અર્થશાસ્ત્ર · અધ્યાય 07.5

તુલ્ય.સામન્ત.વ્યસને યાતવ્યમ્ અમિત્રં વા^ઇત્ય્ અમિત્રમ્ અભિયાયાત્, તત્.સિદ્ધૌ યાતવ્યમ્ ॥

અમિત્ર.સિદ્ધૌ હિ યાતવ્યઃ સાહાય્યં દદ્યાન્ ન^અમિત્રો યાતવ્ય.સિદ્ધૌ ॥

ગુરુ.વ્યસનં યાતવ્યં લઘુ.વ્યસનમ્ અમિત્રં વા^ઇતિ "ગુરુ.વ્યસનં સૌકર્યતો યાયાદ્" ઇત્ય્ આચાર્યાઃ ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

લઘુ.વ્યસનમ્ અમિત્રં યાયાત્ ॥

લઘ્વ્ અપિ હિ વ્યસનમ્ અભિયુક્તસ્ય કૃચ્છ્રં ભવતિ ॥

સત્યં ગુર્વ્ અપિ ગુરુતરં ભવતિ ॥

અનભિયુક્તસ્ તુ લઘુ.વ્યસનઃ સુખેન વ્યસનં પ્રતિકૃત્ય^અમિત્રો યાતવ્યમ્ અભિસરેત્, પાર્ષ્ણિં વા ગૃહ્ણીયાત્ ॥

યાતવ્ય.યૌગપદ્યે ગુરુ.વ્યસનં ન્યાય.વૃત્તિં લઘુ.વ્યસનમ્ અન્યાય.વૃત્તિં વિરક્ત.પ્રકૃતિં વા^ઇતિ વિરક્ત.પ્રકૃતિં યાયાત્ ॥

ગુરુ.વ્યસનં ન્યાય.વૃત્તિમ્ અભિયુક્તં પ્રકૃતયો^અનુગૃહ્ણન્તિ, લઘુ.વ્યસનમ્ અન્યાય.વૃત્તિમ્ ઉપેક્ષન્તે, વિરક્તા બલવન્તમ્ અપ્ય્ ઉચ્છિન્દન્તિ ॥

તસ્માદ્ વિરક્ત.પ્રકૃતિમ્ એવ યાયાત્ ॥

ક્ષીણ.લુબ્ધ.પ્રકૃતિમ્ અપચરિત.પ્રકૃતિં વા^ઇતિ ક્ષીણ.લુબ્ધ.પ્રકૃતિં યાયાત્, ક્ષીણ.લુબ્ધા હિ પ્રકૃતયઃ સુખેન^ઉપજાપં પીડાં વા^ઉપગચ્છન્તિ, ન^અપચરિતાઃ પ્રધાન.અવગ્રહ.સાધ્યાઃ" ઇત્ય્ આચાર્યાઃ ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

ક્ષીણ.લુબ્ધા હિ પ્રકૃતયો ભર્તરિ સ્નિગ્ધા ભર્તૃ.હિતે તિષ્ઠન્તિ, ઉપજાપં વા વિસંવાદયન્તિ, અનુરાગે સાર્વગુણ્યમ્ ઇતિ ॥

તસ્માદ્ અપચરિત.પ્રકૃતિમ્ એવ યાયાત્ ॥

બલવન્તમ્ અન્યાય.વૃત્તિં દુર્બલં વા ન્યાય.વૃત્તિમ્ ઇતિ બલવન્તમ્ અન્યાય.વૃત્તિં યાયાત્ ॥

બલવન્તમ્ અન્યાય.વૃત્તિમ્ અભિયુક્તં પ્રકૃતયો ન^અનુગૃહ્ણન્તિ, નિષ્પાતયન્તિ, અમિત્રં વા^અસ્ય ભજન્તે ॥

