અર્થશાસ્ત્ર · અધ્યાય 10.5

પઞ્ચ.ધનુઃ.શત.અપકૃષ્ટં દુર્ગમ્ અવસ્થાપ્ય યુદ્ધમ્ ઉપેયાત્, ભૂમિ.વશેન વા ॥

વિભક્ત.મુખ્યામ્ અચક્ષુર્.વિષયે મોક્ષયિત્વા સેનાં સેના.પતિ.નાયકૌ વ્યૂહેયાતામ્ ॥

શમ.અન્તરં પત્તિં સ્થાપયેત્, ત્રિ.શમ.અન્તરમ્ અશ્વમ્, પઞ્ચ.શમ.અન્તરં રથં હસ્તિનં વા ॥

દ્વિ.ગુણ.અન્તરં ત્રિ.ગુણ.અન્તરં વા વ્યૂહેત ॥

એવં યથા.સુખમ્ અસમ્બાધં યુધ્યેત ॥

પઞ્ચ.અરત્નિ ધનુઃ ॥

તસ્મિન્ ધન્વિનં સ્થાપયેત્, ત્રિ.ધનુષ્ય્ અશ્વમ્, પઞ્ચ.ધનુષિ રથં હસ્તિનં વા ॥

પઞ્ચ.ધનુર્ અનીક.સંધિઃ પક્ષ.કક્ષ.ઉરસ્યાનામ્ ॥

અશ્વસ્ય ત્રયઃ પુરુષાઃ પ્રતિયોદ્ધારઃ ॥

પઞ્ચ.દશ રથસ્ય હસ્તિનો વા, પઞ્ચ ચ^અશ્વાઃ ॥

તાવન્તઃ પાદ.ગોપા વાજિ.રથ.દ્વિપાનાં વિધેયાઃ ॥

ત્રીણિ ત્રિકાણ્ય્ અનીકં રથાનામ્ ઉરસ્યં સ્થાપયેત્, તાવત્ કક્ષં પક્ષં ચ^ઉભયતઃ ॥

પઞ્ચ.ચત્વારિંશદ્ એવં રથા રથ.વ્યૂહે ભવન્તિ, દ્વે શતે પઞ્ચ.વિંશતિશ્ ચ^અશ્વાઃ, ષટ્.શતાનિ પઞ્ચ.સપ્તતિશ્ ચ પુરુષાઃ પ્રતિયોધારઃ, તાવન્તઃ પાદ.ગોપાઃ ॥

એષ સમ.વ્યૂહઃ ॥

તસ્ય દ્વિ.રથ.ઉત્તરા વૃદ્ધિર્ આ.એક.વિંશતિ.રથાદ્ ઇતિ ॥

એવમ્ ઓજા દશ સમ.વ્યૂહ.પ્રકૃતયો ભવન્તિ ॥

પક્ષ.કક્ષ.ઉરસ્યાનાં મિથો વિષમ.સંખ્યાને વિષમ.વ્યૂહઃ ॥

તસ્ય^અપિ દ્વિ.રથ^ઉત્તરા વૃદ્ધિર્ આ.એક.વિંશતિ.રથાદ્ ઇતિ ॥

એવમ્ ઓજા દશ વિષમ.વ્યૂહ.પ્રકૃતયો ભવન્તિ ॥

અતઃ સૈન્યાનાં વ્યૂહ.શેષમ્ આવાપઃ કાર્યઃ ॥

રથાનાં દ્વૌ ત્રિ.ભાગાવ્ અઙ્ગેષ્વ્ આવાપયેત્, શેષમ્ ઉરસ્યં સ્થાપયેત્ ॥

એવં ત્રિ.ભાગ.ઊનો રથાનામ્ આવાપઃ કાર્યઃ ॥

તેન હસ્તિનામ્ અશ્વાનામ્ આવાપો વ્યાખ્યાતઃ ॥

યાવદ્.અશ્વ.રથ.દ્વિપાનાં યુદ્ધ.સમ્બાધન્મ્ ન કુર્યાત્ તાવદ્ આવાપઃ કાર્યઃ ॥

દણ્ડ.બાહુલ્યમ્ આવાપઃ ॥

પત્તિ.બાહુલ્યં પ્રત્યાપાવઃ ॥

એક.અઙ્ગ.બાહુલ્યમ્ અન્વાવાપઃ ॥

દૂષ્ય.બાહુલ્યમ્ અત્યાવાપઃ ॥

પર.આવાપાત્ પ્રત્યાવાપાચ્ ચ ચતુર્.ગુણાદ્ આ.અષ્ટ.ગુણાદ્ ઇતિ વા વિભવતઃ સૈન્યાનામ્ આવાપઃ ॥

રથ.વ્યૂહેન હસ્તિ.વ્યૂહો વ્યાખ્યાતઃ ॥

વ્યામિશ્રો વા હસ્તિ.રથ.અશ્વાનાં - ચક્ર.અન્તેષુ હસ્તિનઃ પાર્શ્વયોર્ અશ્વા રથા ઉરસ્યે ॥

હસ્તિનામ્ ઉરસ્યં રથાનાં કક્ષાવ્ અશ્વાનાં પક્ષાવ્ ઇતિ મધ્ય.ભેદી ॥

વિપરીતો^અન્ત.ભેદી ॥

હસ્તિનામ્ એવ તુ શુદ્ધઃ - સામ્નાહ્યાનામ્ ઉરસ્યમ્ ઔપવાહ્યાનાં જઘનં વ્યાલાનાં કોટ્યાવ્ ઇતિ ॥

