અર્થશાસ્ત્ર · અધ્યાય 07.6

વિજિગીષુર્ દ્વિતીયાં પ્રકૃતિમ્ એવમ્ અતિસંદધ્યાત્ ॥

સામન્તં સંહિત.પ્રયાણે યોજયેત્ "ત્વમ્ ઇતો યાહિ, અહમ્ ઇતો યાસ્યામિ, સમાનો લાભઃ" ઇતિ ॥

લાભ.સામ્યે સંધિઃ, વૈષમ્યે વિક્રમઃ ॥

સંધિઃ પરિપણિતશ્ ચ^અપરિપણિતશ્ ચ ॥

"ત્વમ્ એતં દેશં યાહિ, અહમ્ ઇમં દેશં યાસ્યામિ" ઇતિ પરિપણિત.દેશઃ ॥

"ત્વમ્ એતાવન્તં કાલં ચેષ્ટસ્વ, અહમ્ એતાવન્તં કાલં ચેષ્ટિષ્યે" ઇતિ પરિપણિત.કાલઃ ॥

"ત્વમ્ એતાવત્.કાર્યં સાધય, અહમ્ ઇદં કાર્યં સાધયિષ્યામિ" ઇતિ પરિપણિત.અર્થઃ ॥

યદિ વા મન્યેત "શૈલ.વન.નદી.દુર્ગમ્ અટવી.વ્યવહિતં છિન્ન.ધાન્ય.પુરુષ.વીવધ.આસારમ્ અયવસ.ઇન્ધન.ઉદકમ્ અવિજ્ઞાતં પ્રકૃષ્ટમ્ અન્ય.ભાવ.દેશીયં વા સૈન્ય.વ્યાયામાનામ્ અલબ્ધ.ભૌમં વા દેશં પરો યાસ્યતિ, વિપરીતમ્ અહમ્" ઇત્ય્ એતસ્મિન્ વિશેષે પરિપણિત.દેશં સંધિમ્ ઉપેયાત્ ॥

યદિ વા મન્યેત "પ્રવર્ષ.ઉષ્ણ.શીતમ્ અતિવ્યાધિ.પ્રાયમ્ ઉપક્ષીણ.આહાર.ઉપભોગં સૈન્ય.વ્યાયામાનાં ચ^ઔપરોધિકં કાર્ય.સાધનાનામ્ ઊનમ્ અતિરિક્તં વા કાલં પરશ્ ચેષ્ટિષ્યતે, વિપરીતમ્ અહમ્" ઇત્ય્ એતસ્મિન્ વિશેષે પરિપણિત.કાલં સંધિમ્ ઉપેયાત્ ॥

યદિ વા મન્યેત "પ્રત્યાદેયં પ્રકૃતિ.કોપકં દીર્ઘ.કાલં મહા.ક્ષય.વ્યયમ્ અલ્પમ્ અનર્થ.અનુબન્ધમ્ અકલ્યમ્ અધર્મ્યં મધ્યમ.ઉદાસીન.વિરુદ્ધં મિત્ર.ઉપઘાતકં વા કાર્યં પરઃ સાધયિષ્યતિ, વિપરીતમ્ અહમ્" ઇત્ય્ એતસ્મિન્ વિશેષે પરિપણિત.અર્થં સંધિમ્ ઉપેયાત્ ॥

એવં દેશ.કાલયોઃ કાલ.કાર્યયોર્ દેશ.કાર્યયોર્ દેશ.કાલ.કાર્યાણાં ચ^અવસ્થાપનાત્ સપ્ત.વિધઃ પરિપણિતઃ ॥

તસ્મિન્ પ્રાગ્ એવ^આરભ્ય પ્રતિષ્ઠાપ્ય ચ સ્વ.કર્માણિ પર.કર્મસુ વિક્રમેત ॥

વ્યસન.ત્વર.અવમાન.આલસ્ય.યુક્તમ્ અજ્ઞં વા શત્રુમ્ અતિસંધાતુ.કામો દેશ.કાલ.કાર્યાણામ્ અનવસ્થાપનાત્ "સંહિતૌ સ્વઃ" ઇતિ સંધિ.વિશ્વાસેન પરચ્.છિદ્રમ્ આસાદ્ય પ્રહરેદ્ ઇત્ય્ અપરિપણિતઃ ॥

