આર્યભટીય (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 25

ઇષ્ટમ્, ઈપ્સિતમ્ । વિગતમ્ એકેન વ્યેકમ્ । દલિતમ્, અર્ધિતમ્ । સપૂર્વમ્, ઇષ્ટાત્ પદાત્ યાનિ પ્રાગવસ્થિતાનિ [ પદાનિ ] તાનિ પૂર્વશબ્દેન ઉચ્યન્તે, સહ પૂર્વેણ વર્તતે ઇતિ સપૂર્વમ્ । ઉત્તરઃ ગુણઃ યસ્ય તદુત્તરગુણમ્ । સમુખમ્, મુખમાદિઃ, સહ મુખેન વર્તતે ઇતિ સમુખમ્ । મધ્યધનમ્ ભવતિ । ઇષ્ટગુણિતમ્, ઇષ્ટેન ગુણિતમ્ ઇષ્ટગુણિતમ્ । ઇષ્ટધનમ્, ઇષ્ટસ્ય ગચ્છસ્ય ધનમ્ ભવતિ ।
અત્ર બહૂનિ સૂત્રાણિ મુક્તકવ્યવસ્થિતાનિ, તેષામ્ યથાસંયોગમ્ સમ્બન્ધઃ । "ઇષ્ટમ્ વ્યેકમ્ દલિતમ્ ઉત્તરગુણમ્ સમુખમ્" ઇતિ મધ્યધનાનયનાર્થમ્ સૂત્રમ્ । "મધ્યમ્ ઇષ્ટગુણિતમ્ ઇષ્ટધનમ્" ઇતિ ગચ્છધનાનયનાર્થમ્ । "ઇષ્ટમ્ વ્યેકમ્ સપૂર્વમ્ ઉત્તરગુણમ્ સમુખમ્" ઇતિ અન્ત્યોપાન્ત્યાદિધનાનયનાર્થમ્ । "ઇષ્ટમ્ વ્યેકમ્ દલિતમ્ સપૂર્વમ્ ઉત્તરગુણમ્ સમુખમ્ ઇષ્ટગુણિતમ્ ઇષ્ટધનમ્" ઇતિ અવાન્તરયથેષ્ટપદસઙ્ખ્યાનયનાર્થમ્ । એવમ્
એતાનિ પાદોનયા આર્યયા પ્રતિબદ્ધાનિ । તાનિ યથાક્રમેણ ઉદ્દેશકેષુ એવ પ્રતિપાદયિષ્યામઃ ।
ઉદ્દેશકઃ ã
આદિઃ દ્વિતયમ્ દૃષ્ટમ્ શ્રેઢ્યાઃ પ્રવદન્તિ ચ ઉત્તરમ્ ત્રીણિ ।
ગચ્છઃ પઞ્ચ નિરુક્તઃ મધ્યાશેષે ધને બ્રૂહિ

ન્યાસઃ ã આદિઃ 2, ઉત્તરમ્ 3, ગચ્છઃ 5 ।
કરણમ્ ã ઇષ્ટમ્ ગચ્છઃ 5, વ્યેકમ્ 4, દલિતમ્ 2, ઉત્તરગુણમ્ 6, સમુખમ્ 8, એતત્ મધ્યધનમ્ । એતત્ એવ ઇષ્ટગચ્છેન ગુણિતમ્ સર્વધનમ્ જાતમ્ 40 ।
ઉદ્દેશકઃ ã
અષ્ટાવાદિઃ યસ્યાઃ પઞ્ચ પ્રવદન્તિ ચ ઉત્તરમ્ શ્રેઢ્યાઃ ।
ગચ્છઃ અષ્ટાદશ દૃષ્ટઃ મધ્યાશેષે ધને વાચ્યે

ન્યાસઃ ã આદિઃ 8, ઉત્તરમ્ 5, ગચ્છઃ 18 ।
પૂર્વવત્ લબ્ધમ્ મધ્યધનમ્
50
1
2,
સર્વધનમ્ 909 ।
અન્ત્યોપાન્ત્યાદિધનાનયને ઉદ્દેશકઃ ã
એકાદશોત્તરાયાઃ સપ્તાદેઃ પઞ્ચવિંશતિઃ ગચ્છઃ ।
તત્ર અન્ત્યોપાન્ત્યધને વદ શીઘ્રમ્ વિંશતેઃ ચ કિયત્

ન્યાસઃ ã આદિઃ 7, ઉત્તરમ્ 11, ગચ્છઃ 25 ।
કરણમ્ ã ઇષ્ટમ્ પઞ્ચવિંશતિઃ 25, પૂરણમ્ પદમ્ એકમ્ ઇતિ એકમ્ રૂપમ્ 1, એતત્ એવ વ્યેકમ્ શૂન્યમ્ 0, એતત્ એવ સપૂર્વમ્ ઇતિ શૂન્યેન ક્ષિપ્તા ચતુર્વિંશતિઃ 24, ઉત્તરગુણમ્ 264, સમુખમ્ 271, એતત્ અન્ત્યધનમ્ । ઉપાન્ત્યધનાનયને અત્ર પૂર્વાણિ પદાનિ ત્રયોવિંશતિઃ 23 । એતૈઃ પૂર્વકરણેન ઉપાન્ત્યધનમ્ લબ્ધમ્ 260 । વિંશતેઃ તુ પૂર્વપદાનિ એકોનવિંશતિઃ । એતૈઃ પૂર્વવત્ વિંશતિતમસ્ય પદસ્ય ધનમ્ 216 ।
અવાન્તરે યથેષ્ટપદસઙ્ખ્યાધનાનયને ઉદ્દેશકઃ ã
દ્વ્યાદિત્ર્યુત્તરસઙ્ખ્યમ્ દિને દિને કાર્તિકે ક્રમાત્ માસે ।
પ્રદદાતિ મહીપાલઃ પઞ્ચદશાહે ગતે વિપ્રઃ ॥
બ્રહ્મિષ્ઠઃ સમ્પ્રાપ્તઃ તસ્મૈ દત્તા દશાહધનસઙ્ખ્યા ।
પઞ્ચદિનોત્થા અન્યસ્મૈ કથય ધનમ્ કિમ્ તયોઃ તત્ર

