અર્થશાસ્ત્ર · અધ્યાય 07.18

મધ્યમસ્ય^આત્મા તૃતીયા પઞ્ચમી ચ પ્રકૃતી પ્રકૃતયઃ ॥

દ્વિતીયા ચતુર્થી ષષ્ઠી ચ વિકૃતયઃ ॥

તચ્ ચેદ્ ઉભયં મધ્યમો^અનુગૃહ્ણીયાત્, વિજિગીષુર્ મધ્યમ.અનુલોમઃ સ્યાત્ ॥

ન ચેદ્ અનુગૃહ્ણીયાત્, પ્રકૃત્ય્.અનુલોમઃ સ્યાત્ ॥

મદ્યમશ્ ચેદ્ વિજિગીષોર્ મિત્રં મિત્ર.ભાવિ લિપ્સેત, મિત્રસ્ય^આત્મનશ્ ચ મિત્રાણ્ય્ ઉત્થાપ્ય મધ્યમાચ્ ચ મિત્રાણિ ભેદયિત્વા મિત્રં ત્રાયેત ॥

મણ્ડલં વા પ્રોત્સાહયેત્ "અતિપ્રવૃદ્ધો^અયં મધ્યમઃ સર્વેષાં નો વિનાશાય^અભ્યુત્થિતઃ, સમ્ભૂય^અસ્ય યાત્રાં વિહનામ" ઇતિ ॥

તચ્ ચેન્ મણ્ડલમ્ અનુગૃહ્ણીયાત્, મધ્યમ.અવગ્રહેણ^આત્માનમ્ ઉપબૃંહયેત્ ॥

ન ચેદ્ અનુગૃહ્ણીયાત્, કોશ.દણ્ડાભ્યાં મિત્રમ્ અનુગૃહ્ય યે મધ્યમ.દ્વેષિણો રાજાનઃ પરસ્પર.અનુગૃહીતા વા બહવસ્ તિષ્ઠેયુઃ, એક.સિદ્ધૌ વા બહવઃ સિધ્યેયુઃ, પરસ્પરાદ્ વા શઙ્કિતા ન^ઉત્તિષ્ઠેરન્, તેષાં પ્રધાનમ્ એકમ્ આસન્નં વા સામ.દાનાભ્યાં લભેત ॥

દ્વિ.ગુણો દ્વિતીયં ત્રિ.ગુનસ્ તૃતીયમ્ ॥

એવમ્ અભ્યુચ્ચિતો મધ્યમમ્ અવગૃહ્ણીયાત્ ॥

દેશ.કાલ.અતિપત્તૌ વા સંધાય મધ્યમેન મિત્રસ્ય સાચિવ્યં કુર્યાત્, દૂષ્યેષુ વા કર્મ.સંધિમ્ ॥

કર્શનીયં વા^અસ્ય મિત્રં મધ્યમો લિપ્સેત, પ્રતિસ્તમ્ભયેદ્ એનં "અહં ત્વા ત્રાયેય" ઇતિ આ કર્શનાત્ ॥

કર્શિતમ્ એનં ત્રાયેત ॥

ઉચ્છેદનીયં વા^અસ્ય મિત્રં મધ્યમો લિપ્સેત, કર્શિતમ્ એનં ત્રાયેત મધ્યમ.વૃદ્ધિ.ભયાત્ ॥

ઉચ્છિન્નં વા ભૂમ્ય્.અનુગ્રહેણ હસ્તે કુર્યાદ્ અન્યત્ર^અપસાર.ભયાત્ ॥

કર્શનીય.ઉચ્છેદનીયયોશ્ ચેન્ મિત્રાણિ મધ્યમસ્ય સાચિવ્ય.કરાણિ સ્યુઃ, પુરુષ.અન્તરેણ સંધીયેત ॥

