આર્યભટીય (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 2

અસ્યાઃ પદવિભાગઃ: ã પ્રણિપત્ય, એકમ્, અનેકમ્, કમ્, સત્યામ્, દેવતામ્, પરમ્, બ્રહ્મ, આર્યભટઃ, ત્રીણિ, ગદતિ, ગણિતમ્, કાલક્રિયામ્, ગોલમ્ ।
અત્ર પ્રણિપત્ય ઇતિ "પ્ર"-શબ્દઃ પ્રકર્ષવાચી, પ્રકર્ષેણ નિપત્ય પ્રણિપત્ય, પ્રણામમ્ કૃત્વા ઇતિ અર્થઃ । ક્ત્વાપ્રત્યયેન પૂર્વકાલક્રિયા અભિધીયતે, યથા સ્નાત્વા ભુઙ્ક્તે ઇતિ । સ્નાનક્રિયા અનન્તરમ્ ભોજનક્રિયા । એવમ્ અત્ર અપિ પ્રણિપતનાનન્તરમ્ ગણિતમ્, કાલક્રિયામ્, ગોલમ્ ચ ગદતિ । એકમ્, અભેદરૂપેણ વ્યવસ્થિતમ્, નિર્વિકારમ્ । અનેકમ્, ન એકમ્ અનેકમ્, ભેદરૂપેણ વ્યવસ્થિતમ્ । કમ્, કઃ ઇતિ પ્રજાપતેઃ આખ્યાનમ્ । કમ્ પ્રણિપત્ય એવંગુણવિશિષ્ટમ્
।
અથ યદિ અસૌ પ્રજાપતિઃ એકઃ કથમ્ અસૌ અનેકઃ? યદિ અસૌ અનેકઃ કથમ્ એકઃ? એકાનેકયોઃ પરસ્પરવિરુદ્ધયોઃ યુગપત્ એકત્ર અવસ્થાનમ્ ન સમ્ભવતિ, યથા અત્યન્તવિરુદ્ધયોઃ ચ્છાયા આતપયોઃ ઉષ્ણશીતયોઃ વા ઇતિ । અત્ર ઉચ્યતે ã યથા વૃક્ષઃ એકવસ્તુરૂપેણ [તિષ્ઠતિ], અસૌ એવ યદા મૂલ-સ્કન્ધ-શાખા-પ્રરોહાદિપ્રપઞ્ચેન વિકલ્પ્યતે તદા અનેકઃ । એવમ્ અસૌ અપિ પરમાત્મા નિર્વિકારઃ નિરઞ્જનઃ એકઃ એવ, અસૌ એવ [યદા] અનેકપ્રાણિશરીરે વ્યવસ્થિતઃ
વિકલ્પ્યતે [તદા] અનેકઃ । આહ ચ ã
એકઃ એવ હિ ભૂતાત્મા ભૂતે ભૂતે વ્યવસ્થિતઃ ।
એકધા બહુધા ચ એવ દૃશ્યતે જલચન્દ્રવત્ ॥
[અમૃતબિન્દૂપનિષત્, શ્લોí 12]
ઇતિ । અથવા અસૌ એકઃ એવ આસીત્, તતઃ સ્વયમ્ અર્ધેન પુરુષઃ અભવત્ અર્ધેન નારી ઇતિ । તતઃ સર્વાન્ પ્રાણિનઃ અસૃજત્ ઇતિ । અથવા અસૌ ભગવાન્ પ્રજાપતિઃ વિશ્વરૂપઃ । તસ્માત્ તસ્ય વિશ્વરૂપત્વાત્ એકાનેકત્વમ્ એકસ્મિન્ યુગપત્ સમ્ભવતિ ઇતિ અયમ્ અદોષઃ ।
