આર્યભટીય (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 19

[ શઙ્કોઃ આકારપ્રકારવિવેચનમ્ ]
અત્ર શઙ્કોઃ આકારપ્રમાણયોઃ વિપ્રવદન્તે સાંવત્સરાઃ । કેચિત્ તાવત્ આહુઃ ã દ્વાદશાઙ્ગુલશઙ્કુઃ મૂલત્રિભાગે ચતુરશ્રઃ, મધ્યત્રિભાગે ત્ર્યશ્રિઃ, ઉપરિત્રિભાગે શૂલાકારઃ ઇતિ । સૂક્ષ્મત્વાત્ વિગ્રહસ્ય સૂક્ષ્મયા એકયા કોટ્યા છાયાગ્રસ્ય સુલક્ષ્યત્વાત્ શેષૈઃ ચ દુઃસમ્પાદત્વાત્ ઇતિ તત્ ચ ન । શૂલાગ્રસ્ય અવલમ્બકસ્ય વિન્યાસાભાવાત્ ઋજુતા એવ દુઃસમ્પાદ્યા । તદભાવાત્ સર્વગુણાભાવઃ । ગોપુચ્છાકૃતિવૃત્તોદરઃ તુ ભ્રષ્ટાવલમ્બકત્વેન એવ પ્રત્યાખ્યાતા
।
અપરે આહુઃ ã ચતુરશ્રઃ ચતુર્દિશમ્ અવલમ્બકસાધનસમ્ભવાત્ કોટિદ્વયેન છાયાગ્રહણાત્ અભીષ્ટકોટ્યામ્ દિગ્ગ્રહણસિદ્ધિઃ ઇતિ । એતત્ અપિ યુજ્યતે, કિન્તુ તાદૃશસ્ય સમ્પ્રતિ શિલ્પિનઃ સમચતુરશ્રક્ષેત્રસમ્પાદિનઃ દુર્લભત્વાત્ યદિ અપિ સ્વભ્યસ્તવિદ્યઃ કશ્ચિત્ કદાચિત્ સમ્ભવેત્, તથા અપિ પ્રતિક્ષણમ્ સૂર્યસ્ય અભિમુખસ્થાપનાત્ પુનર્ પુનર્ શઙ્કોઃ મુખચાલનમ્ કર્તવ્યમ્ । તથા ચ અતિસૂક્ષ્મદૃશઃ તાવતા અભીષ્ટચ્છાયાતિક્રાન્તા સ્યાત્ ઇતિ દોષઃ, એતસ્માત્
પરિત્યાજ્યઃ અયમ્ અપિ શઙ્કુઃ । અનેન એવ સર્વત્ર શઙ્કવઃ પ્રયુક્તાઃ ।
આર્યભટીયાઃ સ્વમતમ્ અભિનિનિષ્ઠાપયિષવઃ વ્યાવર્ણયન્તિ । તત્ યથા ã પ્રશસ્તદારુમયઃ હિ અસુષિરઃ રાજિગ્રન્થવ્રણવર્જિતઃ ભ્રમસિદ્ધઃ મૂલમધ્યાગ્રાન્તરાલતુલ્યવૃત્તઃ ન અલ્પવ્યાસઃ ન અલ્પાયામઃ ચ પ્રશસ્તઃ । ત્રિભિઃ ચતુર્ભિઃ વા અવલમ્બકૈઃ અસ્ય ઋજુસ્થિતિઃ સાધયિતવ્યા । શઙ્કોઃ મધ્યસૂત્રસ્ય અસિદ્ધત્વાત્ અવલમ્બકસ્થિતિઃ અપિ દુઃસમ્પાદ્ય ઇતિ અતઃ શઙ્કુમધ્યસૂત્રસાધનમ્ પ્રદર્શ્યતે । તત્ યથા ã શઙ્કુમુચ્ચે પ્રદેશે નિશ્ચલમ્ નિધાય
