અર્થશાસ્ત્ર · અધ્યાય 07.9

સંહિત.પ્રયાણે મિત્ર.હિરણ્ય.ભૂમિ.લાભાનામ્ ઉત્તર.ઉત્તરો લાભઃ શ્રેયાન્ ॥

મિત્ર.હિરણ્યે હિ ભૂમિ.લાભાદ્ ભવતઃ, મિત્રં હિરણ્ય.લાભાત્ ॥

યો વા લાભઃ સિદ્ધઃ શેષયોર્ અન્યતરં સાધયતિ ॥

"ત્વં ચ^અહં ચ મિત્રં લભાવહે" ઇત્ય્ એવં.આદિધ્ સમ.સંધિઃ ॥

"ત્વં મિત્રમ્" ઇત્ય્ એવં.આદિર્ વિષમ.સંધિઃ ॥

તયોર્ વિશેષ.લાભાદ્ અતિસંધિઃ ॥

સમ.સંધૌ તુ યઃ સમ્પન્નં મિત્રં મિત્ર.કૃચ્છ્રે વા મિત્રમ્ અવાપ્નોતિ સો^અતિસંધત્તે ॥

આપદ્દ્ હિ સૌહૃદ.સ્થૈર્યમ્ ઉત્પાદયતિ ॥

મિત્ર.કૃચ્છ્રે^અપિ નિત્યમ્ અવશ્યમ્ અનિત્યં વશ્યં વા^ઇતિ "નિત્યમ્ અવશ્યં શ્રેયઃ, તદ્દ્ હિ અનુપકુર્વદ્ અપિ ન^અપકરોતિ" ઇત્ય્ આચાર્યાઃ ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

વશ્યમ્ અનિત્યં શ્રેયઃ ॥

યાવદ્ ઉપકરોતિ તાવન્ મિત્રં ભવતિ, ઉપકાર.લક્ષણં મિત્રમ્ ઇતિ ॥

વશ્યયોર્ અપિ મહા.ભોગમ્ અનિત્યમ્ અલ્પ.ભોગં વા નિત્યમ્ ઇતિ ॥ મહા.ભોગમ્ અનિત્યં શ્રેયઃ, મહા.ભોગમ્ અનિત્યમ્ અલ્પ.કાલેન મહદ્.ઉપકુર્વન્ મહાન્તિ વ્યય.સ્થાનાનિ પ્રતિકરોતિ" ઇત્ય્ આચાર્યાઃ ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

નિત્યમ્ અલ્પ.ભોગં શ્રેયઃ ॥

મહા.ભોગમ્ અનિત્યમ્ ઉપકાર.ભયાદ્ અપક્રામતિ, ઉપકૃત્ય વા પ્રત્યાદાતુમ્ ઈહતે ॥

નિત્યમ્ અલ્પ.ભોગં સાતત્યાદ્ અલ્પમ્ ઉપકુર્વન્ મહતા કાલેન મહદ્ ઉપકરોતિ ॥

ગુરુ.સમુત્થં મહન્ મિત્રં લઘુ.સમુત્થમ્ અલ્પં વા^ઇતિ "ગુરુ.સમુત્થં મહન્ મિત્રં પ્રતાપ.કરં ભવતિ, યદા ચ^ઉત્તિષ્ઠતે તદા કાર્યં સાધયતિ" ઇત્ય્ આચાર્યાઃ ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

લઘુ.સમુત્થમ્ અલ્પં શ્રેયઃ ॥

લગુ.સમુત્થમ્ અલ્પં મિત્રં કાર્ય.કાલં ન^અતિપાતયતિ દૌર્બલ્યાચ્ ચ યથા.ઇષ્ટ.ભોગ્યં ભવતિ, ન^ઇતરત્ પ્રકૃષ્ટ.ભૌમમ્ ॥

વિક્ષિપ્ત.સૈન્યમ્ અવશ્ય.સૈન્યં વા^ઇતિ "વિક્ષિપ્તં સૈન્યં શક્યં પ્રતિસંહર્તું વશ્યત્વાદ્" ઇત્ય્ આચાર્યાઃ ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

અવશ્ય.સૈન્યં શ્રેયઃ ॥

અવશ્યં હિ શક્યં સામ.આદિભિર્ વશ્યં કર્તુમ્, ન^ઇતરત્ કાર્ય.વ્યાસક્તં પ્રતિસંહર્તુમ્ ॥

પુરુષ.ભોગં હિરણ્ય.ભોગં વા મિત્રમ્ ઇતિ "પુરુષ.ભોગં મિત્રં શ્રેયઃ, પ્રુષ.ભોગં મિત્રં પ્રતાપ.કરં ભવતિ, યદા ચ^ઉત્તિષ્ઠતે તદા કાર્યં સાધયતિ" ઇત્ય્ આચાર્યાઃ ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

હિરણ્ય.ભોગં મિત્રં શ્રેયઃ ॥

નિત્યો હિ હિરણ્યેન યોગઃ કદાચિદ્ દણ્ડેન ॥

દણ્ડશ્ ચ હિરણ્યેન^અન્યે ચ કામાઃ પ્રાપ્યન્ત ઇતિ ॥

હિરણ્ય.ભોગં ભૂમિ.ભોગં વા મિત્રમ્ ઇતિ "હિરણ્ય.ભોગં ગતિમત્ત્વાત્ સર્વ.વ્યય.પ્રતીકાર.કરમ્" ઇત્ય્ આચાર્યાઃ ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