વિજિગીષોર્ વા તયોર્ મિત્રાણ્ય્ અવગ્રહ.સમર્થાનિ સ્યુઃ, સંધિમ્ ઉપેયાત્ ॥

અમિત્રં વા^અસ્ય મધ્યમો લિપ્સેત, સંધિમ્ ઉપેયાત્ ॥

એવં સ્વ.અર્થશ્ ચ કૃતો ભવતિ મધ્યમસ્ય પ્રિયં ચ ॥

મધ્યમશ્ ચેત્ સ્વ.મિત્રં મિત્ર.ભાવિ લિપ્સેત, પુરુષ.અન્તરેણ સંદધ્યાત્ ॥

સ.અપેક્ષં વા "ન^અર્હસિ મિત્રમ્ ઉચ્છેત્તુમ્" ઇતિ વારયેત્ ॥

ઉપેક્ષેત વા "મણ્ડલમ્ અસ્ય કુપ્યતુ સ્વ.પક્ષ.વધાત્" ઇતિ ॥

અમિત્રમ્ આત્મનો વા મધ્યમો લિપ્સેત, કોશ.દણ્ડાભ્યામ્ એનમ્ અદૃશ્યમાનો^અનુગૃહ્ણીયાત્ ॥

ઉદાસીનં વા મધ્યમો લિપ્સેત, અસ્મૈ સાહાય્યં દદ્યાદ્ "ઉદાસીનાદ્ ભિદ્યતામ્" ઇતિ ॥

મધ્યમ.ઉદાસીનયોર્ યો મણ્ડલસ્ય^અભિપ્રેતસ્ તમ્ આશ્રયેત ॥

મધ્યમ.ચરિતેન^ઉદાસીન.ચરિતં વ્યાખ્યાતમ્ ॥

ઉદાસીનશ્ ચેન્ મધ્યમં લિપ્સેત, યતઃ શત્રુમ્ અતિસંદધ્યાન્ મિત્રસ્ય^ઉપકારં કુર્યાદ્ ઉદાસીનં વા દણ્ડ.ઉપકારિણં લભેત તતઃ પરિણમેત ॥

એવમ્ ઉપબૃહ્ય^આત્માનમ્ અરિ.પ્રકૃતિં કર્શયેન્ મિત્ર.પ્રકૃતિં ચ^ઉપગૃહ્ણીયાત્ ॥

સત્ય્ અપ્ય્ અમિત્ર.ભાવે તસ્ય^અનાત્મવાન્ નિત્ય.અપકારી શત્રુઃ શત્રુ.સંહિતઃ પાર્ષ્ણિ.ગ્રાહો વા વ્યસની યાતવ્યો વ્યસને વા નેતુર્ અભિયોક્તા ઇત્ય્ અરિ.ભાવિનઃ, એક.અર્થ.અભિપ્રયાતઃ પૃથગ્.અર્થ.અભિપ્રયાતઃ સમ્ભૂય.યાત્રિકઃ સંહિત.પ્રયાણિકઃ સ્વ.અર્થ.અભિપ્રયાતઃ સામુત્થાયિકઃ કોશ.દણ્ડયોર્ અન્યતરસ્ય ક્રેતા વિક્રેતા વા દ્વૈધી.ભાવિક ઇતિ મિત્ર.ભાવિનઃ,
- ॥

સામન્તો બલવતઃ પ્રતિઘાતો^અન્તર્ધિઃ પ્રતિવેશો વા બલવતઃ પાર્ષ્ણિ.ગ્રાહો વા સ્વયમ્ ઉપનતઃ પ્રતાપ.ઉપનતો વા દણ્ડ.ઉપનત ઇતિ ભૃત્ય.ભાવિનઃ સામન્તાઃ ॥