ન્યાસઃ ã આદિઃ 2, ઉત્તરમ્ 3, ગચ્છઃ 30। અત્ર પઞ્ચદશાહે ગતે બ્રહ્મિષ્ઠઃ આગતઃ તસ્મૈ ષોડશાહાત્ પ્રભૃતિ યત્ ઉપચિતમ્ દશાહધનમ્ તત્ દત્તમ્ ઇતિ દશ 10 ઇષ્ટમ્, વ્યેકમ્ ઇતિ જાતમ્ 9, દલિતમ્ ઇતિ
4
1
2,
એતત્ સપૂર્વમ્ ઇતિ
19
1
2
ઉત્તરગુણિતમ્ ઇતિ
58
1
2,
સમુખમ્ ઇતિ
60
1
2,
ઇષ્ટગુણિતમ્ ઇષ્ટધનમ્ ઇતિ દશગુણિતમ્ જાતમ્ 605 । દ્વિતીયસ્ય અપિ 415 ।
ઉદ્દેશકઃ ã
પઞ્ચદશાદિઃ યસ્મિન્ ઉત્તરમ્ અષ્ટાદશ ઉચ્યતે ગચ્છઃ ।
ત્રિંશત્ મધ્યદશાનામ્ ધનસઙ્ખ્યામ્ ગણ્યતામ્ શીઘ્રમ્

ન્યાસઃ ã
[ આદિઃ ] 15, ઉત્તરમ્ 18, ગચ્છઃ 30, દશસુ વ્યતિરિક્તેષુ ચ શેષેષુ મધ્યસ્થિતાનિ પદાનિ 10 । લબ્ધમ્ પૂર્વકરણેન 2760 ।
સર્વધનાનયને ઉપાયાન્તરમ્ પુનર્ અપિ આર્યાપાદેન આહ ã
તુ અથવા આદ્યન્તમ્ પદાર્ધહતમ્ ।
અથવા અયમ્ અપરઃ પ્રકારઃ । આદિઃ ચ અન્તઃ ચ આદ્યન્તમ્ । આદિશબ્દેન આદિધનમ્ પરિગૃહ્યતે, અન્તશબ્દેન અન્ત્યધનમ્ । તત્ આદ્યન્તમ્ । પદમ્ ગચ્છઃ, તસ્ય અર્ધમ્ પદાર્ધમ્, પદાર્ધેન હતમ્ પદાર્ધહતમ્ । તત્ આદ્યન્તમ્ પદાર્ધગુણિતમ્ ઇષ્ટધનમ્ ઇતિ અનુવર્તનાત્ ઇષ્ટધનમ્ ભવતિ ।
ઉદ્દેશકઃ ã
પઞ્ચભિઃ આદ્યઃ શઙ્ખઃ પઞ્ચોનશતેન યઃ ભવેત્ અન્ત્યમ્ ।
એકાદશશઙ્ખાનામ્ યત્ તત્ મૂલ્યમ્ ત્વમ્ આચક્ષ્વ

ન્યાસઃ ã
આદિશઙ્ખમૂલ્યમ્ 5, અન્ત્યસ્ય 95, શઙ્ખાઃ 11 ।
કરણમ્ ã આદ્યન્તધને 100, પદાર્ધમ્
5
1
2
અનેન ગુણિતમ્ સર્વશઙ્ખમૂલ્યમ્ 550 ।
ઉદ્દેશકઃ ã
આદિધનમ્ એકમ્ ઉક્તમ્ હિ અન્ત્યધનમ્ પ્રોચ્યતે શતમ્ સદ્ભિઃ ।
પદમ્ અપિ તાવત્ પ્રોક્તમ્ સર્વધનમ્ તત્ કિયત્ દૃષ્ટમ્

ન્યાસઃ ã
આદિધનમ્ 1, અન્ત્યધનમ્ 100, ગચ્છઃ અપિ એતત્ એવ 100 । સર્વધનમ્ પૂર્વવત્ 5050

[ ગચ્છજ્ઞાનમ્ ]
ગચ્છાનયનાર્થમ્ આહ ã
ગચ્છઃ અષ્ટોત્તરગુણિતાત્ દ્વિગુણાદ્યુત્તરવિશેષવર્ગયુતાત્ ।
મૂલમ્ દ્વિગુણાદ્યૂનમ્ સ્વોત્તરભજિતમ્ સરૂપાર્ધમ્