અર્થશાસ્ત્ર · અધ્યાય 07.8

યાતવ્યો^અભિયાસ્યમાનઃ સંધિ.કારણમ્ આદાતુ.કામો વિહન્તુ.કામો વા સામવાયિકાનામ્ અન્યતમં લાભ.દ્વૈગુણ્યેન પણેત ॥

પણમાનઃ ક્ષય.વ્યય.પ્રવાસ.પ્રત્યવાય.પર.ઉપકાર.શરીર.આબાધાંશ્ ચ^અસ્ય વર્ણયેત્ ॥

પ્રતિપન્નમ્ અર્થેન યોજયેત્ ॥

વૈરં વા પરૈર્ ગ્રાહયિત્વા વિસંવાદયેત્ ॥

દુરારબ્ધ.કર્માણં ભૂયઃ ક્ષય.વ્યયાભ્યાં યોક્તુ.કામઃ સ્વ્.આરબ્ધાં વા યાત્રા.સિદ્ધિં વિઘાતયિતુ.કામો મૂલે યાત્રાયાં વા પ્રહર્તુ.કામો યાતવ્ય.સંહિતઃ પુનર્ યાચિતુ.કામઃ પ્રત્યુત્પન્ન.અર્થ.કૃચ્છ્રસ્ તસ્મિન્ન્ અવિશ્વસ્તો વા તદાત્વે લાભમ્ અલ્પમ્ ઇચ્છેત્, આયત્યાં પ્રભૂતમ્ ॥

મિત્ર.ઉપકારમ્ અમિત્ર.ઉપઘાતમ્ અર્થ.અનુબન્ધમ્ અવેક્ષમાણઃ પૂર્વ.ઉપકારકં કારયિતુ.કામો ભૂયસ્ તદાત્વે મહાન્તં લાભમ્ ઉત્સૃજ્ય^આયત્યામ્ અલ્પમ્ ઇચ્છેત્ ॥

દૂષ્ય.અમિત્રાભ્યાં મૂલ.હરેણ વા જ્યાયસા વિગૃહીતં ત્રાતુ.કામસ્ તથા.વિધમ્ ઉપકારં કારયિતુ.કામઃ સમ્બન્ધ.અવેક્ષી વા તદાત્વે ચ^આયત્યાં ચ લાભં ન પ્રતિગૃહ્ણીયાત્ ॥

કૃત.સંધિર્ અતિક્રમિતુ.કામઃ પરસ્ય પ્રકૃતિ.કર્શનં મિત્ર.અમિત્ર.સંધિ.વિશ્લેષણં વા કર્તુ.કામઃ પર.અભિયોગાત્^શઙ્કમાનો લાભમ્ અપ્રાપ્તમ્ અધિકં વા યાચેત ॥

તમ્ ઇતરસ્ તદાત્વે ચ^આયત્યાં ચ ક્રમમ્ અવેક્ષેત ॥

તેન પૂર્વે વ્યાખ્યાતાઃ ॥

અરિ.વિજિગીષ્વોસ્ તુ સ્વં સ્વં મિત્રમ્ અનુગૃહ્ણતોઃ શક્ય.કલ્ય.ભવ્ય.આરમ્ભિ.સ્થિર.કર્મ.અનુરક્ત.પ્રકૃતિભ્યો વિશેષઃ ॥

શક્ય.આરમ્ભી વિષહ્યં કર્મ^આરભતે, કલ્ય.આરમ્ભી નિર્દોષમ્, ભવ્ય.આરમ્ભી કલ્યાણ.ઉદયમ્ ॥

