આર્યભટીય (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 15

તત્ ઇતિ અનેન પૂર્વાર્ધગણિતનિષ્પન્નમ્ વૃત્તક્ષેત્રસ્ય તત્ફલમ્ પરિગૃહ્યતે । નિજમૂલમ્ આત્મનઃ મૂલમ્ । યત્ ક્ષેત્રફલમ્ તત્ સ્વકીયેન મૂલેન ગુણિતમ્ ઇતિ યાવત્ । અથવા તત્ ક્ષેત્રફલમ્, નિજમ્ અવિતથમ્ આમ્નાયાવિરુદ્ધમ્ ઇતિ અર્થઃ, મૂલેન હતમ્, અન્યસ્ય અશ્રુતત્વાત્ સ્વેન મૂલેન તત્ક્ષેત્રફલમ્ ગુણિતમ્ । નિજમૂલેન હતમ્ નિજમૂલહતમ્ ઇતિ વિગ્રહઃ । તત્ પુનર્ ક્ષેત્રફલમ્ મૂલક્રિયમાણમ્ કરણિત્વમ્ પ્રતિપદ્યતે, યસ્માત્ કરણીનામ્ મૂલ[મ્ અપેક્ષિતમ્]
। તતઃ પુનર્ અપિ કરણીનામ્ અકરણીભિઃ સંવર્ગઃ ન અસ્તિ ઇતિ ક્ષેત્રફલમ્ કરણ્યતે । એવમ્ અયમ્ અર્થઃ અર્થાત્ અવસીયતે ક્ષેત્રફલવર્ગઃ ક્ષેત્રફલેન ગુણિતઃ ઇતિ । ઘનઃ ચ અસૌ ગોલઃ ચ ઘનગોલઃ, ગોલઃ વૃત્તમ્, ઘનગોલસ્ય ફલમ્ ઘનગોલફલમ્ । નિરવશેષમ્ । ન કિઞ્ચિત્ અનેન કર્મણા શિષ્યતે । યેન અન્યેન કર્મણા ઘનગોલફલમ્ આનયન્તિ ન તેન ઘનગોલફલમ્ નિરવશેષમ્ ભવતિ, વ્યાવહારિકત્વાત્ તસ્ય કર્મણઃ ã
વ્યાસાર્ધઘનમ્ ભિત્વા નવગુણિતમ્ અયોગુડસ્ય ઘનગણિતમ્ ।
ઇતિ ।
ઉદ્દેશકઃ ã
દ્વૌ પઞ્ચ તથા પઙ્ક્તિઃ વ્યાસાઃ જ્ઞેયાઃ ક્રમેણ વૃત્તાનામ્ ।
ઘનગોલફલાનિ એષામ્ જિજ્ઞાસુઃ અહમ્ સમાસેન

ન્યાસઃ ã
પરિલેખઃ 13
એષામ્ પરિધયઃ ત્રૈરાશિકેન એવ લબ્ધાઃ યથાસઙ્ખ્યેન ã
6 15 31
177 177 52
625 250 125
કરણમ્ ã પૂર્વાભિહિતગણિતકર્મણા [દ્વિ]વિષ્કમ્ભક્ષેત્રસ્ય યત્ ફલમ્ આયાતમ્
3
177
1250 તસ્ય મૂલમ્ એતત્ એવ કરણીગતમ્ અશુદ્ધકૃતિત્વાત્ પ્રતિપત્તવ્યમ્ । તત્ ચ સવર્ણિતમ્ જાતમ્
3927
1250. એતત્ ક્ષેત્રફલવર્ગેણ ગુણિતમ્ જાતમ્ ઘનફલમ્ કરણ્યઃ 31, કરણીભાગાઃ ચ
12683983
1953125000 ।
એવમ્ શેષયોઃ અપિ યથાસઙ્ખ્યેન ઘનફલકરણ્યઃ કરણીભાગાઃ ચ ã
7569484476
7558983 58983
8000000 125000
[સમલમ્બચતુર્ભુજફલમ્]
દ્વિ[સમ-વિષમ]ચતુરશ્રાદીનામ્ અન્તઃકર્ણયોઃ ચ અત્ર સમ્પાતપ્રમાણફલપરિજ્ઞાનાય આર્યામ્ આહ ã
આયામગુણે પાર્શ્વે તદ્યોગહૃતે સ્વપાતેલેખે તે ।
વિસ્તરયોગાર્ધગુણે જ્ઞેયમ્ ક્ષેત્રફલમ્ આયામે