસાર્ધલિપ્તાભિઃ ઇયાનિષ્ટયોજનકર્ણઃ લભ્યતે, તદા તેન અવિશેષકર્ણેન ભૂતારાગ્રહવિવરેણ કિયાન્ યોજનકર્ણઃ ઇતિ સ્ફુટયોજનકર્ણઃ લભ્યતે । એવમ્ ઇદમ્ પઞ્ચમમ્ ગીતિકાસૂત્રમ્

[ ભૂ-શશિ-ગ્રહાણામ્ વ્યાસાઃ ]
યોજનાનિ ઇતિ ઉક્તમ્ । તેષામ્ યોજનાનામ્ પ્રમાણમ્ ન જ્ઞાયતે । તત્પરિજ્ઞાનાર્થમ્ ભૂગ્રહાણામ્ વ્યાસપ્રમાણપ્રતિપાદનાર્થમ્ ચ આહ ã
નૃષિ યોજનમ્, ઞિલા ભૂ-
વ્યાસઃ અર્કેન્દ્વોઃ ઘ્રિઞા ગિણ, ક મેરોઃ ।
ભૃગુ-ગુરુ-બુધ-શનિ-ભૌમાઃ
શશિ-ઙ-ઞ-ણ-ન-માંશકાઃ, સમાર્કસમાઃ

