અર્થશાસ્ત્ર · અધ્યાય 09.6

દૂષ્યેભ્યઃ શત્રુભ્યશ્ ચ દ્વિવિધા શુદ્ધા ॥

દૂષ્ય.શુદ્ધાયાં પૌરેષુ જાનપદેષુ વા દણ્ડ.વર્જાન્ ઉપાયાન્ પ્રયુઞ્જીત ॥

દણ્ડો હિ મહા.જને ક્ષેપ્તુમ્ અશક્યઃ ॥

ક્ષિપ્તો વા તં ચ^અર્થં ન કુર્યાત્, અન્યં ચ^અનર્થમ્ ઉત્પાદયેત્ ॥

મુખ્યેષુ ત્વ્ એષાં દાણ્ડ.કર્મિકવચ્ ચેષ્ટેત ॥

શત્રુ.શુદ્ધાયાં યતઃ શત્રુઃ પ્રધાનઃ કાર્યો વા તતઃ સામ.આદિભિઃ સિદ્ધિં લિપ્સેત ॥

સ્વામિન્ય્ આયત્તા પ્રધાન.સિદ્ધિઃ, મન્ત્રિષ્વ્ આયત્તા^આયત્ત.સિદ્ધિઃ, ઉભય.આયત્તા પ્રધાન.આયત્ત.સિદ્ધિઃ ॥

દૂષ્ય.અદૂષ્યાણામ્ આમિશ્રિતત્વાદ્ આમિશ્રા ॥

આમિશ્રાયામ્ અદૂષ્યતઃ સિદ્ધિઃ ॥

આલમ્બન.અભાવે હ્ય્ આલમ્બિતા ન વિદ્યન્તે ॥

મિત્ર.અમિત્રાણામ્ એકી.ભાવાત્ પર.મિશ્રા ॥

પર.મિશ્રાયાં મિત્રતઃ સિદ્ધિઃ ॥

સુકરો હિ મિત્રેણ સંધિઃ, ન^અમિત્રેણ^ઇતિ ॥

મિત્રં ચેન્ ન સંધિમ્ ઇચ્છેદ્ અભીક્ષ્ણમ્ ઉપજપેત્ ॥

તતઃ સત્ત્રિભિર્ અમિત્રાદ્ ભેદયિત્વા મિત્રં લભેત ॥

મિત્ર.સંઘસ્ય વા યો^અન્ત.સ્થાયી તં લભેત ॥

અન્ત.સ્થાયિનિ લબ્ધે મધ્ય.સ્થાયિનો ભિદ્યન્તે ॥

મધ્ય.સ્થાયિનં વા લભેત ॥

મધ્ય.સ્થાયિનિ લબ્ધે ન^અન્ત.સ્થાયિનઃ સંહન્યન્તે ॥

યથા ચ^એષામ્ આશ્રય.ભેદસ્ તાન્ ઉપાયાન્ પ્રયુઞ્જીત ॥

ધાર્મિકં જાતિ.કુલ.શ્રુત.વૃત્ત.સ્તવેન સમ્બન્ધેન પૂર્વેષાં ત્રૈકાલ્ય.ઉપકારાન્ અપકારાભ્યાં વા સાન્ત્વયેત્ ॥

નિવૃત્ત.ઉત્સાહં વિગ્રહ.શ્રાન્તં પ્રતિહત.ઉપાયં ક્ષય.વ્યયાભ્યાં પ્રવાસેન ચ^ઉપતપ્તં શૌચેન^અન્યં લિપ્સમાનમ્ અન્યસ્માદ્ વા શઙ્કમાનં મૈત્રી.પ્રધાનં વા કલ્યાણ.બુદ્ધિં સામ્ના સાધયેત્ ॥

લુબ્ધં ક્ષીણં વા તપસ્વિ.મુખ્ય.અવસ્થાપના.પૂર્વં દાનેન સાધયેત્ ॥

તત્ પઞ્ચ.વિધં - દેય.વિસર્ગો ગૃહીત.અનુવર્તનમ્ આત્ત.પ્રતિદાનં સ્વ.દ્રવ્ય.દાનમ્ અપૂર્વં પર.સ્વેષુ સ્વયં.ગ્રાહ.દાનં ચ ॥