સ્થિર.કર્મા ન^અસમાપ્ય કર્મ^ઉપરમતે ॥

અનુરક્ત.પ્રકૃતિઃ સુસહાયત્વાદ્ અલ્પેન^અપ્ય્ અનુગ્રહેણ કાર્યં સાધયતિ ॥

ત એતે કૃત.અર્થાઃ સુખેન પ્રભૂતં ચ^ઉપકુર્વન્તિ ॥

અતઃ પ્રતિલોમા ન^અનુગ્રાહ્યાઃ ॥

તયોર્ એક.પુરુષ.અનુગ્રહે યો મિત્રં મિત્ર.તરં વા^અનુગૃહ્ણાતિ સો^અતિસંધત્તે ॥

મિત્રાદ્ આત્મ.વૃદ્ધિં હિ પ્રાપ્નોતિ, ક્ષય.વ્યય.પ્રવાસ.પર.ઉપકારાન્ ઇતરઃ ॥

કૃત.અર્થશ્ ચ શત્રુર્ વૈગુણ્યમ્ એતિ ॥

મધ્યમં ત્વ્ અનુગૃહ્ણતોર્ યો મધ્યમં મિત્રં મિત્રતરં વા^અનુગૃહ્ણાતિ સો^અતિસંધત્તે ॥

મિત્રાદ્ આત્મ.વૃદ્ધિં હિ પ્રાપ્નોતિ, ક્ષય.વ્યય.પ્રવાસ.પર.ઉપકારાન્ ઇતરઃ ॥

મધ્યમશ્ ચેદ્ અનુગૃહીતો વિગુણઃ સ્યાદ્ અમિત્રો^અતિસંધત્તે ॥

કૃત.પ્રયાસં હિ મધ્યમ.અમિત્રમ્ અપસૃતમ્ એક.અર્થ.ઉપગતં પ્રાપ્નોતિ ॥

તેન^ઉદાસીન.અનુગ્રહો વ્યાખ્યાતઃ ॥

મધ્યમ.ઉદાસીનયોર્ બલ.અંશ.દાને યઃ શૂરં કૃત.અસ્ત્રં દુઃખ.સહમ્ અનુરક્તં વા દણ્ડં દદાતિ સો^અતિસંધીયતે ॥

વિપરીતો^અતિસંધત્તે ॥

યત્ર તુ દણ્ડઃ પ્રહિતસ્ તં વા ચ^અર્થમ્ અન્યાંશ્ ચ સાધયતિ તત્ર મૌલ.ભૃત.શ્રેણી.મિત્ર.અટવી.બલાનામ્ અન્યતમમ્ ઉપલબ્ધ.દેશ.કાલં દણ્ડં દદ્યાત્, અમિત્ર.અટવી.બલં વા વ્યવહિત.દેશ.કાલમ્ ॥

યં તુ મન્યેત "કૃત.અર્થો મે દણ્ડં ગૃહ્ણીયાદ્, અમિત્ર.અટવ્ય્.અભૂમ્ય્.અનૃતુષુ વા વાસયેદ્, અફલં વા કુર્યાદ્" ઇતિ, દણ્ડ.વ્યાસઙ્ગ.અપદેશેન ન^એનમ્ અનુગૃહ્ણીયાત્ ॥

એવમ્ અવશ્યં ત્વ્ અનુગ્રહીતવ્યે તત્.કાલ.સહમ્ અસ્મૈ દણ્ડં દદ્યાત્ ॥

આ.સમાપ્તેશ્ ચ^એનં વાસયેદ્ યોધયેચ્ ચ બલ.વ્યસનેભ્યશ્ ચ રક્ષેત્ ॥

કૃત.અર્થાચ્ ચ સ.અપદેશમ્ અપસ્રાવયેત્ ॥

દૂષ્ય.અમિત્ર.અટવી.દણ્ડં વા^અસ્મૈ દદ્યાત્ ॥

યાતવ્યેન વા સંધાય^એનમ્ અતિસંદધ્યાત્ ॥
કz07.8.34અબ્। સમે હિ લાભે સંધિઃ સ્યાદ્ વિષમે વિક્રમો મતઃ ॥
કz07.8.34ચ્દ્। સમ.હીન.વિશિષ્ટાનામ્ ઇત્ય્ ઉક્તાઃ સંધિ.વિક્રમાઃ ॥એ
(મિત્ર.હિરણ્ય.ભૂમિ.કર્મ.સંધયઃ, તત્ર મિત્ર.સંધિઃ હિરણ્ય.સંધિશ્ ચ)