નૃષિ અવિભક્તિકઃ, યોજનમ્, ઞિલા અવિભક્તિકઃ, ભૂવ્યાસઃ, અર્કેન્દ્વોઃ, ઘ્બિઞા ગિણ ક ઇતિ એતે અવિભક્તિકાઃ નિર્દેશાઃ, મેરોઃ, ભૃગુ-ગુરુ-બુધ-શનિ-ભૌમાઃ, શશિ-ઙ-ઞ-ણ-ન-માંશકાઃ, સમાઃ, અર્કસમાઃ ।
નૃણામ્ ષિ નૃષિ, અષ્ટૌ પુરુષસહસ્રાણિ । નૃષિઃ એવ યોજનમ્ નૃષિ યોજનમ્ । "પુરુષઃ ધનુર્દણ્ડઃ નરઃ" ઇતિ પર્યાયાઃ । એતત્ ઉક્તમ્ ભવતિ ã અષ્ટૌ ધનુસ્સહસ્રાણિ યોજનમ્ । અનેન યોજનપ્રમાણેન ઞિલા ભૂવ્યાસઃ । "ઞિલા" ઇતિ પઞ્ચાશદુત્તરમ્ સહસ્રમ્ । ઞિલા એવ ભૂવ્યાસઃ ઞિલા ભૂવ્યાસઃ, "વ્યાસઃ વિષ્કમ્ભઃ વિસ્તરઃ" ઇતિ પર્યાયાઃ ।
અન્યે પુનર્ અન્યથા મન્યન્તે ã જમ્બૂદ્વીપવિષ્કમ્ભઃ, તતઃ દ્વિગુણોત્તરાઃ સમુદ્રાઃ દ્વીપાઃ ચ ઇતિ અનયા પ્રક્રિયયા દ્વિગુણશ્રેઢ્યાઃ ચતુર્દશગચ્છાયાઃ યત્ સર્વધનમ્ તાવત્ પ્રમાણમ્ તસ્ય ઇતિ । એતત્ અપિ ચ ગોલપાદે વિસ્તારેણ વિચાર્ય પ્રત્યાખ્યાસ્યામઃ । અન્યત્ ચ તત્ર એવ અક્ષોન્નત્યા ભૂપરિધિયોજનાનયનમ્ ઉપદેક્ષ્યામઃ । અથ તુ પુરાણે ગઙ્ગાદ્વારકુમાર્યન્તરાલમ્ યોજનસહસ્રમ્ ઉચ્યતે । તત્ ચ [ન] પ્રત્યક્ષેણ ઉપલભ્યતે । તત્ યથા ã લઙ્કોજ્જયિન્યોઃ
અન્તરાલમ્ યોજનાનામ્ શતદ્વયમ્ । લઙ્કાતઃ દૂરત્ ઉત્તરેણ કુમારી । તથા ચ કુમાર્યુજ્જયિન્યોઃ અન્તરાલમ્ ન યોજનશતદ્વયમ્ અપિ પૂર્યતે । ઉજ્જયિન્યાઃ ગઙ્ગાદ્વારમ્ ન યોજનશતમાત્રમ્ અપિ । એવમ્ ગઙ્ગાદ્વારકુમાર્યન્તરાલમ્ યોજનશતત્રયમ્ અપિ ન પૂર્યતે, કિમ્ ઉચ્યતે યોજનસહસ્રમ્ ઇતિ । અથ અન્યે મન્યન્તે વિષયાન્તરબહુત્વાત્ ભુવઃ મહત્ત્વમ્ ઇતિ । યથા પારશવ-કુલપર્વત-[કુ]રુ- પ્રભૃતયઃ દેશાઃ યોજનશતસઙ્ખ્યયા શ્રૂયન્તે, તેન ભુવઃ મહત્ત્વમ્
ઇતિ । તત્ ચ ન, ગોલાકારત્વાત્ ભુવઃ । તત્પૃષ્ઠપરિધ્યુપરિચક્રવ્યવસ્થિતાઃ એતે દેશાઃ ઇતિ એતત્ સર્વમ્ એવ સમ્ભવતિ । અથવા તત્ર અલ્પપ્રમાણાનિ યોજનાનિ શ્રૂયન્તે, યેન એકેન દિવસેન વિંશતિમાત્રાણિ યોજનાનિ ગચ્છન્તિ ઇતિ । તસ્માત્ એતાવાન્ એવ ભૂવ્યાસઃ ।
ભૂવ્યાસઃ ગણિતેન અપિ આનેતુમ્ શક્યતે । તત્ યથા ã સ્ફુટતિથિઃ તાવત્ સૂર્યગ્રહણે પૂર્વાપરયોઃ કપાલયોઃ પરે [= પરમે તિથૌ] વિજ્ઞાયતે એવ । તત્ર પરાયામ્ [=અમાયામ્] તિથૌ ઉદયાસ્તમયયોઃ ચતસ્રઃ નાડિકાઃ અપચીયન્તે ઉપચીયન્તે વા । તત્ર કાલે દૃગ્જ્યા વ્યસાર્ધમ્, આદિત્યસ્ય [લમ્બનમ્] મધ્યમગત્યા તિસ્રઃ લિપ્તાઃ ષટ્પઞ્ચાશદ્વિલિપ્તાઃ ચ [3ઽ 56ઽઽ] । ચન્દ્રમસઃ અપિ દ્વાપઞ્ચાશલ્લિપ્તિકાઃ સાર્ધાઃ [52ઽ 30ઽઽ] । ઉભયોઃ અપિ સૂર્યાચન્દ્રમસોઃ વિપરીતકર્મણા
સ્વાભિઃ સ્વાભિઃ લમ્બનલિપ્તાભિઃ સ્વયોજનકર્ણાવભ્યસ્ય, દૃગ્ગતિજ્યયા વ્યાસાર્ધતુલ્યયા વિભજ્ય, સૂર્યાચન્દ્રમસોઃ ભૂવ્યાસાર્ધમ્ પૃથક્ પૃથક્ લભ્યતે । તદ્દ્વિગુણમ્ ભૂવ્યાસઃ । અતઃ સુષ્ઠુ ઉક્તમ્ આચાર્યેણ "ઞિલા ભૂવ્યાસઃ" ઇતિ ।
અર્કઃ ચ ઇન્દુઃ ચ અર્કેન્દૂ, તયોઃ અર્કેન્દ્વોઃ, વ્યાસઃ ઇતિ અનુવર્તમાનાત્, ઘ્રિઞા ચતુશ્ચત્વારિંશચ્છતાનિ દશોત્તરાણિ [4490] અર્કસ્ય વ્યાંસઃ । ઇન્દોઃ ગિણ શતત્રયમ્ પઞ્ચદશોત્તરમ્ [315] । સૂર્યાચન્દ્રમસોઃ યોજનવ્યાસૌ એતૌ । લિપ્તાભિઃ વ્યવહારઃ ઇતિ લિપ્તાવ્યાસઃ ક્રિયતે ã યદિ સ્વયોજનક્રણેન વ્યાસાર્ધલિપ્તાઃ લભ્યન્તે તદા યોજનવ્યાસૈઃ કિયન્તઃ ઇતિ લિપ્તાવ્યાસલબ્ધિઃ, મધ્યમયોજનકર્ણેન મધ્યમઃ, સ્ફુટેન સ્ફુટઃ । ક મેરોઃ । મેરોઃ એકયોજનમ્ વ્યાસઃ
। એતત્ અપિ ચ "મેરુઃ યોજનમાત્રઃ" [ગોલપાદઃ, 11] ઇતિ અસ્યામ્ કારિકાયામ્ વક્ષ્યામઃ ।
ભૃગુ-ગુરુ-બુધ-શનિ-ભૌમાઃ । ભૃગુઃ ચ ગુરુઃ ચ બુધઃ ચ શનિઃ ચ ભૌમઃ ચ ભૃગુગુરુબુધશનિભૌમાઃ । અત્ર અપિ ષષ્ટ્યા નિર્દેશઃ યુક્તઃ, ભૃગુગુરુબુધશનિભૌમાનામ્ વ્યાસઃ ઇતિ । ન એતત્ અસ્તિ । યદા વ્યતિરેકઃ વિવક્ષિતઃ તદા વ્યતિરેકલક્ષણા ષષ્ઠી ભવતિ । યદા પુનર્ વ્યતિરેકન્ એવ ન વિવ્ક્ષિતઃ તદા ષષ્ઠી ન ઉત્પદ્યતે । તત્ યથા કશ્ચિત્ કઞ્ચન બ્રવીતિ "આદિત્યસ્ય બિમ્બમ્ પશ" ઇતિ । તદાબિમ્બવ્યતિરેકેણ આદિત્યઃ, આદિત્યવ્યતિરેકણ વા બિમ્બમ્
નિર્દિષ્ટમ્ ભવતિ । યદા પુનર્ અવ્યતિરેકવિવક્ષા તદા યત્ એવ બિમ્બમ્ સ એવ આદિત્યઃ ।
ન ઈક્ષેત ઉદ્યન્તમ્ આદિત્યમ્ ન અસ્તમ્ યાન્તમ્ કદાચન
[મનુસૃતિઃ, 4.37]
ઇતિ આદિ । અત્ર અપિ અયમ્ એવ । બિમ્બાવ્યતિરિક્તાઃ ગ્રહાઃ નિર્દિશ્યન્તે । શશિ-ઙ-ઞ-ણ-ન-મ-અંશકાઃ । શશિવ્યાંસસ્ય અનન્તરોક્તસ્ય ઙ-ઞ-ણ-ન-માંશકાઃ, એતે ભૃગુ-ગુરુ-બુધ-શનિ-ભૌમાઃ । શશિવ્યાસસ્ય ઙાંશઃ ભૃગુઃ પઞ્ચભાગઃ, ઞાંશઃ ગુરુઃ દશભાગઃ, ણાંશઃ બુધઃ પઞ્ચદશભાગઃ, નાંશઃ શનિઃ વિંશતિભાગઃ, માંશઃ ભૌમઃ પઞ્ચવિંશતિભાગઃ । એતાનિ ચન્દ્રકક્ષ્યાપ્રમાણપરિમાણાનિ ગ્રહાણામ્ વ્યાસયોજનાનિ ।
અથ કિમ્ ઇતિ સ્વકક્ષ્યાપ્રમાણસમ્ભવાનિ એવ ચ યોજનાનિ ન ઉચ્યન્તે? અયમ્ આચાર્યસ્ય અભિપ્રાયઃ ã યદિ ગ્રહાણામ્ સ્વકક્ષ્યાનિષ્પન્નાનિ વ્યાસયોજનાનિ અભિધીયન્તે તદા વ્યાસલિપ્તાનયને સ્વકક્ષ્યોત્પન્નાઃ સ્ફુટયોજનકર્ણાઃ ભાગહારાઃ સ્યુઃ, લમ્બનદૃક્ક્ષેપલિપ્તાનયને ચ । તથા ગ્રહાણામ્ મનાગ્ અપિ લમ્બનદૃક્ક્ષેપલિપ્તાઃ ન સ્યુઃ । દૃશ્યન્તે ચ તેષામ્ લમ્બનનતિવિશેષાઃ । તદર્થમ્ અત્ર ભાગહારાઃ પ્રદર્શ્યન્તે । કથમ્? શશિ-ઙ-ઞ-ણ-ન-મ-અંશકાઃ
ઇતિ । શશિવ્યાસસ્ય યોજનપ્રમાણસ્ય લિપ્તાનયને શશિયોજનકર્ણઃ ભાગહારઃ । તેન સ ભાગહારઃ પઞ્ચાદિભિઃ ગુણ્યતે । સ તાવત્ છેદઃ શશિવ્યાસઃ શુક્રાદિવ્યાસઃ ભવતિ ।
શુક્રસ્ય
315
171885;
ગુરોઃ
315
343770;
બુધસ્ય
315
515655;
શનેઃ
315
687540;
ભૂતનયસ્ય
315
859425;
ઉપરિમાંશઃ વ્યાસાર્ધેન ગુણિતઃ છેદેન વિભક્તઃ લિપ્તાગતઃ ગ્રહવ્યાસઃ ભવતિ મધ્યમઃ । સ્ફુટાર્થમ્ પુનર્ યથા ã સ્વભૂતારાગ્રહવિવરેણ છેદાન્ સંગુણય્ય વ્યાસાર્ધેન વિભજેત્, સ્ફુટાઃ ભવન્તિ । તે એવ ગ્રહયોગેષુ ભૂવ્યાસાર્ધગુણિતસ્ય સ્વદૃગ્ગતેઃ સ્વદૃક્ક્ષેપસ્ય ચ ભાગહારાઃ, ફલમ્ લમ્બનાવનતિલિપ્તાઃ ઇતિ ।
ચત્વારિ માનાનિ વક્ષ્યન્તે સૌર-સાવન-નાક્ષત્ર-ચાન્દ્રાણિ । તત્ર ન જ્ઞાયતે કેન માનેન શાસ્ત્રે અસ્મિન્ વ્યવહારઃ કર્તવ્યઃ ઇતિ અતઃ આહ ã સમાર્કસમાઃ । સમાઃ વર્ષમ્, સમાઃ અસ્મિન્ શાસ્ત્રે અર્કસમાઃ । અર્કેણ વર્ષેણ વ્યવહર્તવ્યમ્ અસ્મિન્ । અસ્ય એવ નિશ્ચયાવગમનાર્થમ્ વક્ષ્યતિ "ષષ્ટ્યા સૂર્યાબ્દાનામ્" [કાલક્રિયાપાદઃ, 12] ઇતિ આદિ । એવમ્ ઇદમ્ ષષ્ઠમ્ ગીતિકાસૂત્રમ્

[ પરમાપક્રમઃ ગ્રહવિક્ષેપાઃ ચ ]
એતે ગ્રહાઃ સ્વકક્ષ્યાસુ ભ્રમન્તઃ વિષુવતે ઉત્તરેણ દક્ષિણેન ચ વ્યાવર્તમાનાઃ લક્ષ્યન્તે । તસ્માત્ તત્પરિજ્ઞાનાર્થમ્ આહ ã
ભાપક્રમઃ ગ્રહાંશાઃ,
શશિવિક્ષેપઃ અપમણ્ડલાત્ ઝાર્ધમ્ ।
શનિ-ગુરુ-કુજ ખ-ક-ગ-અર્ધમ્,
ભૃગુ-બુધ ખ, સ્ચાઙ્ગુલઃ ઘહસ્તઃ ના