સત્યામ્ દેવતામ્ । દેવઃ એવ દેવતા, સત્યા ચ દેવતા ચ । સ એવ કઃ સત્યત્વેન દેવતાત્વેન ચ વિશિષ્યતે । કમ્ સત્યામ્ દેવતામ્ પ્રણિપત્ય । ન કેવલમ્ સત્યત્વેન દેવતાત્વેન ચ વિશેષિતઃ । કેન ચ તર્હિ ઇતિ આહ ã પરમ્ બ્રહ્મ । પરમ્ ચ તત્ બ્રહ્મ પરમ્ બ્રહ્મ । પરમ્ શ્રૂયતે પુલસ્ત્ય-પુલહ-ક્રત્વાદિકમ્ । એવમ્ અસૌ ભગવાન્ કઃ, સત્યા દેવતા, પરમ્ બ્રહ્મ ચ । કમ્, સત્યામ્ દેવતામ્, પરમ્ બ્રહ્મ ચ પ્રણિપત્ય ।
અથ કથમ્ કઃ શબ્દઃ પુલ્લિઙ્ગઃ, સત્યા દેવતા સ્ત્રીલિઙ્ગઃ, પરમ્ બ્રહ્મ નપુંસકલિઙ્ગઃ? તૈઃ ભિન્નલિઙ્ગૈઃ એકમ્ વસ્તુ અભિધીયતે । નનુ ચ અત્ર સર્વૈઃ એવ શબ્દૈઃ એકલિઙ્ગૈઃ ભવિતવ્યમ્? ન ઇતિ આહ । એતે શબ્દાઃ આવિષ્ટલિઙ્ગાઃ । તૈઃ આવિષ્ટલિઙ્ગૈઃ શબ્દૈઃ એકમ્ એવ વસ્તુ અભિભીયતે । યથા ã "કારણમ્ ઇયમ્ બ્રાહ્મણી, ભૂતમ્ ઇયમ્ બ્રાહ્મણી, આવપનમ્ ઇયમ્ ઉષ્ટ્રિકા" ઇતિ [અષ્ટાધ્યાયી અí 4, પાદઃ 1, સૂત્રમ્ 3, પાતઞ્જલમહાભાષ્યમ્, આક્ષેપવાર્તિકઃ
5117]
અથવા બ્રહ્મણોઃ દ્વયોઃ અપ્ય્ આચાર્યેણ પ્રણિપાતઃ કૃતઃ, શબ્દબ્રહ્મણઃ પરબ્રહ્મણઃ ચ । તયોઃ ઉપવર્ણના ઇયમ્ ક્રિયતે ã પ્રણિપત્ય ઇતિ । નિગદવ્યાખ્યાનમ્ એવમ્ ã એકમ્, પરિજ્ઞાનતઃ તુ તત્ત્વસ્ય અભેદરૂપત્વાત્, યસ્માત્ સર્વેષુ એવ જ્ઞેયેષુ પરિજ્ઞાનમાત્રસામાન્યમ્ એકમ્; અનેકમ્ ઋગ્યજુઃસામાથર્વેતિહાસપુરાણશિક્ષાકલ્પવ્યાકરણનિરુક્તછન્દોવિચિતિજ્યોતિષમ્ ઇતિ આદિશબ્દરૂપેણ વ્યવસ્થિતત્વાત્ અનેકમ્ । કઃ ઇતિ શબ્દબ્રહ્મણઃ આખ્યાનમ્ । કમ્ એકમ્ અનેકમ્
પ્રણિપત્ય । સત્યામ્ દેવતામ્ ઇતિ એતત્ દ્વયોઃ બ્રહ્મણોઃ શેષઃ, સત્યા દેવતા શબ્દબ્રહ્મ । ઉક્તમ્ ચ ã
જ્ઞાનાન્તરભાવિ યત્ ચ હિ ફલમ્ જ્ઞાત્વા ક્રિયા અતઃ ચ યત્