દુર્બલં તુ ન્યાય.વૃત્તિમ્ અભિયુક્તં પ્રકૃતયઃ પરિગૃહ્ણન્તિ, અનુનિષ્પતન્તિ વા ॥
કz07.5.19અબ્। અવક્ષેપેણ હિ સતામ્ અસતાં પ્રગ્રહેણ ચ ।
કz07.5.19ચ્દ્। અભૂતાનાં ચ હિંસાનામ્ અધર્મ્યાણાં પ્રવર્તનૈઃ ॥
કz07.5.20અબ્। ઉચિતાનાં ચરિત્રાણાં ધર્મિષ્ઠાનાં નિવર્તનૈઃ ।
કz07.5.20ચ્દ્। અધર્મસ્ય પ્રસઙ્ગેન ધર્મસ્ય^અવગ્રહેણ ચ ॥
કz07.5.21અબ્। અકાર્યાણાં ચ કરણૈઃ કાર્યાણાં ચ પ્રણાશનૈઃ ।
કz07.5.21ચ્દ્। અપ્રદાનૈશ્ ચ દેયાનામ્ અદેયાનાં ચ સાધનૈઃ ॥
કz07.5.22અબ્। અદણ્ડનૈશ્ ચ દણ્ડ્યાનામ્ અદણ્ડ્યાનાં ચ દણ્ડનૈઃ ।
કz07.5.22ચ્દ્। અગ્રાહ્યાણામ્ ઉપગ્રાહૈર્ ગ્રાહ્યાણાં ચ^અનભિગ્રહૈઃ ॥
કz07.5.23અબ્। અનર્થ્યાનાં ચ કરણૈર્ અર્થ્યાનાં ચ વિઘાતનૈઃ ।
કz07.5.23ચ્દ્। અરક્ષણૈશ્ ચ ચોરેભ્યઃ સ્વયં ચ પરિમોષણૈઃ ॥
કz07.5.24અબ્। પાતૈઃ પુરુષ.કારાણાં કર્મણાં ગુણ.દૂષણૈઃ ।
કz07.5.24ચ્દ્। ઉપઘાતૈઃ પ્રધાનાનાં માન્યાનાં ચ^અવમાનનૈઃ ॥
કz07.5.25અબ્। વિરોધનૈશ્ ચ વૃદ્ધાનાં વૈષમ્યેણ^અનૃતેન ચ ।
કz07.5.25ચ્દ્। કૃતસ્ય^અપ્રતિકારેણ સ્થિતસ્ય^અકરણેન ચ ॥
કz07.5.26અબ્। રાજ્ઞઃ પ્રમાદ.આલસ્યાભ્યાં યોગ.ક્ષેમ.વધેન વા ।
કz07.5.26ચ્દ્। પ્રકૃતીનાં ક્ષયો લોભો વૈરાગ્યં ચ^ઉપજાયતે ॥
કz07.5.27અબ્। ક્ષીણાઃ પ્રકૃતયો લોભં લુબ્ધા યાન્તિ વિરાગતામ્ ।
કz07.5.27ચ્દ્। વિરક્તા યાન્ત્ય્ અમિત્રં વા ભર્તારં ઘ્નન્તિ વા સ્વયમ્ ॥

તસ્માત્ પ્રકૃતીનાં ક્ષય.લોભ.વિરાગ.કારણાનિ ન^ઉત્પાદયેત્, ઉત્પન્નાનિ વા સદ્યઃ પ્રતિકુર્વીત ॥

ક્ષીણા લુબ્ધા વિરક્તા વા પ્રકૃતય ઇતિ ॥

ક્ષીણાઃ પીડન.ઉચ્છેદન.ભયાત્ સદ્યઃ સંધિં યુદ્ધં નિષ્પતનં વા રોચયન્તે ॥

લુબ્ધા લોભેન^અસંતુષ્ટાઃ પર.ઉપજાપં લિપ્સન્તે ॥

વિરક્તાઃ પર.અભિયોગમ્ અભ્યુત્તિષ્ઠન્તે ॥

તાસાં હિરણ્ય.ધાન્ય.ક્ષયઃ સર્વ.ઉપઘાતી કૃચ્છ્ર.પ્રતીકારશ્ ચ, યુગ્ય.પુરુષ.ક્ષયો હિરણ્ય.ધાન્ય.સાધ્યઃ ॥