મિત્ર.હિરણ્યે હિ ભૂમિ.લાભાદ્ ભવત ઇત્ય્ ઉક્તં પુરસ્તાદ્ ॥

તસ્માદ્ ભૂમિ.ભોગં મિત્રં શ્રેય ઇતિ ॥

તુલ્યે પુરુષ.ભોગે વિક્રમઃ ક્લેશ.સહત્વમ્ અનુરાગઃ સર્વ.બલ.લાભો વા મિત્ર.કુલાદ્ વિશેષઃ ॥

તુલ્યે હિરણ્ય.ભોગે પ્રાર્થિત.અર્થતા પ્રાભૂત્યમ્ અલ્પ.પ્રયસતા સાતત્યં ચ વિશેષઃ ॥

તત્ર^એતદ્ ભવતિ ॥
કz07.9.38અબ્। નિત્યં વશ્યં લઘુ.ઉત્થાનં પિતૃ.પૈતામહં મહત્ ।
કz07.9.38ચ્દ્। અદ્વૈધ્યં ચ^ઇતિ સમ્પન્નં મિત્રં ષડ્.ગુણમ્ ઉચ્યતે ॥
કz07.9.39અબ્। ઋતે યદ્ અર્થં પ્રણયાદ્ રક્ષ્યતે યચ્ ચ રક્ષતિ ।
કz07.9.39ચ્દ્। પૂર્વ.ઉપચિત.સમ્બન્ધં તન્ મિત્રં નિત્યમ્ ઉચ્યતે ॥
કz07.9.40અબ્। સર્વ.ચિત્ર.મહા.ભોગં ત્રિવિધં વશ્યમ્ ઉચ્યતે ।
કz07.9.40ચ્દ્। એકતો.ભોગ્ય્ ઉભયતઃ સર્વતો.ભોગિ ચ^અપરમ્ ॥
કz07.9.41અબ્। આદાતૃ વા દાત્ર્.અપિ વા જીવત્ય્ અરિષુ હિંસયા ।
કz07.9.41ચ્દ્। મિત્રં નિત્યમ્ અવશ્યં તદ્.દુર્ગ.અટવ્ય્.અપસારિ ચ ॥
કz07.9.42અબ્। અન્યતો વિગૃહીતં યલ્ લઘુ.વ્યસનમ્ એવ વા ।
કz07.9.42ચ્દ્। સંધત્તે ચ^ઉપકારાય તન્ મિત્રં વશ્યમ્ અધ્રુવમ્ ॥
કz07.9.43અબ્। એક.અર્થેન^અથ સમ્બદ્ધમ્ ઉપકાર્ય.વિકારિ ચ ।
કz07.9.43ચ્દ્। મિત્ર.ભાવિ ભવત્ય્ એતન્ મિત્રમ્ અદ્વૈધ્યમ્ આપદિ ॥
કz07.9.44અબ્। મિત્ર.ભાવાદ્ ધ્રુવં મિત્રં શત્રુ.સાધારણાચ્ ચલમ્ ।
કz07.9.44ચ્દ્। ન કસ્યચિદ્ ઉદાસીનં દ્વયોર્ ઉભય.ભાવિ તત્ ॥
કz07.9.45અબ્। વિજિગીષોર્ અમિત્રં યન્ મિત્રમ્ અન્તર્ધિતાં ગતમ્ ।
કz07.9.45ચ્દ્। ઉપકારે^અનિવિષ્ટં વા^અશક્તં વા^અનુપકારિ તત્ ॥
કz07.9.46અબ્। પ્રિયં પરસ્ય વા રક્ષ્યં પૂજ્યં સમ્બદ્ધમ્ એવ વા ।
કz07.9.46ચ્દ્। અનુગૃહ્ણાતિ યન્ મિત્રં શત્રુ.સાધારણં હિ તત્ ॥
કz07.9.47અબ્। પ્રકૃષ્ટ.ભૌમં સંતુષ્ટં બલવચ્ ચ^આલસં ચ યત્ ।
કz07.9.47ચ્દ્। ઉદાસીનં ભવત્ય્ એતદ્ વ્યસનાદ્ અવમાનિતમ્ ॥
કz07.9.48અબ્। અરેર્ નેતુશ્ ચ યદ્ વૃદ્ધિં દૌર્બલ્યાદ્ અનુવર્તતે ।
કz07.9.48ચ્દ્। ઉભયસ્ય^અપ્ય્ અવિદ્વિષ્ટં વિદ્યાદ્ ઉભય.ભાવિ તત્ ॥
કz07.9.49અબ્। કારણ.અકારણ.ધ્વસ્તં કારણ.અકારણ.આગતમ્ ।
કz07.9.49ચ્દ્। યો મિત્રં સમુપેક્ષેત સ મૃત્યુમ્ ઉપગૂહતિ ॥

ક્ષિપ્રમ્ અલ્પો લાભશ્ ચિરાન્ મહાન્ ઇતિ વા "ક્ષિપ્રમ્ અલ્પો લાભઃ કાર્ય.દેશ.કાલ.સંવાદકઃ શ્રેયાન્" ઇત્ય્ આચાર્યાઃ ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

ચિરાદ્ અવિનિપાતી બીજ.સધર્મા મહામ્લ્ લાભઃ શ્રેયાન્, વિપર્યયે પૂર્વઃ ॥
કz07.9.53અબ્। એવં દૃષ્ટ્વા ધ્રુવે લાભે લાભ.અંશે ચ ગુણ.ઉદયમ્ ।
કz07.9.53ચ્દ્। સ્વ.અર્થ.સિદ્ધિ.પરો યાયાત્ સંહિતઃ સામવાયિકૈઃ ॥એ
(મિત્ર.હિરણ્ય.ભૂમિ.કર્મ.સંધયઃ, તત્ર ભૂમિ.સંધિહ્)