ભાપક્રમઃ, ગ્રહાંશાઃ, શશિવિક્ષેપઃ, અપમણ્ડલાત્, ઝાર્ધમ્, શનિ-ગુરુ-કુજ, ખ-ક-ગ-અર્ધમ્, ભૃગુ-બુધ, ખ સ્ચાઙ્ગુલઃ, ઘતસ્તઃ, ના ।
ભ ચતુર્વિંશતિઃ । ભ એવ અપક્રમઃ ભાપક્રમઃ । પ્રાઙ્મુખ[ગમનેન] યદ્દક્ષિણેન ઉત્તરેણ વા સમરેખાતઃ અપગમનમ્ અપક્રમઃ । કેષામ્ અયમ્ અપક્રમઃ કિમાત્મકઃ વા ચતુર્વિંશતિઃ ઇતિ આહ ã ગ્રહાંશાઃ । ગ્રહાણામ્ આદિત્યાદીનામ્ એતે અંશકાઃ રાસેઃ ત્રિંસદ્ભાગાઃ । સમરેખાતઃ ઉત્તરેણ ચતુર્વિંશતિભાગાન્ ગ્રહઃ અપક્રામતિ મેષવૃષમિથુનેષુ ક્રમેણ, તાન્ એવ અપક્રમભાગાન્ ઉત્ક્રમેણ કર્કટકસિંહકન્યાસુ નિવર્તતે; દક્ષિણેન
તુલાવૃશ્ચિકધનુઃષુ [ક્રમેણ] તાન્ એવ ઉત્ક્રમેણ મકરકુમ્ભમીનેષુ ઇતિ ।
અત્ર ગ્રહગ્રહણમ્ કિમ્ અર્થમ્ ક્રિયતે? ગ્રહાણામ્ સર્વેષામ્ એવ એતે અપક્રમાંશકાઃ યથા સ્યુઃ ઇતિ, અન્યથા હિ કેષામ્ એવ સ્યુઃ । ન એતત્ અસ્તિ । અત્ર ગ્રહાઃ પ્રક્રાન્તાઃ તેષામ્ પ્રકૃતત્વાત્ ગ્રહાણામ્ એવ એતે અંશકાઃ ન અન્યેષામ્ । અવશ્યમ્ ગ્રહગ્રહણમ્ કર્તવ્યમ્ । અપક્રમમણ્ડલાત્ વિક્ષેપાંશાઃ ઉચ્યન્તે । અપક્રમમણ્ડલાત્ ઝાર્ધમ્ ચન્દ્રઃ વિક્ષિપતિ તથા શનિગુરુકુજભૃગુબુધાઃ સ્વાન્ ભાગાન્ વિક્ષિપન્તિ । યસ્માત્ ચન્દ્રાદીનામ્ અપક્રમમણ્ડલાત્ વિક્ષેપભાગાઃ
અભિધીયન્તે અતઃ ચન્દ્રાદીનામ્ એવ કેવલાનામ્ અપક્રમભાગાઃ અપિ સ્યુઃ ન આદિત્યસ્ય । ગ્રહગ્રહણે પુનઃ ક્રિયમાણે સર્વેષામ્ એવ અપક્રમભાગાઃ સિદ્ધ્યન્તિ ઇતિ ।
શશિવિક્ષેપઃ અપમણ્ડલાત્ ઝાર્ધમ્ । શશિનઃ વિક્ષેપઃ શશિવિક્ષેપઃ । સઃ અપમણ્ડલાત્ । અપ-મણ્ડલમ્ અપક્રમમણ્ડલમ્, તસ્માત્ અપક્રમમણ્ડલાત્, ઉત્તરેણ દક્ષિણેન વા ચન્દ્રસ્ય વિક્ષેપઃ । વિષુવન્ મણ્ડલાત્ અપક્રમઃ ઉત્તરેણ દક્ષિણેન વા, અપક્રમમણ્ડલમ્ [ચ], તસ્માત્ વિક્ષેપઃ ઉત્તરેણ દક્ષિણેન વા । ઝાર્ધમ્, ઝકારેણ નવ, ઝસ્ય અર્ધમ્ ઝાર્ધમ્, અર્ધોનપઞ્ચભાગાઃ ચન્દ્રમસઃ વિક્ષેપઃ । તથા એવ અપક્રમમણ્ડલાત્ એવ શેષાણામ્
અપિ ગ્રહાણામ્ વિક્ષેપાઃ ।
શનિ-ગુરુ-કુજ ખ-ક-ગાર્ધમ્ । શનિગુરુકુજાનામ્ યથાસઙ્ખ્યેન, શનેઃ ખ, દ્વૌ [ભાગૌ] વિક્ષેપઃ; ગુરોઃ ક, એકઃ ભાગઃ; કુજસ્ય ગાર્ધમ્, ગકારેણ ત્રયઃ ભાગાઃ, ગસ્ય અર્ધમ્ ગાર્ધમ્, સાર્ધઃ અંશઃ । ભૃગુ-બુધ ખ । ભૃગુબુધયોઃ ખ-સઙ્ખ્યા વિક્ષેપઃ દ્વૌ ભાગૌ । અત્ર "ભૃગુબુધશનીનામ્ ખ" ઇતિ ઉચ્યમાને ખકારગ્રહણમ્ એકમ્ ન કર્તવ્યમ્ ભવતિ, તત્ કિમ્ ઇતિ આચાર્યેણ પૃથક્ પાઠેન દ્વિઃ ખકારગ્રહણમ્ કૃતમ્? ઉચ્યતે ã પૃથક્
પૃથક્ કર્મપ્રદર્શનાર્થમ્; શનિગુરુકુજાનામ્ એકમ્ વિક્ષેપકર્મ ભૃગુબુધયોઃ અન્યત્, તસ્માત્ એતત્ કર્મદ્વયમ્ ઇતિ પૃથક્ પૃથક્ પાઠાત્ એવ સિદ્ધ્યતિ ।
"નૃષિ યોજનમ્" ઇતિ અત્ર પુરુષઃ એવ કેવલઃ અભિહિતઃ । સઃ પુરુષઃ કત્યઙ્ગુલઃ, કતિહસ્તઃ વા ઇતિ એતત્ ન ઉપદિષ્ટમ્ । તદર્થમ્ આહ ã સ્ચાઙ્ગુલઃ । સકારેણ નવતિઃ, ચકારેણ ષટ્, સ્ચાઙ્ગુલઃ ષણ્ણવત્યઙ્ગુલઃ । અઙ્ગુલસ્ય પ્રમાણમ્ ગણિતપરિભાષાતઃ પ્રતિપત્તવ્યમ્ ã અષ્ટૌ યવમધ્યાન્યઙ્ગુલપ્રમાણમ્ ઇતિ આદિ । ઘહસ્તઃ ચતુર્હસ્તઃ । ના પુરુષઃ । નનુ ચ "નૃષિયોજનમ્" ઇતિ અત્ર એવ એતત્ વક્તુમ્ યુક્તમ્ । એવમ્ મન્યન્તે । યથા ઇષ્ટગ્રહયોગેષુ અન્તરમ્
વિક્ષેપલિપ્તાઃ લભ્યન્તે । અઙ્ગુલાનિ હસ્તાન્ ચ કૃત્વા ગ્રહયોઃ અન્તરમ્ અવધાર્યમ્ ઇતિ । એવમ્ અપિ વિજ્ઞાયતે એવ કિયતીભિઃ લિપ્તાભિઃ અઙ્ગુલમ્ ભવતિ ઇતિ । અત્ર સ્વધિયા પ્રતિદિનગ્રહચારગણિતનિપુણતયા અભ્યૂહ્યમ્ । ઉદ્દેશતઃ તુ સ્વધિયા ઉપલક્ષિતમ્ ઉચ્યતે ã
યોગે પાદાઙ્ગુલમ્ લિપ્તા યથા વા લક્ષ્યતે દૃશા ।
[મહાભાસ્કરીયમ્, 6.55]
ઇતિ । એવમ્ ઇદમ્ સપ્તમમ્ ગીતિકાસૂત્રમ્