અવલમ્બકેન શઙ્કુમૂલમસ્તકયોઃ મધ્યે વિજ્ઞાય તદગ્રસક્તમ્ સૂત્રમ્ પ્રસાર્ય ઉભયપાર્શ્વે ચ લેખે કુર્યાત્ । એતત્ ઉભયપાર્શ્વમધ્યલેખે, તતઃ પુનર્ અપિ કર્કટકેન લોહેન મૂલાગ્રમધ્યસૂત્રાભ્યામ્ મત્સ્યમ્ ઉત્પાદ્ય શેષમધ્યલેખાસાધનમ્ । નનુ ચ અત્ર અપિ દોષઃ અસ્તિ એવ, સર્વદિક્ષુ તન્મસ્તકસ્ય છાયાગ્રસ્ય વિપુલવૃત્તત્વાત્ છાયામધ્યમ્ દુર્લક્ષ્યમ્ । તેન ચ વિના આદિગ્રહણાભાવઃ ઇતિ । ન એષઃ દોષઃ । શઙ્કોઃ ઉપરિ કેન્દ્રે વિષ્કમ્ભાર્ધાધિકાન્યા
સમવૃત્તા શલાકા મધ્યપ્રસાધિની લોહી દાર્વી વા ક્રિયતે । તદા આદિગ્રહણમધ્યપરિજ્ઞાનમ્ ચ ભવિષ્યતિ ઇતિ । અથવા પ્રાજ્ઞસ્ય અવલમ્બકસૂત્રેણ પૂર્વવિન્યસ્તેન એવ કિઞ્ચિત્ ઉત્ક્ષિપ્તેન મધ્યપરિજ્ઞાનમ્ । અથ અઙ્ગુલવિભાગાત્ તીક્ષ્ણેન શસ્ત્રેણ મનાક્ શકલિતમ્ કૃતમ્ । અન્યથા હિ પ્રમાણગ્રહણમ્ અનર્થકમ્ સ્યાત્ । તસ્માત્ યથેષ્ટપ્રમાણઃ શઙ્કુઃ દ્વાદશાઙ્ગુલઃ ઇતિ સુપ્રસિદ્ધમ્ અઙ્ગીકૃત્ય ઉચ્યતે । ઉદ્દેશકેષુ એતત્ પ્રતિપાદયિષ્યામઃ । યાવત્ યાવત્ અયમ્ પૃથુઃ
ગુરુઃ ચ ભવતિ તાવત્ તાવત્ વાયુના ન એવ ચાલ્યતે, યાવત્ યાવત્ ચ દીર્ઘઃ ભવતિ તાવત્ તાવત્ ચ અઙ્ગુલાવયવાઃ સૂક્ષ્માઃ સુપરિજ્ઞાતાઃ ભવન્તિ । તસ્માત્ પૃથુગુરુદીર્ઘેષુ આદરઃ કાર્યઃ ઇતિ અભિહિતઃ શઙ્કોઃ આકારઃ ।
[ શઙ્કુપ્રમાણવિવેચનમ્ ]
ઇદાનીમ્ પ્રમાણમ્ ઉપદેક્ષ્યામઃ । કેચિત્ આહુઃ ã અર્ધહસ્તઃ દ્વાદશધા વિભક્તશરીરઃ ઇતિ । ન એષઃ નિયમઃ । કિન્તુ અભીષ્ટસઙ્ખ્યાપ્રવિભક્તશરીરઃ અભીષ્ટસઙ્ખ્યાપ્રવિભક્તઃ ઇતિ અર્થઃ । યત્ર પ્રમાણગ્રહણમ્ કૃતમ્, તત્ર અપિ સમાઙ્ગુલવિભાગે કેન્દ્રવિભાગે ચ કૌશલમ્ અભ્યસનીયમ્ ।
[ શ્લોક-વ્યખ્યા ]