સર્વસ્ય અવ્યભિચારિકારણમ્ ઇતિ જ્ઞાનસ્થિતૌ નિશ્ચયઃ ।
જ્ઞેયમ્ ચ અપરિમાણમ્ અલ્પવિષયશ્રૌતાદિશાસ્ત્રમ્ પુનર્
દિવ્યમ્ ચક્ષુઃ અતીન્દ્રિયે અપિ વિષયે વ્યાહન્યતે ન ક્વચિત્ ॥
પરમ્ બ્રહ્મ । "પરમ્"-શબ્દઃ પ્રકર્ષવાચી । પ્રકૃષ્ટમ્ બ્રહ્મ પરમ્ બ્રહ્મ, યત્ સર્વૈઃ અપિ મુક્તિવાદિભિઃ પ્રાર્થ્યતે, મોક્ષદઃ પરમાત્મા ઇતિ અર્થઃ । એવમ્ ચ દ્વયોઃ બ્રહ્મણોઃ પ્રણામઃ કૃતઃ । અન્યત્ર અપિ "બ્રહ્મ"-શબ્દેન શબ્દબ્રહ્મ-પરબ્રહ્મણોઃ એવ ગ્રહણમ્ । તદ્ યથા ã
દ્વે બ્રહ્મણી વેદિતવ્યે શબ્દબ્રહ્મ પરમ્ ચ યત્ ।
શબ્દબ્રહ્મણિ નિષ્ણાતઃ પરમ્ બ્રહ્મ અધિગચ્છતિ ॥
[અમૃતબિન્દૂપનિષદ્, શ્લોí 7; વાયુપુરાણમ્, અમ્શઃ 6, અí 5, શ્લોí 64]
ઇતિ ।
અથવા, પ્રણિપત્ય કમ્ હિરણ્યગર્ભમ્, એકાનેકસ્વરૂપમ્, સર્વપ્રાણિનામ્ મહત્ નામ । તત્ર વિશેષઃ એકમ્, તસ્ય તસ્ય યતઃ અધિષ્ઠાતૃદેવતા હિરણ્યગર્ભઃ એકઃ એવ । યદા કારણાનામ્ અધિષ્ઠાતૃદેવતાવિશેષભેદેન વિવક્ષ્યતે તદા અનેકમ્ । તત્ યથા ã ત્રયોદશ કારણાનિ, ત્વચઃ વાયુઃ, ચક્ષુષઃ સૂર્યઃ, શ્રોત્રસ્યાઃ આકાશઃ, રસનસ્યાઃ આપઃ, ઘ્રાણસ્ય પૃથિવી, એવમ્ પઞ્ચાનામ્ બુદ્ધીન્દ્રિયાણામ્ અધિષ્ઠાત્ર્યઃ દેવતાઃ, વાચઃ અગ્નિઃ, પાણેઃ ઇન્દ્રઃ, પાદસ્ય
વિષ્ણુઃ, પાયુનઃ મિત્રઃ, ઉપસ્થસ્ય પ્રજાપતિઃ, એવમ્ કર્મેન્દ્રિયાધિષ્ઠાત્ર્યઃ દેવતાઃ, મનસઃ ચન્દ્રઃ, બુદ્ધેઃ સવિતા, અહઙ્કારસ્ય રુદ્રઃ ઇતિ । સત્યામ્ દેવતામ્ અન્તર્યામિનઃ ઈશ્વરસ્ય ભગવતઃ પરમાત્મનઃ કારણશક્ત્યા અધિષ્ઠિતાઃ સર્વે એવ પદાર્થાઃ સ્વાર્થે પ્રવર્તન્તે । અતઃ તામ્ પરમાત્મનઃ કારણશક્તિમ્ સત્યામ્ દેવતામ્ । અતઃ એવ સ્ત્રીલિઙ્ગેન નિર્દેશઃ કૃતઃ । પરમ્ બ્રહ્મ યત્ તત્ અધિકારી બ્રહ્મ પરમાત્મા તમ્ । એવમ્ બ્રહ્મત્રયમ્ પ્રણિપત્ય