ઇતિ દાન.કર્મ ॥

પરસ્પર.દ્વેષ.વૈર.ભૂમિ.હરણ.શઙ્કિતમ્ અતો^અન્યતમેન ભેદયેત્ ॥

ભીરું વા પ્રતિઘાતેન "કૃત.સંધિર્ એષ ત્વયિ કર્મ.કરિષ્યતિ, મિત્રમ્ અસ્ય નિસૃષ્ટમ્, સંધૌ વા ન^અભ્યન્તરઃ" ઇતિ ॥

યસ્ય વા સ્વ.દેશાદ્ અન્ય.દેશાદ્ વા પણ્યાનિ પણ્ય.અગારતયા^આગચ્છેયુઃ તાનિ અસ્ય "યાતવ્યાલ્ લબ્ધાનિ" ઇતિ સત્ત્રિણશ્ ચારયેયુઃ ॥

બહુલી.ભૂતે શાસનમ્ અભિત્યક્તેન પ્રેષયેત્ "એતત્ તે પણ્યં પણ્ય.અગારં વા મયા તે પ્રેષિતમ્, સામવાયિકેષુ વિક્રમસ્વ, અપગચ્છ વા, તતઃ પણ.શેષમ્ અવાપ્સ્યસિ" ઇતિ ॥

તતઃ સત્ત્રિણઃ પરેષુ ગ્રાહયેયુઃ "એતદ્ અરિ.પ્રદત્તમ્" ઇતિ ॥

શત્રુ.પ્રખ્યાતં વા પણ્યમ્ અવિજ્ઞાતં વિજિગીષું ગચ્છેત્ ॥

તદ્ અસ્ય વૈદેહક.વ્યઞ્જનાઃ શત્રુ.મુખ્યેષુ વિક્રીણીરન્ ॥

તતઃ સત્ત્રિણઃ પરેષુ ગ્રાહયેયુઃ "એતત્ પણ્યમ્ અરિ.પ્રદત્તમ્" ઇતિ ॥

મહા.અપરાધાન્ અર્થ.માનાભ્યામ્ ઉપગૃહ્ય વા શસ્ત્ર.રસ.અગ્નિભિર્ અમિત્રે પ્રણિદધ્યાત્ ॥

અથ^એકમ્ અમાત્યં નિષ્પાતયેત્ ॥

તસ્ય પુત્ર.દારમ્ ઉપગૃહ્ય રાત્રૌ હતમ્ ઇતિ ખ્યાપયેત્ ॥

અથ^અમાત્યઃ શત્રોસ્ તાન્ એક.એકશઃ પ્રરૂપયેત્ ॥

તે ચેદ્ યથા.ઉક્તં કુર્યુર્ ન ચ^એનાન્ ગ્રાહયેત્ ॥

અશક્તિમતો વા ગ્રાહયેત્ ॥

આપ્ત.ભાવ.ઉપગતો મુખ્યાદ્ અસ્ય^આત્માનં રક્ષણીયં કથયેત્ ॥

અથ^અમિત્ર.શાસનં મુખ્ય.ઉપઘાતાય પ્રેષિતમ્ ઉભય.વેતનો ગ્રાહયેત્ ॥

ઉત્સાહ.શક્તિમતો વા પ્રેષયેત્ "અમુષ્ય રાજ્યં ગૃહાણ, યથા.અસ્થિતો નઃ સંધિઃ" ઇતિ ॥

તતઃ સત્ત્રિણઃ પરેષુ ગ્રાહયેયુઃ ॥

એકસ્ય સ્કન્ધ.આવારં વીવધમ્ આસારં વા ઘાતયેયુઃ ॥

ઇતરેષુ મૈત્રીં બ્રુવાણાઃ "ત્વમ્ એતેષાં ઘાતયિતવ્યઃ" ઇત્ય્ ઉપજપેયુઃ ॥

યસ્ય વા પ્રવીર.પુરુષો હસ્તી હયો વા મ્રિયેત ગૂઢ.પુરુષૈર્ હન્યેત હ્રિયેત વા સત્ત્રિણઃ પરસ્પર.ઉપહતં બ્રૂયુઃ ॥