[ ગ્રહોચ્ચપાતસ્થાનાનિ ]
ચન્દ્રપાતાત્ પ્રવૃત્તસ્ય ચન્દ્રમસોઃ વિક્ષેપઃ સાધ્યતે । અનિર્દિષ્ટત્વાત્ પાતસ્ય, ગ્રહાણામ્ પુનઃ કસ્માત્ પ્રભૃતિ વિક્ષેપાઃ સાધ્યન્તે એવ ઇતિ એતત્ ન જ્ઞાયતે । અતઃ તેશામ્ પાતભાગાનામ્ મન્દોચ્ચભાગાનામ્ ચ પ્રતિપાદનાય આહ ã
બુધ-ભૃગુ-કુજ-ગુરુ-શનિ ન-વ-
રા-ષ-હ ગત્વા અંશકાન્ પ્રથમપાતાઃ ।
સવિતુઃ અમીષામ્ ચ તથા
દ્વા-ઞખિ-સા-હ્દા-હ્લ્ય-ખિચ્ય મન્દોચ્ચમ્

બુધ-ભૃગુ-કુજ-ગુરુ-શનિ અવિભક્તિકઃ નિર્દેશઃ, ન-વ-રા-ષ-હ અયમ્ અપિ અવિભક્તિકઃ, ગત્વા, અંશકાન્, પ્રથમપાતાઃ, સવિતુઃ, અમીષામ્, ચ, તથા, દ્વા ઞખિ સા હ્દા હ્લ્ય ખિચ્ય એતાનિ અપિ દ્વાદીનિ અવિભક્તિકાનિ, મન્દોચ્ચમ્ ।
બુધ-ભૃગુ-કુજ-ગુરુ[-શનિ] અવિભક્તિકમ્ એતત્ ગ્રહણકવાક્યમ્ । સૂત્રાણામ્ સોપસંસ્કારત્વાત્ સંસ્કારમ્ અપેક્ષતે । કઃ અસ્ય સંસ્કારઃ? પ્રક્રાન્તદ્યોતિકયા વિભક્ત્યા સંયોગઃ, બુધ-ભૃગુ-કુજ-ગુરુ-શનીનામ્ ઇતિ । એતેષામ્ બુધાદીનામ્ "ના"દયઃ અંશાઃ । યથાસઙ્ખ્યેન બુધસ્ય ન વિંશતિઃ, ભૃગોઃ વ ષષ્ટિઃ, કુજસ્ય રા ચત્વારિંશત્, ગુરોઃ ષ અશીતિઃ, શનેઃ હ શતમ્ । એતાન્ અંશકાન્ ગત્વા, એતેષામ્ બુધ-ભૃગુ-કુજ-ગુરુ-શનીનામ્ પ્રથમપાતાઃ વ્યવસ્થિતાઃ
ઇતિ । પ્રથમપાતગ્રહણમ્ દ્વિતીયપાતનિરાકરણાર્થમ્ । યદિ પ્રથમપાતગ્રહણન્ ન ક્રિયતે તદા સામાન્યેન દ્વયોઃ અપિ પાતયોઃ ગ્રહણમ્ સ્યાત્ । તથા ચ વિક્ષેપાદિગ્રહણે નિશ્ચયઃ ન સ્યાત્, યસ્માત્ પ્રથમપાતાત્ ઉત્તરેણ ગ્રહાણામ્ વિક્ષેપઃ ભવતિ, દ્વિતીયાત્ પાતાત્ દક્ષિણેન । ઉક્તમ્ ચ ã
પ્રથમાત્ પાતાત્ શશિનઃ અપમણ્ડલસ્ય ઉત્તરેણ વિક્ષેપઃ ।
વિક્ષેપઃ દક્ષિણતઃ પુનર્ અપિ પાતાત્ દ્વિતીયાત્ ચ ॥
ઇતિ । એતે એવ પાતાઃ ષડ્રાશિયુતાઃ દ્વિતીયપાતાઃ ભવન્તિ । અત્ર "ગત્વા અંશકાન્ પ્રથમપાતાઃ" ઇતિ ઉચ્યતે । યદિ ગ્રહપાતાઃ ચલન્તિ તદા એવમ્ યુક્તમ્ વક્તુમ્ ã એતાન્ અંશકાન્ ગત્વા પ્રથમપાતાઃ વ્યવસ્થિતાઃ ઇતિ । બાઢમ્ ચલન્તિ એતે ગ્રહપાતાઃ, અન્યથા હિ અયમ્ નિર્દેશઃ એવ ન ઘ્હટતે "ગત્વા અંશકાન્" ઇતિ । યદિ એતેષામ્ ગ્રહપાતાનામ્ [ગતિઃ તર્હિ] ચન્દ્રપાતવત્ યુગભગણનિર્દેશઃ કિમ્ ઇતિ આચાર્યેણ ન ક્રિયતે ? અન્યત્ ચ, યદિ એતેષામ્ ગતિઃ સ્યાત્ ગ્રહવિક્ષેપાઃ ન સ્ફુટાઃ
ભવેયુઃ । અત્યન્તસૂક્ષ્મા એષામ્ ગતિઃ, મહતા કાલેન કિયતી ઉપચીયતે, તતઃ સ્તોકત્વાત્ અન્તરસ્ય વિક્ષેપાઃ સ્ફુટાઃ એવ લક્ષ્યન્તે । આચાર્યેણ ગતિમત્વમ્ પાતાનાત્ નિર્દેશતા તેષામ્ ગતિઃ અપિ નિર્દિષ્ટા એવ "યસ્માત્ ઇઙ્ગિતેન, ચેષ્ટિતેન, નિમિષિતેન, મહતા વા સૂત્રપ્રબન્ધેન ચ, આચાર્યાણામ્ અભિપ્રાયઃ ગમ્યતે" । તસ્માત્ અનેન એવ સૂત્રબન્ધેન ગ્રહપાતાનામ્ ગતિમત્વમ્ ઉપદિષતા તેષામ્ યુગભગણાન્ મુક્તકાત્ એવ નિર્દિષ્ટવાન્, અન્યથા હિ તેષામ્ ગતિમત્વનિર્દેશઃ અનર્થકઃ
સ્યાત્ । સમ્પ્રદાયાવિચ્છેદાત્ સ્મરન્તિ વૃદ્ધાઃ તત્ યુગભગણમ્ । તત્ યથા ã
વસ્વબ્ધિયમાશ્વિખબાણાદ્રીષુહુતાશનઃ યુગાબ્દગણઃ ।
પાતાનામ્ શતગુણિતઃ મુક્તકકથિતમ્ કિલ આર્યેણ ॥
એકત્રિદ્વિચતુરિષૂન્ ક્રમશઃ ભગણાન્ પ્રયાન્તિ સર્વેષામ્ ।
કલ્પાદેઃ ગતકાલાત્ ગણનીયમ્ અતઃ ગતિઃ તેષામ્ ॥
તદાનયનમ્ ઇદાનીમ્ ã કલ્પાદેઃ અબ્દનિરોધાત્ અયમ્ અબ્દરાશિઃ ઇતિ ઈરિતઃ ખાગ્ન્યદ્રિરામાર્કરસવસુરન્ધ્રેન્દવઃ । તે ચ અઙ્કૈઃ અપિ 1986123730 । અસ્મિન્ બુધાદિપાતભગણગુણિતે સ્વયુગવિભક્તે ભગણાદયઃ પાતભોગાઃ લભ્યન્તે । પાતયુગપ્રમાણમ્ સર્વેષામ્ એવ "ખાકાશાષ્ટકૃતદ્વિદ્વિવ્યોમેષ્વદ્રીષુવહ્નયઃ" અઙ્કૈઃ અપિ 35750224800 । એતૈઃ યુગવર્ષૈઃ બુધસ્ય પાતઃ ભગણમ્ એકમ્ ભુઙ્ક્તે, શુક્રસ્ય ત્રીણિ, કુજસ્ય દ્વૌ, ગુરોઃ ચત્વારઃ, શનિપાતઃ
પઞ્ચ । એતેષામ્ યથાસ્વમ્ લબ્ધાઃ પાતભાગાઃ યથાપઠિતાઃ, એતત્ એવ ગુરુશનૈઃ ચરયોઃ એકા તત્પરા [ચ] લભ્યતે ।