। યદિ એવમ્, ચકારઃ તર્હિ કર્તવ્યમ્ । ન કર્તવ્યમ્ । અન્તરેણ અપિ ચકારમ્ ચ અર્થઃ ગમ્યતે એવ । તત્ યથા ã
બાલે વૃદ્ધે ક્ષતે ક્ષીણે ક્ષીરમ્ યુક્ત્યા પ્રયોજયેત્ ।
ઇતિ । બાલે ચ વૃદ્ધે ચ ક્ષતે ચ ક્ષીણે ચ ઇતિ ગમ્યતે । એવમ્ અત્ર અપિ ચ અર્થઃ, કમ્ ચ સત્યામ્ દેવતામ્ ચ પરમ્ બ્રહ્મ ચ ઇતિ ।
આર્યભટઃ આચાર્યસ્ય સમાખ્યાનઃ । ત્રીણિ ગદતિ । ત્રીણિ વસ્તૂનિ ગદતિ ઇતિ । નનુ અત્ર એવમ્ યુક્તમ્ વક્તુમ્ ã "આર્યભટઃ અહમ્ ત્રીણિ ગદામિ" ઇતિ, અન્યથા અન્યસ્ય કસ્યચિત્ એતત્ વાક્યમ્ આભાતિ । યથા કિંચિત્ કશ્ચિત્ પૃચ્છતિ ã "રાજકુલે કેન કિમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ આહ ã એવમ્ ઉક્તે રાજનિ એવમ્ દેવદત્તો બ્રવીતિ । યજ્ઞદત્તઃ અપિ એવમ્ એવ નિગદતિ" ઇતિ । તસ્માત્ તત્ર અપિ આર્યભટઃ ત્રીણિ ગદતિ ઇતિ, ન તત્ આચાર્યસ્ય વચનમ્ ઇતિ । અત્ર ઉચ્યતે । અયમ્ આચાર્યઃ મહાનુભાવઃ સ્વયમ્
એવ બ્રુવન્ પરત્વમ્ આપાદ્ય કથયતિ, યથા આહ કૌટિલ્યઃ ã
સુખગ્રહણવિજ્ઞેયમ્ તત્ત્વાર્થપદનિશ્ચિતમ્ ।
કૌટિલ્યેન કૃતમ્ શાસ્ત્રમ્ વિમુચ્ય ગ્રન્થવિસ્તરમ્ ॥
[અર્થશાસ્ત્રમ્, 1.1.19]
ઇતિ । અથવા યઃ તેજસ્વી પુરુષઃ સમરેષુ નિકૃષ્ટાસિતેજોવિતાનચ્છુરિતબાહુઃ શત્રુસઙ્ઘાતમ્ પ્રકાશમ્ પ્રવિશ્ય પ્રહરન્ એવમ્ આહ ã "અયમ્ અસૌ ઉદિતઃ અદિતિકુલપ્રસૂતઃ સમરેષુ અનિવારિતવીર્યઃ યજ્ઞદત્તઃ પ્રહરતિ । યદિ કસ્યચિત્ શક્તિઃ પ્રતિપ્રહરતુ" ઇતિ । એવમ્ અસૌ અપિ આચાર્યઃ ગણિતકાલક્રિયાગોલાતિશયજ્ઞાનોદધિપારગઃ વિત્સભામ્ અવગાહ્ય "આર્યભટઃ ત્રીણિ ગદતિ ગણિતમ્ કાલક્રિયામ્ ગોલમ્" ઇતિ ઉક્તવાન્ ।