શઙ્કોઃ પ્રમાણવર્ગમ્, શઙ્કોઃ ઇત્થમ્ પ્રપઞ્ચતપ્રમાણસ્ય પ્રમાણગ્રહણમ્ અનિયતપ્રમાણપ્રતિપાદનાર્થમ્ ઇતિ ઉક્તમ્ । યદિ શઙ્કોઃ નિયતમ્ એવ પ્રમાણમ્ સ્યાત્ તદા શઙ્કોઃ વર્ગમ્ ઇતિ ઇયતા અપિ ઉચ્યમાને તન્નિયતપ્રમાણઃ એવ પ્રતિપત્તિઃ । પ્રમાણસ્ય વર્ગઃ પ્રમાણવર્ગઃ, તમ્ પ્રમાણવર્ગમ્ । છાયાવર્ગેણ, છાયાયાઃ વર્ગઃ છાયાવર્ગઃ, તેન છાયાવર્ગેણ । સંયુતમ્ કૃત્વા, એકીકૃત્ય ઇતિ અર્થઃ । યત્ તસ્ય વર્ગમૂલમ્, તસ્ય સંયુક્તસ્ય રાશેઃ
વર્ગમૂલમ્ યત્, તત્ સ્વવૃત્તવિષ્કમ્ભાર્ધમ્ ભવતિ । કિમ્ તત્ વૃત્તમ્ યસ્ય ઇદમ્ વિષ્કમ્ભાર્ધમ્ ઇતિ ઉચ્યતે ? તત્ મૂલતુલ્યેન કર્કટકેન આલિખિતસ્ય વૃત્તસ્ય તત્ વિષ્કમ્ભાર્ધમ્ । યદિ એવમ્ સર્વે એવ સંખ્યાવિશેષઃ સ્વવૃત્તવિષ્કમ્ભાર્ધમ્ ભવતિ । ન એષઃ દોષઃ । યદિ સર્વસઙ્ખ્યાવિશેષઃ સ્વવૃત્તવિષ્કમ્ભાર્ધમ્ ભવતિ એવ, કિમ્ નઃ છિન્નમ્ ? અત્ર પુનર્ શઙ્કુપ્રમાણચ્છાયાવર્ગયોગમૂલમ્ સ્વવિષ્કમ્ભાર્ધમ્ વિશિષ્ટમ્ એવ પરિગૃહ્યતે, તેન અન્યસ્ય
સ્વવૃત્તવિષ્કમ્ભાર્ધસ્ય ગ્રહણમ્ ન એવ અત્ર પ્રસજ્યતે । પ્રસક્તે ચ દોષપરિહારઃ વા વિધીયતે । અત્ર ચ સ્વવૃત્તવિષ્કમ્ભાર્ધગ્રહણમ્ ત્રૈરાશિકપ્રસિદ્ધ્યર્થમ્ ã યદિ અસ્ય સ્વવૃત્તવિષ્કમ્ભાર્ધસ્ય એતે શઙ્કુચ્છાયે તદા ગોલવિષ્કમ્ભાર્ધસ્ય કે ઇતિ શઙ્કુચ્છાયે લભ્યેતે । તૌ એવ વિષુવતિ અવલમ્બકાક્ષજ્યે ઇતિ ઉચ્યતે ।
ઉદ્દેશકઃ ã
પઞ્ચનવાર્ધચતુર્થા છાયા દૃષ્ટા ક્ષિતૌ સમાયામ્ તુ ।
વિષુવન્ મધ્યે સૂત્રે શઙ્કોઃ દ્વાદશવિભક્તસ્ય

ન્યાસઃ ã શઙ્કુઃ 12, છાયા 5; શઙ્કુઃ 12, છાયા 9; શઙ્કુઃ 12, છાયા
3
1
2
કરણમ્ ã શઙ્કુચ્છાયયોઃ વર્ગૌ 144, 25, એકત્ર 169 । અસ્ય મૂલમ્ સ્વવૃત્તવિષ્કમ્ભાર્ધમ્ । તત્ ચ ઇદમ્ 13 । એતસ્ય ક્ષેત્રસ્ય ન્યાસઃ ã
પરિલેખઃ 36