અયમ્ અપરઃ પ્રકારઃ ã બુધ-ભૃગુ-કુજ-ગુરુ-શનિ । પ્રથમાબહુવચનસંસ્કૃતમ્ ઇદમ્ ગ્રહણકવાક્યમ્ વ્યાખ્યાયતે બુધ-ભૃગુ-કુજ-ગુરુ-શનયઃ । ન-વ-રા-ષ-હ ઇતિ એતાન્ અંશકાન્ મેષાદિપરમાણોઃ પ્રભૃતિ ગત્વા પ્રથમપાતેષુ વ્યવસ્થિતાઃ ઇતિ અર્થઃ । અત્ર "તાત્સ્થ્યાત્ તાચ્છાબ્દ્યમ્", યથા "મઞ્ચાઃ ક્રોશન્તિ", મઞ્ચસ્થેષુ ક્રોશત્સુ મઞ્ચાઃ ક્રોશન્તિ ઇતિ ઉચ્યતે । એવમ્ અત્ર અપિ પ્રથમપાતવ્યવસ્થિતાન્ એવ ગ્રહાન્ પ્રથમપાતઃ ઇતિ ઉક્તવાન્ । તદા તાવન્તઃ
એવ ભાગાઃ, ન એતે ચલન્તિ । યદિ અપિ કૈશ્ચિત્ એષામ્ ગતિઃ ઉચ્યતે તથા અપિ અસ્માકમ્ નાદરઃ, યેન અતિમહતા અપિ કાલેન મનાગ્ અપિ અન્તરમ્ ન ભવતિ, યતઃ કલિયુગાન્તે શનૈઃ ચરપાતસ્ય તિસ્રઃ લિપ્તાઃ, ન કિઞ્ચિત્ અન્તરમ્ । કલિયુગે ચ પરિસમાપ્તે સર્વમ્ એવ જગત્ પ્રલીયતે, પ્રલીને ચ જગતિ પુનર્ અન્યા સૃષ્ટિઃ જાયતે, તત્ર ન જાનીમઃ કિમ્ ભવિષ્યતિ ઇતિ । અથ ચ અન્તરે ને કિઞ્ચિત્ અન્તરમ્, ન કશ્ચિત્ વિશેષઃ । યત્ અપિ ઉક્તમ્ આચાર્યેણ તત્ શાસ્ત્રભાવપ્રક્રિયાસમ્પ્રદાયાવિચ્છેદપ્રદર્શનાર્થમ્
। અન્યથા હિ અનન્તત્વાત્ કાલસ્ય ગતિઃ એષામ્ અલ્પા અપિ ઉપચીયમાના મહતી સઞ્જાયતે । સા ચ અન્યથા ન પ્રતિપત્તુમ્ શક્યતે ઇતિ પાતયુગભગણનિર્દેશઃ ।
સવિતુઃ અમીષામ્ ચ । સવિતુઃ આદિત્યસ્ય, અમીષામ્ ચ ગ્રહાણામ્ બુધભૃગુકુજગુરુશનીનામ્ મન્દોચ્ચભાગાઃ, કેન એવ પ્રકારેણ સવિતુઃ દ્વા અષ્ટસપ્તતિભાગાઃ, બુધસ્ય ઞખિ શતદ્વયમ્ દશોત્તરમ્, ભૃગોઃ સા નવતિઃ, કુજસ્ય હ્દા શતમ્ અષ્ટાદશોત્તરમ્, ગુરોઃ હ્લ્ય સાશીતિકમ્ શતમ્, શનેઃ ખિચ્ય શતદ્વયમ્ ષટ્ત્રિંશદુત્તરમ્ મન્દોચ્ચમ્ । એતે ભાગાઃ એષામ્ ગ્રહાણામ્ પૃથક્ પૃથક્ મન્દોચ્ચમ્ । મન્દોચ્ચાનામ્ બહુત્વાત્ મન્દોચ્ચાનિ ઇતિ ભવિતવ્યમ્ । ન
એતત્ અસ્તિ । સામાન્યોપક્રમઃ અત્ર કૃતઃ, યથા ã "રક્ષોહાગમલઘ્વસન્દેહાઃ પ્રયોજનમ્" [અષ્ટાધ્યાયી, 1.1.1., પાતઞ્જલભાષ્યમ્] ઇતિ, એવમ્ અત્ર અપિ "દ્વા ઞખિ સા હ્દા હ્લ્ય ખિચ્ય મન્દોચ્ચમ્" ।
અત્ર શીઘ્રોચ્ચમ્ મન્દોચ્ચમ્ ઇતિ । યસ્ય શીઘ્રા ગતિઃ તત્ શીઘ્રોચ્ચમ્, યસ્ય પુનર્ ગતિઃ એવ ન અસ્તિ તત્ મન્દોચ્ચમ્ ઇતિ । કથમ્? ઉચ્યતે । લોકે ã "શીઘ્રઃ દેવદત્તઃ" યઃ હિ ક્ષિપ્રતરમ્ ગચ્છતિ સ શીઘ્રઃ, "મન્દઃ યજ્ઞદત્તઃ" ઇતિ યઃ હિ મન્દતરમ્ ગચ્છતિ સ મન્દઃ । એવમ્ અત્ર અપિ યસ્ય અતિશીઘ્રગતિઃ ગ્રહગતેઃ તત્ શીઘ્રોચ્ચમ્ । યસ્ય પુનર્ ગ્રહગતેઃ અલ્પીયસી ગતિઃ [તત્ મન્દોચ્ચમ્] । એવમ્ ગ્રહાણામ્ અપિ યુક્તમ્ એવ એતત્ ।
અથ કિમ્ ઇતિ મન્દોચ્ચગતિઃ ન અભિહિતા? ઉચ્યતે ã સૂક્ષ્મત્વાત્ આચાર્યસ્ય ન અત્ર આદરઃ, મહતા અપિ કાલેન ન કિઞ્ચિત્ એવ અન્તરમ્ ભવતિ । અપિ ચ મુક્તકેન એવ આચાર્યેણ અભિહિતમ્ ઇતિ સમ્પ્રદાયાવિચ્છેદાત્ અવધાર્યતે । અથવા ગત્વા અંશકાન્ સવિત્રાદીનામ્ મન્દોચ્ચાનિ વ્યવસ્થિતાનિ ઇતિ વ્યાખ્યાયતે । અન્યથા હિ "તથા"-શબ્દઃ સાર્થકઃ ન સ્યાત્ । યથા બુધાદીનામ્ પ્રથમપાતાઃ "ના"દીન્ અંશકાન્ ગત્વા વ્યવસ્થિતાઃ, એવમ્ એતેષામ્ સવિત્રાદીનામ્ મન્દોચ્ચાનિ
"દ્વા"દીન્ અંશકાન્ ગત્વા વ્યવસ્થિતાનિ ઇતિ । તેષામ્ ચ મન્દોચ્ચાનામ્ અત્યન્તસૂક્ષ્મત્વાત્ વર્ષગણેન એવ આચાર્યેણ યત્ આખ્યાતમ્ તત્ એવ અવ્યવચ્છિન્નસમ્પ્રદાયપ્રતિપત્ત્યા અભિધીયતે । તત્ યથા ã
અષ્ટિકૃતાદ્ર્યષ્ટિનવાજૈઃ ઉચ્ચયુગમ્ તિગ્મદીધિતેઃ ઉક્તમ્ ।
દશઘનગુણિતૈઃ અબ્દૈઃ વિશ્વાન્ ભુઙ્ક્તે ક્રમાત્ ભગણાન્ ॥
દન્તાષ્ટાબ્ધ્યગ્નિગુણાષ્ટરામયમલાઃ યુગમ્ ભવતિ અબ્ધાઃ ।
શતગુણિતાઃ શશિજસ્ય પ્રાહુઃ ભગણાન્ ચ સપ્ત એવ ॥
વ્યોમામ્બરવેદકૃતચ્છિદ્રાબ્ધિકૃતાબ્ધિનન્દશૈલાબ્દાઃ ।
શુક્રસ્ય અર્ધમ્ સૂરેઃ ભગણઃ ભોગઃ તયોઃ એકઃ ॥
વ્યોમામ્બરશૂન્યકૃતાશ્વિરુદ્રશરશૈલવસુમુનીન્દુસમાઃ ।
અસિતોચ્ચયુગમ્ કૌજમ્ દ્વિગુણન્ ભગ[ણા]નવેષવસ્તુ તયોઃ ॥