ગણિતમ્ કાલક્રિયામ્ ગોલમ્ । ગણિતમ્, ક્ષેત્રચ્છાયાશ્રેઢીસમકરણકુટ્ટાકારાદિકમ્ । કાલઃ, પ્રાણવિનાડીનાડ્યહોરાત્રપક્ષમાસસંવત્સરયુગાદિકમ્ । તત્પરિજ્ઞાનાર્થમ્ ક્રિયા કાલક્રિયા । અન્યે પુનઃ ક્રિયા અવ્યતિરિક્તમ્ કાલમ્ એતેન અભ્યુપગચ્છન્તિ । તેષામ્ અયમ્ વિગ્રહઃ ã કાલઃ ચ અસૌ ક્રિયા ચ કાલક્રિયા । એવમ્ એતૌ દ્વૌ પક્ષૌ ã કેચિત્ કાલમ્ ક્રિયાવ્યતિરિક્તમ્ મન્યન્તે, અન્યે ક્રિયા એવ કાલઃ ઇતિ । ઉભયથાઃ અસ્માકમ્ અદોષઃ ઇતિ, યેન અસ્મદીયે સિદ્ધાન્તે
સૂર્યોદયાત્ પ્રભૃતિ યાવત્ અપરઃ સૂર્યોદયઃ તાવત્ અહોરાત્રમ્, યઃ ચ સૂર્યાચન્દ્રમસોઃ પરઃ વિપ્રકર્ષઃ સઃ અર્ધમાસઃ, યઃ ચ તયોઃ પરઃ સન્નિકર્ષઃ સ માસઃ; એવમ્ દ્વાદશમાસાઃ સંવત્સરઃ ઇતિ અયમ્ કાલઃ, ક્રિયાવ્યતિરિક્તઃ વા અસ્તુ ક્રિયા વા ઇતિ । ગોલમ્, ગ્રહભ્રમણધરિત્રીસંસ્થાનદર્શનોપાયમ્ । ગદતિ ઇતિ કર્તૃવાચકઃ શબ્દઃ, વાક્યત્વાત્ । ગણિતકાલક્રિયાગોલાનામ્ દ્વિતીયૈકવચને નિર્દેશઃ ગણિતમ્ કાલક્રિયામ્ ગોલમ્ ઇતિ ગણિતશબ્દઃ નપુંસકલિઙ્ગમ્, કાલક્રિયા
સ્ત્રીલિઙ્ગમ્, ગોલઃ પુલ્લિઙ્ગમ્ । એતેષામ્ સામાન્યોપક્રમેણ નપુંસકલિઙ્ગેન એવ આચાર્યેણ અભિધાનમ્ [કૃતમ્] "ત્રીણિ ગદતિ" ઇતિ ।
અત્ર અયમ્ ગણિતશબ્દઃ અશેષગણિતાભિધાયી, તસ્માત્ અશેષગણિતાભિધાયિત્વાત્ યથા ક્ષેત્રગણિતમ્ બ્રવીતિ, એવમ્ ગ્રહગણિતમ્ અપિ; ગ્રહગણિતસ્ય ચ ક્ષેત્રાદ્યવ્યતિરિક્તત્વાત્ કાલક્રિયાગોલયોઃ ચ ગણિતાવ્યતિરિક્તત્વાત્ ગણિતમ્ નિગદતિ ઇતિ એતાવત્ એવ સિદ્ધે કાલક્રિયાગોલગ્રહણમ્ કુર્વન્ આચાર્યઃ જ્ઞાપયતિ ã ક્ષેત્રચ્છાયાશ્રેઢીસમકરણકુટ્ટાકારાદિકમ્ સામાન્યગણિતમ્ કિંચિત્ વક્ષ્યે, વિશેષગણિતે પુનઃ કાલક્રિયયા ગોલેન તાત્પર્યમ્ ઇતિ । અન્યથા