સ્વવૃત્તવિષ્કમ્ભાર્ધમ્ નામ છાયાગ્રાત્ આરભ્ય શઙ્કુમસ્તકપ્રાપિ સૂત્રમ્ । તત્સૂત્રાનુસારેણ ભૂમૌ દૃષ્ટિમ્ નિધાય શઙ્કુમસ્તકાસક્તમ્ વિવસ્વન્તમ્ પશ્યતિ । અક્ષજ્યા આનયને ત્રૈરાશિકસ્થાપના ã 13 । 5 । 3438 । લબ્ધમ્ અક્ષજ્યા 1322 । એષા ભુજા, વ્યાસાર્ધમ્ કર્ણઃ, ભુજાકર્ણવર્ગવિશેષમૂલમ્ અવલમ્બકઃ 3174 । ત્રૈરાશિકેન અપિ 13 । 12 । 2328 । લબ્ધમ્ અવલમ્બકઃ 3174 । અપરે અપિ અત્ર ક્ષેત્રવિશેષાઃ । ત્રૈરાશિકે વાચઃ યુક્તિઃ ã યદિ અસ્ય
સ્વવૃત્તવિષ્કમ્ભાર્ધસ્ય છાયાતુલ્યા ભુજા શઙ્કુતુલ્યઃ અવલમ્બકઃ તદા અસ્ય ગોલવ્યાસાર્ધસ્ય કૌ ભુજૌ અલમ્બૌ ઇતિ । છાયયા ઘટિકાનયને, મધ્યાહ્ને છાયયા ચ સૂર્યાનયને સ્વવૃત્તવિષ્કમ્ભાર્ધસ્ય અયમ્ એવ વિધિઃ । કિન્તુ છાયયા ઘટિકાનયને શઙ્કુના કાર્યમ્ ઇતિ શઙ્કુઃ એવ આનીયતે । સમમણ્ડલછાયયા સૂર્યાનયને સ એવ । મધ્યાહ્નચ્છાયયા સૂર્યાનયને નતજ્યયા પ્રયોજનમ્ ઇતિ છાયા એવ આનીયતે ।
શેષયોઃ અપિ સ્વવૃત્તવિષ્કમ્ભાર્ધે 15 ।
12
1
2 ।
ત્રૈરાશિકેન એવ અક્ષજ્યાવલમ્બકૌ 2063, 2750; 963, 3300 ।
ઉદ્દેશકઃ ã
પઞ્ચદશાઙ્ગુલશઙ્કોઃ પાદેન યુતા ષડઙ્ગુલા છાયા ।
વિષુવત્ દિનમધ્યાહ્ને વાચ્યા અક્ષજ્યા અવલમ્બકૌ ચ અત્ર

ન્યાસઃ ã શઙ્કુઃ 15, છાયા
6
1
4 ।
આગતમ્ સ્વવૃત્તવિષ્કમ્ભાર્ધમ્
16
1
4 ।
અનેન સ્વવૃત્તવિષ્કમ્ભાર્ધેન આગતૌ અક્ષજ્યૌ અલમ્બકૌ 1322, 3174 ।
ઉદ્દેશકઃ ã
ત્રિંશત્ પ્રમાણશઙ્કોઃ ષોડશ દૃષ્ટા યદા અઙ્ગુલચ્છાયા ।
મધ્યાત્ કિયત્ ગતઃ અર્કઃ વિતતમયૂખઃ તતઃ વાચ્યઃ

ન્યાસઃ ã શઙ્કુઃ 30, છાયા 16 । આગતમ્ સ્વવૃત્તવિષ્કમ્ભાર્ધમ્ 34 । લબ્ધમ્ તદક્ષજ્યા 1618

[ પ્રદીપચ્છાયાકર્મ ]
પ્રદીપચ્છાયાકર્મ આહ ã
શઙ્કુગુણમ્ શઙ્કુભુજાવિવરમ્ શઙ્કુભુજયોઃ વિશેષહૃતમ્ ।
યત્ લબ્ધમ્ તા છાયા જ્ઞેયા શઙ્કોઃ સ્વમૂલાત્ હિ