કલ્પાદિકાલગણિતા મન્દોચ્ચાનામ્ ભવન્તિ યા ગતયઃ ।
"ગત્વા"શબ્દાત્ એતત્ વ્યાખ્યાતા ભાસ્કરેણ અત્ર ॥
તત્ યથા ã મન્દોચ્ચાનયનમ્ પ્રત્યેતેષામ્ કલ્પાદેઃ અબ્દનિરોધાત્ ગતકાલઃ ખાગ્ન્યદ્રિરામાર્કરસવસુરન્ધ્રેન્દવઃ, તે ચ 1986123730 । એતેષુ વર્ષેષુ યથાસ્વમ્ મન્દોચ્ચભગણગુણિતેષુ સ્વયુગાબ્દવિભક્તેષુ રવ્યાદીનામ્ મન્દોચ્ચાનામ્ રાશિભાગાદયઃ લભ્યન્તે । એતેષામ્ અપિ કલિયુગાન્તે અપિ અલ્પમ્ અન્તરમ્, યતઃ ચ શનૈઃ ચરસ્ય અપિ સપ્તમાત્રા લિપ્તા મન્દોચ્ચસ્ય ઉપચયઃ, ન કશ્ચિત્ ફલવિશેષઃ । યથા અપિ તુ શાસ્ત્રસમ્પ્રદાયાવિચ્છિત્તિકથને ગ્રહપાતેષુ ઉક્તમ્
તત્ અત્ર અપિ અવધારણીયમ્ ઇતિ । એવમ્ ઇદમ્ અષ્ટમમ્ ગીતિકાસૂત્રમ્

[ ઓજપદયોઃ મન્દશીઘ્રપરિધયઃ ]
મન્દશીઘ્રોચ્ચપરિધિપ્રમાણપ્રતિપાદનાય આહ ã
ઝાર્ધાનિ મન્દવૃત્તમ્
શશિનઃ છ, ગ-છ-ઘ-ઢ-છ-ઝ યથા ઉક્તેભ્યઃ ।
ઝા-ગ્ડ-ગ્લા-ર્ધ-દ્ડ તથા
શનિ-ગુરુ-કુજ-ભૃગુ-બુધોચ્ચશીઘ્રેભ્યઃ

ઝાર્ધાનિ, મન્દવૃત્તમ્, શશિનઃ, છ ગ છ ઘ ઢ છ ઝ એતે છાદયઃ અવિભક્તિકનિર્દેશાઃ, યથા ઉક્તેભ્યઃ, ઝા-ગ્ડ-ગ્લા-ર્ધ-દ્ડ અવિભક્તિકઃ નિર્દેશઃ, તથા શનિ-ગુરુ-કુજ-ભૃગુ-બુધોચ્ચશીઘ્રેભ્યઃ ।
ઝાર્ધાનિ । ઝસ્ય અર્ધાનિ ઝાર્ધાનિ । વક્ષ્યમાણાનિ મન્દશીઘ્રોચ્ચવૃત્તાનિ ઝાર્ધપ્રમાણાનિ પ્રતિપત્તવ્યાનિ । મન્દવૃત્તમ્ ઇતિ એકવચનનિર્દેશઃ । "પ્રત્યેકમ્ વાક્યપરિસમાપ્તિઃ" [અષ્ટાધ્યાયી, 1.1.1, પાતઞ્જલભાષ્યમ્] ઇતિ અનેન ન્યાયેન મન્દવૃત્તમ્ શશિનઃ છ, સપ્ત ઝાર્ધાનિ, સાર્ધૈકત્રિંશત્ ભાગાઃ; યથા ઉક્તેભ્યઃ મન્દોચ્ચભાગવિધાનક્રમેણ સવિતૃ-બુધ-ભૃગુ-કુજ-ગુરુ-શનયઃ પરિગૃહ્યન્તે । સવિતુઃ ગ, ત્રીણિ ઝાર્ધાનિ, સાર્ધત્રયોદશભાગાઃ
। બુધસ્ય છ, સપ્ત ઝાર્ધાનિ, સાર્ધૈકત્રિંશદ્ભાગાઃ । ભૃગોઃ ઘ, ચત્વારિ ઝાર્ધાનિ, અષ્ટાદશભાગાઃ । કુજસ્ય ઢ, ચતુર્દશ ઝાર્ધાનિ, ત્રિષષ્ટિભાગાઃ । ગુરોઃ છ, સપ્ત ઝાર્ધાનિ, સાર્ધૈકત્રિંશદ્ભાગાઃ । શનેઃ ઝ, નવ ઝાર્ધાનિ, સાર્ધચત્વારિંશદ્ભાગાઃ । યથા ઉક્તેભ્યઃ યથા ઉક્તમ્ યથોક્તમ્, તેભ્યઃ યથા ઉક્તેભ્યઃ । સવિત્રાદીનામ્ ચ મન્દોચ્ચેભ્યઃ । નનુ ચ અત્ર સમ્બન્ધલક્ષણયા ષષ્ઠ્યા ભવિતવ્યમ્, યથા ઉક્તાનામ્ ઇતિ । ન એતત્ અસ્તિ । યથા ઉક્તેભ્યઃ
ઇતિ અનયા પઞ્ચમ્યા મન્દોચ્ચવિશુદ્ધેભ્યઃ રાશિભ્યઃ મન્દોચ્ચાત્ અધિકેભ્યઃ રાશિભ્યઃ વા રાશ્યાદિભ્યઃ જ્યાવિભાગેન એતે પરિધયઃ ગુણકારાઃ । યથા ઉક્તેભ્યઃ ઇતિ અનેન એવ વચનેન મન્દોચ્ચમ્ ગ્રહમધ્યાત્ પાત્યતે, પરિશિષ્ટસ્ય જ્યાસઙ્કલનાય ત્રૈરાશિકમ્ ક્રિયતે । પરિધિસંસ્કારકરણમ્ ચ ત્રૈરાશિકપ્રસિદ્ધ્યર્થમ્ । યદ્ય્ અસ્ય ષષ્ટિશતત્રયપરિધેઃ ઇયમ્ જ્યા તતઃ અભીષ્ટગ્રહપરિધેઃ કા જ્યા લભ્યતે । સા એવ જ્યા ભુજાફલમ્ કોટિફલમ્ ચ ઇતિ અભિધીયતે
। તત્ર ઝાર્ધેન અપવર્ત્ય ષષ્ટિશતત્રયપરિધિમ્ યથા ઉક્તાઃ ચ ગ્રહપરિધયઃ ઝાર્ધાપવર્તિતાઃ । તેન ગુણકારભાગહારયોઃ ઝાર્ધાપવર્તિતયોઃ કર્મણિ ક્રિયમાણે ઇષ્ટજ્યાયાઃ અશીતિઃ ભાગહારઃ યથોક્તાક્ષરસઙ્ખ્યાપરિધયઃ ગુણકારાઃ ।
શીઘ્રોચ્ચપરિધયઃ ã ઝા, નવ ઝાર્ધાનિ, ચત્વારિંશત્ સાર્ધાઃ ભાગાઃ શનેઃ । ગ્ડ, ષોડશ ઝાર્ધાનિ, દ્વાસપ્તતિભાગાઃ ગુરોઃ । ગ્લા, ત્રિપઞ્ચાશત્ ઝાર્ધાનિ, શતદ્વયમ્ અષ્ટત્રિંશદુત્તરમ્ સાર્ધમ્ ભાગાનામ્ કુજસ્ય । ર્ધ, એકોનષષ્ટિઃ ઝાર્ધાનિ, પઞ્ચષષ્ત્યધિકશતદ્વયમ્ સાર્ધમ્ ભાગાનામ્ ભૃગોઃ । દ્ડ એકત્રિંશત્ ઝાર્ધાનિ, એકોનચત્વારિંશદુત્તરમ્ શતમ્ સાર્ધમ્ ભાગાનામ્ બુધસ્ય । શનિ-ગુરુ-કુજ-ભૃગુ-બુધોચ્ચશીઘ્રેભ્યઃ ।
શનિ-ગુરુ-કુજ-ભૃગુ-બુધાનામ્ ઉચ્ચશીઘ્રાઃ તેભ્યઃ શનિ-ગુરુ-કુજ-ભૃગુ-બુધોચ્ચશીઘ્રેભ્યઃ ।
શીઘ્રોચ્ચેભ્યઃ ઇતિ વક્તવ્યે ઉચ્ચશીઘ્રેભ્યઃ ઇતિ વિપરીતનિર્દેશમ્ કુર્વન્ આચાર્યઃ જ્ઞાપયતિ ã શીઘ્રોચ્ચાત્ ગ્રહઃ શોધ્યતે ઇતિ । તસ્માત્ શુદ્ધશેષાત્ જ્યા ઉત્પાદ્યન્તે । તાભિઃ ત્રૈરાશિકમ્ પૂર્વવત્ । પૂર્વમ્ આચાર્યેણ મન્દક્રમેણ ગ્રહાઃ નિર્દિષ્ટાઃ । શશી સર્વેભ્યઃ શીઘ્રઃ લક્ષ્યતે, તસ્માત્ મન્દઃ સવિતા, તતઃ મન્દઃ બુધઃ, તથા ઉત્તરમ્ ભૃગુ-કુજ-ગુરુ-શનયઃ । અયમ્ પુનર્ શીઘ્રક્રમઃ, શનિ-ગુરુ-કુજ-ભૃગુ-બુધાઃ ઇતિ । એતે શન્યાદયઃ યથા ઉત્તરમ્
શીઘ્રાઃ । એવમ્ ઇદમ્ નવમમ્ ગીતિકાસૂત્રમ્