તતઃ શાસનમ્ અભિશસ્તસ્ય પ્રેષયેત્ "ભૂયઃ કુરુ તતઃ પણ.શેએષમ્ અવાપ્સ્યસિ" ઇતિ ॥

તદ્ ઉભય.વેતના ગ્રાહયેયુઃ ॥

ભિન્નેષ્વ્ અન્યતમં લભેત ॥

તેન સેના.પતિ.કુમાર.દણ્ડ.ચારિણો વ્યાખ્યાતાઃ ॥

સાંધિકં ચ ભેદં પ્રયુઞ્જીત ॥

ઇતિ ભેદ.કર્મ ॥

તીક્ષ્ણમ્ ઉત્સાહિનં વ્યસનિનં સ્થિત.શત્રું વા ગૂઢ.પુરુષાઃ શસ્ત્ર.અગ્નિ.રસ.આદિભિઃ સાધયેયુઃ, સૌકર્યતો વા તેષામ્ અન્યતમઃ ॥

તીક્ષ્ણો હ્ય્ એકઃ શસ્ત્ર.રસ.અગ્નિભિઃ સાધયેત્ ॥

અયં સર્વ.સંદોહ.કર્મ વિશિષ્ટં વા કરોતિ ॥

ઇત્ય્ ઉપાય.ચતુર્.વર્ગઃ ॥

પૂર્વઃ પૂર્વશ્ ચ^અસ્ય લઘિષ્ઠઃ ॥

સાન્ત્વમ્ એક.ગુણમ્ ॥

દાનં દ્વિ.ગુણં સાન્ત્વ.પૂર્વમ્ ॥

ભેદસ્ ત્રિ.ગુણઃ સાન્ત્વ.દાન.પૂર્વઃ ॥

દણ્ડશ્ ચતુર્.ગુણઃ સાન્ત્વ.દાન.ભેદ.પૂર્વઃ ॥

ઇત્ય્ અભિયુઞ્જાનેષુ^ઉક્તમ્ ॥

સ્વ.ભૂમિષ્ઠેષુ તુ ત એવ^ઉપાયાઃ ॥

વિશેષસ્ તુ ॥

સ્વ.ભૂમિષ્ઠાનામ્ અન્યતમસ્ય પણ્ય.અગારૈર્ અભિજ્ઞાતાન્ દૂત.મુખ્યાન્ અભીક્ષ્ણં પ્રેષયેત્ ॥

ત એનં સંધૌ પર.હિંસાયાં વા યોજયેયુઃ ॥

અપ્રતિપદ્યમાનં "કૃતો નઃ સંધિઃ" ઇત્ય્ આવેદયેયુઃ ॥

તમ્ ઇતરેષામ્ ઉભય.વેતનાઃ સંક્રામયેયુઃ "અયં વો રાજા દુષ્ટઃ" ઇતિ ॥

યસ્ય વા યસ્માદ્ ભયં વૈરં દ્વેષો વા તં તસ્માદ્ ભેદયેયુઃ "અયં તે શત્રુણા સંધત્તે, પુરા ત્વામ્ અતિસંધત્તે, ક્ષિપ્રતરં સંધીયસ્વ, નિગ્રહે ચ^અસ્ય પ્રયતસ્વ" ઇતિ ॥

આવાહ.વિવાહાભ્યાં વા કૃત્વા સમ્યોગમ્ અસમ્યુક્તાન્ ભેદયેત્ ॥

સામન્ત.આટવિક.તત્.કુલીન.અપરુદ્ધૈશ્ ચ^એષાં રાજ્યાનિ ઘાતયેત્, સાર્થ.વ્રજ.અટવીર્ વા, દણ્ડં વા^અભિસૃતમ્ ॥

પરસ્પર.અપાશ્રયાશ્ ચ^એષાં જાતિ.સંઘાશ્ છિદ્રેષુ પ્રહરેયુઃ, ગૂઢાશ્ ચ^અગ્નિ.રસ.શસ્ત્રેણ ॥
કz09.6.73અબ્। વીતંસ.ગિલવચ્ ચ^અરીન્ યોગૈર્ આચરિતૈઃ શઠઃ ।
કz09.6.73ચ્દ્। ઘાતયેત્ પર.મિશ્રાયાં વિશ્વાસેન^આમિષેણ ચ ॥એ
(અર્થ.અનર્થ.સમ્શય.યુક્તાહ્ <આપદહ્> - તાસામ્ ઉપાય.વિકલ્પજાહ્ સિદ્ધયહ્)