લોભ ઐકદેશિકો મુખ્ય.આયત્તઃ પર.અર્થેષુ શક્યઃ પ્રતિહન્તુમ્ આદાતું વા ॥

વિરાગઃ પ્રધાન.અવગ્રહ.સાધ્યઃ ॥

નિષ્પ્રધાના હિ પ્રકૃતયો ભોગ્યા ભવન્ત્ય્ અનુપજાપ્યાશ્ ચ^અન્યેષામ્, અનાપત્.સહાસ્ તુ ॥

પ્રકૃતિ.મુખ્ય.પ્રગ્રહૈસ્ તુ બહુધા ભિન્ના ગુપ્તા ભવન્ત્ય્ આપત્.સહાશ્ ચ ॥

સામવાયિકાનામ્ અપિ સંધિ.વિગ્રહ.કારણાન્ય્ અવેક્ષ્ય શક્તિ.શૌચ.યુક્તૈઃ સમ્ભૂય યાયાત્ ॥

શક્તિમાન્ હિ પાર્ષ્ણિ.ગ્રહણે યાત્રા.સાહાય્ય.દાને વા શક્તઃ, શુચિઃ સિદ્ધૌ ચ^અસિદ્ધૌ ચ યથા.સ્થિત.કારી^ઇતિ ॥

તેષાં જ્યાયસા^એકેન દ્વાભ્યાં સમાભ્યાં વા સમ્ભૂય યાતવ્યમ્ ઇતિ દ્વાભ્યાં સમાભ્યાં શ્રેયઃ ॥

જ્યાયસા હ્ય્ અવગૃહીતશ્ ચરતિ, સમાભ્યામ્ અતિસંધાન.આધિક્યે વા ॥

તૌ હિ સુખૌ ભેદયિતુમ્, દુષ્ટશ્ ચ^એકો દ્વાભ્યાં નિયન્તું ભેદ.ઉપગ્રહં ચ^ઉપગન્તુમ્ ઇતિ ॥

સમેન^એકેન દ્વાભ્યાં હીનાભ્યાં વા^ઇતિ દ્વાભ્યાં હીનાભ્યાં શ્રેયઃ ॥

તૌ હિ દ્વિ.કાર્ય.સાધકૌ વશ્યૌ ચ ભવતઃ ॥
કz07.5.45અબ્। કાર્ય.સિદ્ધૌ તુ - કૃત.અર્થાજ્ જ્યાયસો ગૂઢઃ સ.અપદેશમ્ અપસ્રવેત્ ।
કz07.5.45ચ્દ્। અશુચેઃ શુચિ.વૃત્તાત્ તુ પ્રતીક્ષેત^આ વિસર્જનાત્ ॥
કz07.5.46અબ્। સત્ત્રાદ્ અપસરેદ્ યત્તઃ કલત્રમ્ અપનીય વા ।
કz07.5.46ચ્દ્। સમાદ્ અપિ હિ લબ્ધ.અર્થાદ્ વિશ્વસ્ તસ્ય ભયં ભવેત્ ॥
કz07.5.47અબ્। જ્યાયસ્ત્વે ચ^અપિ લબ્ધ.અર્થઃ સમો^અપિ પરિકલ્પતે ।
કz07.5.47ચ્દ્। અભ્યુચ્ચિતશ્ ચ^અવિશ્વાસ્યો વૃદ્ધિશ્ ચિત્ત.વિકારિણી ॥
કz07.5.48અબ્। વિશિષ્ટાદ્ અલ્પમ્ અપ્ય્ અંશં લબ્ધ્વા તુષ્ટ.મુખો વ્રજેત્ ।
કz07.5.48ચ્દ્। અનંશો વા તતો^અસ્ય^અઙ્કે પ્રહૃત્ય દ્વિ.ગુણં હરેત્ ॥
કz07.5.49અબ્। કૃત.અર્થસ્ તુ સ્વયં નેતા વિસૃજેત્ સામવાયિકાન્ ।
કz07.5.49ચ્દ્। અપિ જીયેત ન જયેન્ મણ્ડલ.ઇષ્ટસ્ તથા ભવેત્ ॥એ
(સંહિત.પ્રયાણિકં - પરિપણિત.અપરિપણિત.અપસૃતાઃ સંધયહ્)