તૈર્ ભૂમ્ય્.એક.અન્તરા વ્યાખ્યાતાઃ ॥
કz07.18.31અબ્। તેષાં શત્રુ.વિરોધે યન્ મિત્રમ્ એક.અર્થતાં વ્રજેત્ ।
કz07.18.31ચ્દ્। શક્ત્યા તદ્.અનુગૃહ્ણીયાદ્ વિષહેત યયા પરમ્ ॥
કz07.18.32અબ્। પ્રસાધ્ય શત્રું યન્ મિત્રં વૃદ્ધં ગચ્છેદ્ અવશ્યતામ્ ।
કz07.18.32ચ્દ્। સામન્ત.એક.અન્તરાભ્યાં તત્.પ્રકૃતિભ્યાં વિરોધયેત્ ॥
કz07.18.33અબ્। તત્.કુલીન.અપરુદ્ધાભ્યાં ભૂમિં વા તસ્ય હારયેત્ ।
કz07.18.33ચ્દ્। યથા વા^અનુગ્રહ.અપેક્ષં વશ્યં તિષ્ઠેત્ તથા ચરેત્ ॥
કz07.18.34અબ્। ન^ઉપકુર્યાદ્ અમિત્રં વા ગચ્છેદ્ યદ્ અતિકર્શિતમ્ ।
કz07.18.34ચ્દ્। તદ્ અહીનમ્ અવૃદ્ધં ચ સ્થાપયેન્ મિત્રમ્ અર્થવિત્ ॥
કz07.18.35અબ્। અર્થ.યુક્ત્યા ચલં મિત્રં સંધિં યદ્ ઉપગચ્છતિ ।
કz07.18.35ચ્દ્। તસ્ય^અપગમને હેતું વિહન્યાન્ ન ચલેદ્ યથા ॥
કz07.18.36અબ્। અરિ.સાધારણં યદ્ વા તિષ્ઠેત્ તદ્ અરિતઃ શઠમ્ ।
કz07.18.36ચ્દ્। ભેદયેદ્ ભિન્નમ્ ઉચ્છિન્દ્યાત્ તતઃ શત્રુમ્ અનન્તરમ્ ॥
કz07.18.37અબ્। ઉદાસીનં ચ યત્ તિષ્ઠેત્ સામન્તૈસ્ તદ્ વિરોધયેત્ ।
કz07.18.37ચ્દ્। તતો વિગ્રહ.સંતપ્તમ્ ઉપકારે નિવેશયેત્ ॥
કz07.18.38અબ્। અમિત્રં વિજિગીષું ચ યત્ સંચરતિ દુર્બલમ્ ।
કz07.18.38ચ્દ્। તદ્ બલેન^અનુગૃહ્ણીયાદ્ યથા સ્યાન્ ન પરાન્.મુખમ્ ॥
કz07.18.39અબ્। અપનીય તતો^અન્યસ્યાં ભૂમૌ વા સમ્નિવેશયેત્ ।
કz07.18.39ચ્દ્। નિવેશ્ય પૂર્વં તત્ર^અન્યદ્ દણ્ડ.અનુગ્રહ.હેતુના ॥
કz07.18.40અબ્। અપકુર્યાત્ સમર્થં વા ન^ઉપકુર્યાદ્ યદ્ આપદિ ।
કz07.18.40ચ્દ્। ઉચ્છિન્દ્યાદ્ એવ તન્.મિત્રં વિશ્વસ્ય^અઙ્કમ્ ઉપસ્થિતમ્ ॥
કz07.18.41અબ્। મિત્ર.વ્યસનતો વા^અરિર્ ઉત્તિષ્ઠેદ્ યો^અનવગ્રહઃ ।
કz07.18.41ચ્દ્। મિત્રેણ^એવ ભવેત્ સાધ્યશ્ છાદિત.વ્યસનેન સઃ ॥
કz07.18.41અબ્। અમિત્ર.વ્યસનાન્ મિત્રમ્ ઉત્થિતં યદ્ વિરજ્યતિ ।
કz07.18.41ચ્દ્। અરિ.વ્યસન.સિદ્ધ્યા તત્.શત્રુણા^એવ પ્રસિધ્યતિ ॥
કz07.18.42અબ્। વૃદ્ધિં ક્ષયં ચ સ્થાનં ચ કર્શન.ઉચ્છેદનં તથા ॥
કz07.18.42ચ્દ્। સર્વ.ઉપાયાન્ સમાદધ્યાદ્ એતાન્ યશ્ ચ^અર્થ.શાસ્ત્રવિત્ ।
કz07.18.43અબ્। એવમ્ અન્યોન્ય.સંચારં ષાડ્ગુણ્યં યો^અનુપશ્યતિ ॥
કz07.18.43ચ્દ્। સ બુદ્ધિ.નિગલૈર્ બદ્ધૈર્ ઇષ્ટં ક્રીડતિ પાર્થિવૈઃ ॥એ
(પ્રકૃતિ.વ્યસન.વર્ગહ્)