તત્ર^એતદ્ ભવતિ ॥
કz07.6.15અબ્। સામન્તેન^એવ સામન્તં વિદ્વાન્ આયોજ્ય વિગ્રહે ।
કz07.6.15ચ્દ્। તતો^અન્યસ્ય હરેદ્ ભૂમિં છિત્ત્વા પક્ષં સમન્તતઃ ॥

સંધેર્ અકૃત.ચિકીર્ષા કૃત.શ્લેષણં કૃત.વિદૂષણમ્ અવશીર્ણ.ક્રિયા ચ ॥

વિક્રમસ્ય પ્રકાશ.યુદ્ધં કૂટ.યુદ્ધં તૂષ્ણીં.યુદ્ધમ્ ॥

ઇતિ સંધિ.વિક્રમૌ ॥

અપૂર્વસ્ય સંધેઃ સ.અનુબન્ધૈઃ સામ.આદિભિઃ પર્યેષણં સમ.હીન.જ્યાયસાં ચ યથા.બલમ્ અવસ્થાપનમ્ અકૃત.ચિકીર્ષા ॥

કૃતસ્ય પ્રિય.હિતાભ્યામ્ ઉભયતઃ પરિપાલનં યથા.સમ્ભાષિતસ્ય ચ નિબન્ધનસ્ય^અનુવર્તનં રક્ષણં ચ "કથં પરસ્માન્ ન ભિદ્યેત" ઇતિ કૃત.શ્લેષણમ્ ॥

પરસ્ય^અપસંધેયતાં દૂષ્ય.અતિસંધાનેન સ્થાપયિત્વા વ્યતિક્રમઃ કૃત.વિદૂષણમ્ ॥

ભૃત્યેન મિત્રેણ વા દોષ.અપસૃતેન પ્રતિસંધાનમ્ અવશીર્ણ.ક્રિયા ॥

તસ્યાં ગત.આગતશ્ ચતુર્.વિધઃ - કારણાદ્ ગત.આગતો, વિપરીતઃ, કારણાદ્ ગતો^અકારણાદ્ આગતો, વિપરીતશ્ ચ^ઇતિ ॥

સ્વામિનો દોષેણ ગતો ગુણેન^આગતઃ પરસ્ય ગુણેન ગતો દોષેણ^આગત ઇતિ કારણાદ્ ગત.આગતઃ સંધેયઃ ॥

સ્વ.દોષેણ ગત.આગતો ગુણમ્ ઉભયોઃ પરિત્યજ્ય અકારણાદ્ ગત.આગતઃ ચલ.બુદ્ધિર્ અસંધેયઃ ॥

સ્વામિનો દોષેણ ગતઃ પરસ્માત્ સ્વ.દોષેણ^આગત ઇતિ કારણાદ્ ગતો^અકારણાદ્ આગતઃ તર્કયિતવ્યઃ "પર.પ્રયુક્તઃ સ્વેન વા દોષેણ^અપકર્તુ.કામઃ, પરસ્ય^ઉચ્છેત્તારમ્ અમિત્રં મે જ્ઞાત્વા પ્રતિઘાત.ભયાદ્ આગતઃ, પરં વા મામ્ ઉચ્છેત્તુ.કામં પરિત્યજ્ય^આનૃશંસ્યાદ્ આગતઃ" ઇતિ ॥

જ્ઞાત્વા કલ્યાણ.બુદ્ધિં પૂજયેદ્, અન્યથા.બુદ્ધિમ્ અપકૃષ્ટં વાસયેત્ ॥

સ્વ.દોષેણ ગતઃ પર.દોષેણ^આગત ઇત્ય્ અકારણાદ્ ગતઃ કારણાદ્ આગતઃ તર્કયિતવ્યઃ " છિદ્રં મે પૂરયિષ્યતિ, ઉચિતો^અયમ્ અસ્ય વાસઃ, પરત્ર^અસ્ય જનો ન રમતે, મિત્રૈર્ મે સંહિતઃ, શત્રુભિર્ વિગૃહીતઃ, લુબ્ધ.ક્રૂરાદ્ આવિગ્નઃ શત્રુ.સંહિતાદ્ વા પરસ્માત્" ઇતિ ॥