અશેષગણિતાભિધાયિગણિતશબ્દેન એવ સિદ્ધત્વાત્ કાલક્રિયાગોલયોઃ પૃથગ્ગ્રહણમ્ અનાવશ્યકમ્ સ્યાત્ । તથા ચ, આચાર્યેણ ગણિતપાદે ગણિતવસ્તુ દિઙ્માત્રમ્ એવ અભિહિતમ્, કાલક્રિયાગોલયોઃ કાલક્રિયાગોલ [વસ્તુ] વિશેષેણ । અવશ્યમ્ અયમ્ અર્થઃ અભ્યુપગન્તવ્યઃ ã કિંચિત્ ગણિતમ્ ઇતિ । અન્યથા હિ મહત્ ગણિતવસ્તુ, અષ્ટૌ વ્યવહારાઃ મિશ્રક-શ્રેઢી-ક્ષેત્ર-ખાત-ચિતિ-ક્રાકચિક-રાશિ-ચ્છાયાભિધાયિનઃ । મિશ્રકઃ ઇતિ સકલગણિતવસ્તુસંમિશ્રકઃ સંસ્પર્શકઃ ઇતિ અર્થઃ
। શ્રેઢી ઇતિ આદ્યુત્તરપ્રચિતઃ ઇતિ અર્થઃ । ક્ષેત્રમ્ ઇતિ અનેકાશ્રિક્ષેત્રફલાનિ આનયતિ ઇતિ અર્થઃ । ખાતઃ ઇતિ ખન્યપ્રમાણમ્ નિર્દિશતિ ઇતિ અર્થઃ । ચિતિઃ ઇતિ ઇષ્ટકાપ્રમાણેન ઉપરિનિચિતવસ્તુપ્રમાણમ્ આવેદયતિ ઇતિ અર્થઃ । ક્રાકચિકમ્ ઇતિ, ક્રકચઃ નમ દારુચ્છેદકમ્, તસ્મિન્ ક્રકચે ભવઃ ક્રાકચિકઃ, તદ્વસ્તુપ્રમાણમ્ અવગમયતિ ઇતિ અર્થઃ । રાશિઃ ઇતિ ધાન્યાદિરૂપવસ્તુનિચિતમ્ તદ્વસ્તુપ્રમાણમ્ જનયતિ ઇતિ અર્થઃ । છાયા ઇતિ શઙ્ક્વાદિચ્છાયાપ્રમાણેન કાલમ્ કથયતિ
ઇતિ અર્થઃ । ઇતિ વ્યવહારગણિતસ્ય અષ્ટાભિધાયિનઃ ચત્વારિ બીજાનિ પ્રથમદ્વિતીયતૃતીયચતુર્થાનિ યાવત્ તાવત્ વર્ગાવર્ગઘનાઘનવિષમાણિ । એતત્ એકૈકસ્ય ગ્રન્થલક્ષણલક્ષ્યમ્ મસ્કરિ-પૂરણ-મુદ્ગલ-પ્રભૃતિભિઃ આચાર્યૈઃ નિબદ્ધમ્ કૃતમ્, સ કથમ્ અનેન આચાર્યેણ અલ્પેન ગ્રન્થેન શક્યતે વક્તુમ્ । તત્ સુષ્ઠુ ઉક્તમ્ અસ્માભિઃ કિંચિત્ ગણિતમ્ વિશેષતઃ કાલગોલૌ ઇતિ । એવમ્ ઇયમ્ આર્યા વ્યાખ્યાતા

[ સંખ્યાવિન્યાસે પરિભાષા ]
યુગભગણાદિસઙ્ખ્યાસંક્ષેપમ્ વિવક્ષુઃ આચાર્યઃ [પરિ]ભાષાસૂત્રપ્રદર્શનાય ગીતિકાસૂત્રમ્ આહ ã
વર્ગાક્ષરાણિ વર્ગે અવર્ગે અવર્ગાક્ષરાણિ કાત્ ઙ્મૌ યઃ ।
ખદ્વિનવકે સ્વરાઃ નવ વર્ગે અવર્ગે નવાન્તિ અવર્ગે વા