અશ્વ.વ્યૂહો - વર્મિણામ્ ઉરસ્યં શુદ્ધાનાં કક્ષ.પક્ષાવ્ ઇતિ ॥

પત્તિ.વ્યૂહઃ - પુરસ્તાદ્ આવરણિનઃ પૃષ્ઠતો ધન્વિનઃ ॥

ઇતિ શુદ્ધાઃ ॥

પત્તયઃ પક્ષયોર્ અશ્વાઃ પાર્શ્વયોઃ હસ્તિનઃ પૃષ્ઠતો રથાઃ પુરસ્તાત્, પર.વ્યૂહ.વશેન વા વિપર્યાસઃ ॥

ઇતિ દ્વ્ય્.અઙ્ગ.બલ.વિભાગઃ ॥

તેન ત્ર્.અઙ્ગ.બલ.વિભાગો વ્યાખ્યાતઃ ॥

દણ્ડ.સમ્પત્ સાર.બલં પુંસાં

હસ્ત્ય્.અશ્વયોર્ વિશેષઃ કુલં જાતિઃ સત્ત્વં વયઃ.સ્થતા પ્રાણો વર્ષ્મ જવસ્ તેજઃ શિલ્પં સ્તૈર્યમ્ ઉદગ્રતા વિધેયત્વં સુવ્યઞ્જન.આચારતા^ઇતિ ॥

પત્ત્ય્.અશ્વ.રથ.દ્વિપાનાં સાર.ત્રિ.ભાગમ્ ઉરસ્યં સ્થાપયેત્, દ્વૌ ત્રિ.ભાગૌ કક્ષં પક્ષં ચ^ઉભયતઃ, અનુલોમમ્ અનુસારમ્, પ્રતિલોમં તૃતીય.સારમ્, ફલ્ગુ પ્રતિલોમમ્ ॥

એવં સર્વમ્ ઉપયોગં ગમયેત્ ॥

ફલ્ગુ.બલમ્ અન્તેષ્વ્ અવધાય વેગ.અભિહૂલિકો ભવતિ ॥

સાર.બલમ્ અગ્રતઃ કૃત્વા કોટીષ્વ્ અનુસારં કુર્યાત્, જઘને તૃતિયિય.સારમ્, મધ્યે ફલ્ગુ.બલમ્ ॥

એવમ્ એતત્ સહિષ્ણુ ભવતિ ॥

વ્યૂહં તુ સ્થાપયિત્વા પક્ષ.કક્ષ.ઉરસ્યાનામ્ એકેન દ્વાભ્યાં વા પ્રહરેત્, શેષૈઃ પ્રતિગૃહ્ણીયાત્ ॥

યત્ પરસ્ય દુર્બલં વીત.હસ્ત્ય્.અશ્વં દૂષ્ય.અમાત્યં કૃત.ઉપજાપં વા તત્.પ્રભૂત.સારેણ^અભિહન્યાત્ ॥

યદ્ વા પરસ્ય સારિષ્ઠં તદ્.દ્વિ.ગુણ.સારેણ^અભિહન્યાત્ ॥

યદ્ અઙ્ગમ્ અલ્પ.સારમ્ આત્મનસ્ તદ્ બહુના^ઉપચિનુયાત્ ॥

યતઃ પરસ્ય^અપચયસ્ તતો^અભ્યાશે વ્યૂહેત, યતોત્ વા ભયં સ્યાત્ ॥

અભિસૃતં પરિસૃતમ્ અતિસૃતમ્ અપસૃતમ્ ઉન્મથ્ય.અવધાનં વલયો ગો.મૂત્રિકા મણ્ડલં પ્રકીર્ણિકા વ્યાવૃત્ત.પૃષ્ઠમ્ અનુવંશમ્ અગ્રતઃ પાર્શ્વાભ્યાં પૃષ્ઠતો ભગ્ન.રક્ષા ભગ્ન.અનુપાત ઇત્ય્ અશ્વ.યુદ્ધાનિ ॥

પ્રકીર્ણિક.આવર્જાન્ય્ એતાન્ય્ એવ ચતુર્ણામ્ અઙ્ગાનાં વ્યસ્ત.સમસ્તાનાં વા ઘાતઃ, પક્ષ.કક્ષ.ઉરસ્યાનાં ચ પ્રભઞ્જનમ્ અવસ્કન્દઃ સૌપ્તિકં ચ^ઇતિ હસિત્.યુદ્ધાનિ ॥

ઉન્મથ્ય.અવધાન.વર્જાન્ય્ એતાન્ય્ એવ સ્વ.ભૂમાવ્ અભિયાન.અપયાન.સ્થિત.યુદ્ધાનિ^ઇતિ રથ.યુદ્ધાનિ ॥

સર્વ.દેશ.કાલ.પ્રહરણમ્ ઉપાંશુ.દણ્ડશ્ ચ^ઇતિ પત્તિ.યુદ્ધાનિ ॥
કz10.5.57અબ્। એતેન વિધિના વ્યૂહાન્ ઓજાન્ યુગ્માંશ્ ચ કારયેત્ ।
કz10.5.57ચ્દ્। વિભવો યાવદ્ અઙ્ગાનાં ચતુર્ણાં સદૃશો ભવેત્ ॥
કz10.5.58અબ્। દ્વે શતે ધનુષાં ગત્વા રાજા તિષ્ઠેત્ પ્રતિગ્રહે ।
કz10.5.58ચ્દ્। ભિન્ન.સંઘાતનં તસ્માન્ ન યુધ્યેત^અપ્રતિગ્રહઃ ॥એ
(દણ્ડ.ભોગ.મણ્ડલ.અસમ્હત.વ્યૂહ.વ્યૂહનમ્ - તસ્ય પ્રતિવ્યૂહ.સ્થાનમ્)