જ્ઞાત્વા યથા.બુદ્ધ્ય્ અવસ્થાપયિતવ્યઃ ॥

"કૃત.પ્રણાશઃ શક્તિ.હાનિર્ વિદ્યા.પણ્યત્વમ્ આશા.નિર્વેદો દેશ.લૌલ્યમ્ અવિશ્વાસો બલવદ્.વિગ્રહો વા પરિત્યાગ.સ્થાનમ્" ઇત્ય્ આચાર્યાઃ ॥

ભયમ્ અવૃત્તિર્ અમર્ષ ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

ઇહ^અપકારી ત્યાજ્યઃ, પર.અપકારી સંધેયઃ, ઉભય.અપકારી તર્કયિતવ્ય ઇતિ સમાનમ્ ॥

અસંધેયેન ત્વ્ અવશ્યં સંધાતવ્યે યતઃ પ્રભાવસ્ તતઃ પ્રતિવિદધ્યાત્ ॥
કz07.6.34અબ્। સ.ઉપકારં વ્યવહિતં ગુપ્તમ્ આયુઃ.ક્ષયાદ્ ઇતિ ।
કz07.6.34ચ્દ્। વાસયેદ્ અરિ.પક્ષીયમ્ અવશીર્ણ.ક્રિયા.વિધૌ ॥
કz07.6.35અબ્। વિક્રમયેદ્ ભર્તરિ વા સિદ્ધં વા દણ્ડ.ચારિણમ્ ॥
કz07.6.35ચ્દ્। કુર્યાદ્ અમિત્ર.અટવીષુ પ્રત્યન્તે વા^અન્યતઃ ક્ષિપેત્ ॥
કz07.6.36અબ્। પણ્યં કુર્યાદ્ અસિદ્ધં વા સિદ્ધં વા તેન સંવૃતમ્ ॥
કz07.6.36ચ્દ્। તસ્ય^એવ દોષેણ.અદૂષ્ય પર.સંધેય.કારણાત્ ॥
કz07.6.37અબ્। અથ વા શમયેદ્ એનમ્ આયત્ય્.અર્થમ્ ઉપાંશુના ॥
કz07.6.37ચ્દ્। આયત્યાં ચ વધ.પ્રેપ્સું દૃષ્ટ્વા હન્યાદ્ ગત.આગતમ્ ॥
કz07.6.38અબ્। અરિતો^અભ્યાગતો દોષઃ શત્રુ.સંવાસ.કારિતઃ ॥
કz07.6.38ચ્દ્। સર્પ.સંવાસ.ધર્મિત્વાન્ નિત્ય.ઉદ્વેગેન દૂષિતઃ ॥
કz07.6.39અબ્। જાયતે પ્લક્ષ.બીજ.આશાત્ કપોતાદ્ ઇવ શાલ્મલેઃ ॥
કz07.6.39ચ્દ્। ઉદ્વેગ.જનનો નિત્યં પશ્ચાદ્ અપિ ભય.આવહઃ ॥
કz07.6.40અબ્। પ્રકાશ.યુદ્ધં નિર્દિષ્ટે દેશે કાલે ચ વિક્રમઃ ॥
કz07.6.40ચ્દ્। વિભીષણમ્ અવસ્કન્દઃ પ્રમાદ.વ્યસન.અર્દનમ્ ॥
કz07.6.41અબ્। એકત્ર ત્યાગ.ઘાતૌ ચ કૂટ.યુદ્ધસ્ય માતૃકા ॥
કz07.6.41ચ્દ્। યોગ.ગૂઢ.ઉપજાપ.અર્થં તૂષ્ણીં.યુદ્ધસ્ય લક્ષણમ્ ॥એ
(દ્વૈધી.ભાવિકાઃ સંધિ.વિક્રમાહ્)