[ યુગ્મપદયોઃ મન્દશીઘ્રપરિધયઃ ]
એતેભ્યઃ એવ મન્દશીઘ્રેભ્યઃ દ્વિતીયચતુર્થપદપરિધિપ્રમાણપરિજ્ઞાનાય આહ ã
મન્દાત્ ઙ-ખ-દ-જ-ડા
વક્રિણામ્ દ્વિતીયે પદે ચતુર્થે ચ ।
જા-ણ-ક્લ-છ્લ-ઝ્ન ઉચ્ચાત્
શીઘ્રાત્, ગિયિઙ્શ કુવાયુકક્ષ્યા અન્ત્યા

મન્દાત્, ઙ ખ દ જ ડા ઇતિ એતાનિ અવિભક્તિકાનિ, વક્રિણામ્, દ્વિતીયે, પદે, ચતુર્થે, ચ, જા ણ ક્લ છ્લ ઝ્ન એતાનિ અવિભક્તિકાનિ, ઉચ્ચાત્, શીઘ્રાત્, ગિયિઙ્શ અવિભક્તિકઃ, કુવાયુકક્ષ્યા, અન્ત્યા ।
મન્દાત્ । તથા એવ મન્દોચ્ચવિશુદ્ધાત્ રાશ્યાદિકાત્ ઉત્પન્નાયાઃ જ્યાયાઃ એતે પરિધિસંજ્ઞિતાઃ ગુણકારાઃ । તથા એવ ઝાર્ધપ્રમાણપરિમિતાઃ ã બુધસ્ય ઙ, પઞ્ચ ઝાર્ધાનિ, દ્વાવિંશતિસ્સાર્ધભાગાઃ, ભૃગોઃ ખ, દ્વે ઝાર્ધે, નવ ભાગાઃ । કુજસ્ય દ, અષ્ટાદશ ઝાર્ધાનિ, એકાશીતિભાગાઃ । ગુરોઃ જ, અષ્ટૌ ઝાર્ધાનિ, ષટ્ત્રિંશદ્ભાગાઃ । શનેઃ ડા, ત્રયોદશ ઝાર્ધાનિ, અષ્ટપઞ્ચાશત્ સાર્ધભાગાઃ ।
વક્રિણામ્ દ્વિતીયે પદે ચતુર્થે ચ । વક્રમ્ યેષામ્ તે વક્રિણઃ । વક્રિણઃ ઇતિ અનેન શશિસવિત્રોઃ અગ્રહણમ્, યેન તયોઃ વક્રા ગતિઃ ન અસ્તિ । વક્રિણઃ ચ બુધ-ભૃગુ-કુજ-ગુરુ-શનયઃ । તેષામ્ એતે પરિધયઃ । દ્વિતીયે પદે ચતુર્થે ચ । યે પૂર્વાભિહિતાઃ પરિધયઃ તે ઉત્સર્ગેણ ચતુર્ષુ પદેષુ પ્રાપ્તાઃ । તેષામ્ દ્વિતીયચતુર્થયોઃ પદયોઃ એતે પરિધયઃ અપવાદેન અભિધીયન્તે । દ્વિતીયચતુર્થપાદવ્યતિરેકેણ પૂર્વોક્તપરિધીનામ્ વિષયઃ । ચકારઃ દ્વિતીયેષુ
ચ ચતુર્થેષુ ચ ઇતિ એતત્ અર્થમ્ સમુચ્ચિનોતિ ।
અથવા ã વક્રિણામ્ દ્વિતીયે પદે । એતે બુધાદયઃ ગ્રહાઃ દ્વિતીયે પદે વક્રિણઃ ભવન્તિ । વક્રામ્ ગતિમ્ ચરન્તિ ઇતિ અર્થઃ । નનુ ચ મન્દગ્રહણાનન્તરમ્ દ્વિતીયે પદે વક્રિણઃ ઇતિ ઉચ્યન્તે, તેન મન્દોચ્ચસ્ય દ્વિતીયપદે વક્રપરિજ્ઞાનમ્ પ્રાપ્નોતિ, તત્ ચ ન ઇષ્યતે । ન એતત્ અસ્તિ । વક્રિણઃ દ્વિતીયે પદે બુધાદયઃ ઇતિ સામાન્યેન ઉચ્યતે । "સામાન્યચોદનાઃ ચ વિશેષે અવતિષ્ઠન્તે " ઇતિ વિશેષે અવસ્થાપ્યતે । કઃ ચ વિશેષઃ ? શીઘ્રોચ્ચદ્વિતીયપદે એતેષામ્ બુધાદીનામ્
વક્રપરિજ્ઞાનમ્ ઇતિ અયમ્ વિશેષઃ । ઉક્તમ્ ચ ã
મન્દોચ્ચાત્ અનુલોમમ્ પ્રતિલોમમ્ ચ એવ શીઘ્રોચ્ચાત્ ।
[ગોલí, 17]
ઇતિ । ચતુર્હે ચ । એતે પરિધયઃ દ્વિતીયે ચતુર્થે ચ પદે ગુણકારાઃ । દ્વિતીયે એવ પદે વક્રપરિજ્ઞાનમ્ અન્યત્ર અપિ ã
પ્રથમે દૃશ્યવિધાનમ્ દ્વિતીયપદગાઃ તુ વક્રગાઃ સર્વે ।
અનુવક્રગાઃ તૃતીયે પદે ચતુર્થે અસ્તમ્ ઉપયાન્તિ ॥ ઇતિ ।
જા ણ ક્લ છ્લ ઝ્ન । શીઘ્રોચ્ચાત્ દ્વિતીયચતુર્થયોઃ પદયોઃ પરિધયઃ । શનેઃ જા, અષ્ટૌ ઝાર્ધાનિ, ષટ્ત્રિંશદ્ભાગાઃ । ગુરોઃ ણ, પઞ્ચદશ ઝાર્ધાનિ, સપ્તષષ્ટિઃ સાર્ધભાગાઃ । કુજસ્ય ક્લ, એકપઞ્ચાશત્ ઝાર્ધાનિ, અર્ધોનકમ્ ત્રિંશદુત્તરમ્ શતદ્વયમ્ ભાગાનામ્ । ભૃગોઃ છ્લ, સપ્તપઞ્ચાશજ્ઝાર્ધાનિ, સાર્ધમ્ ષટ્પઞ્ચાશદુત્તરમ્ શતદ્વયમ્ ભાગાનામ્ । બુધસ્ય ઝ્ન, એકોનવિંશજ્ઝાર્ધાનિ ત્રિંશદુત્તરમ્ શતમ્ સાર્ધમ્ ભાગાનામ્ ।
ઉચ્ચાત્ શીઘ્રાત્ । અત્ર અપિ શીઘ્રોચ્ચાત્ ઇતિ વક્તવ્યે ઉચ્ચાત્ શીઘ્રાત્ ઇતિ વિપરીતગ્રહણમ્ કુર્વન્નાચ્ચાર્યઃ જ્ઞાપયતિ ã શીઘ્રોચ્ચાત્ ગ્રહઃ શોધ્યતે ઇતિ । પદચતુષ્ટયગ્રહણાત્ ચ કર્મચતુષ્ટયમ્ ã પ્રથમમ્ મન્દોચ્ચકર્મ, તદનન્તરમ્ શીઘ્રકર્મ, પુનર્ મન્દકર્મ, તદનન્તરમ્ શીઘ્રકર્મ । તતઃ ગ્રહસ્ફુટઃ લભ્યતે । રવિચન્દ્રયોઃ એકપરિધિનિર્દેશાત્ એકમ્ એવ કર્મ ।
અથ કશ્ચિત્ જ્યારહિતમ્ કર્મ કર્તુમ્ ઇચ્છતિ, તદર્થમ્ આહ ã ગિયિઙ્શ કુવાયુકક્ષ્યાન્ત્યા । ત્રયસ્ત્રિંશચ્છતાનિ પઞ્ચસપ્તત્યધિકાનિ [3375] કુવાયુકક્ષ્યાપ્રમાણમ્ । કુઃ ભૂઃ, કુવાયુઃ ભૂસમ્બન્ધી વાયુઃ, તસ્ય ઇયમ્ અન્ત્યા કક્ષ્યા । એતાવતઃ વાયુકક્ષ્યાપરિચ્છિન્નાકાશપ્રદેશાત્ પરતઃ નિયતઃ વાયુઃ યેન નિયતગતિના પ્રવહેણ જ્યોતિશ્ચક્રમ્ ઇદમ્ ભ્રામ્યતે । કુવાયુકક્ષ્યાપ્રમાણપરિચ્છિન્નાત્ આકાશપ્રદેશાત્ આરાદનિયતાઃ વાયવઃ ઇતઃ તતઃ પરિભ્રમન્તિ
।
કુવાયુકક્ષ્યાયાઃ ગ્રહકર્મ ã યે અભીષ્ટાઃ ભાગાઃ તાન્ ચક્રાર્ધભાગેભ્યઃ વિશોધ્ય શેષમ્ તૈઃ એવ અભીષ્ટભાગૈઃ ગુણિતમ્ પ્રતિરાશ્ય એકમ્ કુવાયુકક્ષ્યાયાઃ દ્વાદશગુણિતાયાઃ શોધ્યતે, તતઃ શેષસ્ય યઃ ચતુર્થોંશઃ સ ભાગહારઃ । યત્ પ્રતિરાશિતમ્ તત્ અન્ત્યફલેન ગુણિતમ્ ભાગહારેણ વિભજેત્ । લબ્ધમ્ અભીષ્ટફલમ્ । ઉક્તમ્ ચ અસ્માભિઃ કર્મનિબન્ધે ã
મખ્યાદિરહિતમ્ કર્મ કથ્યતે તત્સમાસતઃ ।
ચક્રાર્ધાંશકસસૂહાત્ વિશોધ્યાઃ યે ભુજાંશકાઃ ॥
તચ્છેશગુણિતાઃ દ્વિષ્ઠાઃ શોધ્યાઃ ખખેષુખાબ્ધિતઃ ।
શેષસ્ય ચતુર્થાંશેન દ્વિષ્ઠમ્ અન્ત્યફલાહતમ્ ॥
બાહુકોટ્યોઃ ફલમ્ કૃત્સ્નમ્ ક્રમોત્ક્રમગુણસ્ય વા ।
[ મહાભાસ્કરીયમ્, 7.17-19 ]
ઇતિ દશમમ્ ગીતિકાસૂત્રમ્

[ ચતુર્વિંશતિજ્યાર્ધાનિ ]
અત્ર અશેષગ્રહકર્મ, તત્ ચ જ્યાપ્રતિબન્ધમ્ ઇતિ અતઃ જ્યાદર્શનાર્થમ્ આહ ã
મખિ ભખિ ફખિ ધખિ ણખિ ઞખિ
ઙખિ હસ્ઝ સ્કકિ કિષ્ગ શ્ઘકિ કિઘ્વ ।
ઘ્લકિ કિગ્ર હક્ય ધકિ કિચ
સ્ગ ઝશ ઙ્વ ક્લ પ્ત ફ છ કલાર્ધજ્યાઃ

"મખિ"આદયઃ નિગદેન એવ વ્યાખ્યાતાઃ । કલાર્ધજ્યાઃ । કલાઃ ચ તાઃ અર્ધજ્યાઃ ચ કલાર્ધજ્યાઃ । એતાઃ જ્યાઃ લિપ્તાપ્રમાણપરિમિતાઃ । અર્ધજ્યાભિઃ યતઃ શાસ્ત્રવ્યવહારઃ તેન અર્ધજ્યા એવ ઉક્તા

[ દશગીતિકાસૂત્રપરિજ્ઞાનફલમ્ ]
દશગીતિકાસૂત્રપરિજ્ઞાનફલપ્રદર્શનાય આહ ã
દશગીતિકસૂત્રમ્ ઇદમ્
ભૂગ્રહચરિતમ્ ભપઞ્જરે જ્ઞાત્વા ।
ગ્રહભગણપરિભ્રમણમ્
સ યાતિ ભિત્ત્વા પરમ્ બ્રહ્મ

અત્ર પરિભાષાગીતિકાઃ દશગીતિકાઃ ગૃહ્યન્તે । એતત્ દશગીતિકસૂત્રમ્ ભૂગ્રહચરિતમ્ । ભુવિ લોકે । ગ્રહાણામ્ ચરિતનિબન્ધનત્વાત્ એતત્ એવ દશગીતિકસૂત્રમ્ ગ્રહચરિતમ્, ગ્રહચરિતહેતુત્વાત્ વા યથાસુખમ્ કૃતમ્ ઇતિ । ભુવિ ગ્રહચરિતમ્ ભૂગ્રહચરિતમ્ । ન અન્યલોકે ગ્રહચરિતનિબન્ધનમ્ અસ્તિ યતઃ દશગીતિકસૂત્રમ્ તેન ઉચ્યતે ભૂગ્રહચરિતમ્ । ભપઞ્જરે જ્ઞાત્વા । ભપઞ્જરઃ ગોલઃ, તસ્મિન્ ગોલે તત્ ગ્રહચરિતમ્ જ્ઞાત્વા, અવગમ્ય, ગ્રહાણામ્ સ્ફુટગતેઃ પ્રતિપત્તિહેતુઃ
યતઃ ગોલઃ, એતત્ ગ્રહાણામ્ ભાનામ્ ચ પરિભ્રમણમાર્ગમ્ ભિત્ત્વા પરમ્ બ્રહ્મ યાતિ । યઃ ગોલે સમગ્રમ્ દશગીતિકસૂત્રપ્રતિબદ્ધમ્ ગ્રહચરિતમ્ જાનાતિ સ પરમ્ બ્રહ્મ યાતિ ઇતિ