અર્થશાસ્ત્ર · અધ્યાય 07.4

સંધિ.વિગ્રહયોર્ આસનં યાનં ચ વ્યાખ્યાતમ્ ॥

સ્થાનમ્ આસનમ્ ઉપેક્ષણં ચ^ઇત્ય્ આસન.પર્યાયાઃ ॥

વિશેષસ્ તુ - ગુણ.એકદેશે સ્થાનમ્, સ્વ.વૃદ્ધિ.પ્રાપ્ત્ય્.અર્થમ્ આસનમ્, ઉપાયાનામ્ અપ્રયોગ ઉપેક્ષણમ્ ॥

અતિસંધાન.કામયોર્ અરિ.વિજિગીષ્વોર્ ઉપહન્તુમ્ અશક્તયોર્ વિગૃહ્ય^આસનં સંધાય વા ॥

યદા વા પશ્યેત્ "સ્વ.દણ્ડૈર્ મિત્ર.અટવી.દણ્ડૈર્ વા સમં જ્યાયાંસં વા કર્શયિતુમ્ ઉત્સહે" ઇતિ તદા કૃત.બાહ્ય.અભ્યન્તર.કૃત્યો વિગૃહ્ય^આસીત ॥

યદા વા પશ્યેત્ "ઉત્સાહ.યુક્તા મે પ્રકૃતયઃ સંહતા વિવૃદ્ધાઃ સ્વ.કર્માણ્ય્ અવ્યાહતાશ્ ચરિષ્યન્તિ પરસ્ય વા કર્માણ્ય્ ઉપહનિષ્યન્તિ" ઇતિ તદા વિગૃહ્ય^આસીત ॥

યદા વા પશ્યેત્ "પરસ્ય^અપચરિતાઃ ક્ષીણા લુબ્ધાઃ સ્વ.ચક્ર.સ્તેન.અટવી.વ્યથિતા વા પ્રકૃતયઃ સ્વયમ્ ઉપજાપેન વા મામ્ એષ્યન્તિ, સમ્પન્ના મે વાર્ત્તા, વિપન્ના પરસ્ય, તસ્ય પ્રકૃતયો દુર્ભિક્ષ.ઉપહતા મામ્ એષ્યન્તિ; વિપન્ના મે વાર્ત્તા, સમ્પન્ના પરસ્ય, - ॥

તં મે પ્રકૃતયો ન ગમિષ્યન્તિ, વિગૃહ્ય ચ^અસ્ય ધાન્ય.પશુ.હિરણ્યાન્ય્ આહરિષ્યામિ, સ્વ.પણ્ય.ઉપઘાતીનિ વા પર.પણ્યાનિ નિવર્તયિષ્યામિ, - ॥

પર.વણિક્.પથાદ્ વા સરવન્તિ મામ્ એષ્યન્તિ વિગૃહીતે, ન^ઇતરમ્, દૂષ્ય.અમિત્ર.અટવી.નિગ્રહં વા વિગૃહીતો ન કરિષ્યતિ, તૈર્ એવ વા વિગ્રહં પ્રાપ્સ્યતિ, - ॥

મિત્રં મે મિત્ર.ભાવ્ય્ અભિપ્રયાતો બહ્વ્.અલ્પ.કાલં તનુ.ક્ષય.વ્યયમ્ અર્થં પ્રાપ્સ્યતિ, ગુણવતીમ્ આદેયાં વા ભૂમિમ્, - ॥

સર્વ.સંદોહેન વા મામ્ અનાદૃત્ય પ્રયાતુ.કામઃ કથં ન યાયાદ્" ઇતિ પર.વૃદ્ધિ.પ્રતિઘાત.અર્થં પ્રતાપ.અર્થં ચ વિગૃહ્ય^આસીત ॥

"તમ્ એવ હિ પ્રત્યાવૃત્તો ગ્રસતે" ઇત્ય્ આચાર્યાઃ ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

કર્શન.માત્રમ્ અસ્ય કુર્યાદ્ અવ્યસનિનઃ, પર.વૃદ્ધ્યા તુ વૃદ્ધઃ સમુચ્છેદનમ્ ॥

એવં પરસ્ય યાતવ્યો^અસ્મૈ સાહાય્યમ્ અવિનષ્ટઃ પ્રયચ્છેત્ ॥

તસ્માત્ સર્વ.સંદોહ.પ્રકૃતં વિગૃહ્ય^આસીત ॥

વિગૃહ્ય.આસન.હેતુ.પ્રાતિલોમ્યે સંધાય^આસીત ॥

વિગૃહ્ય.આસન.હેતુભિર્ અભ્યુચ્ચિતઃ સર્વ.સંદોહ.વર્જં વિગૃહ્ય યાયાત્ ॥

યદા વા પશ્યેત્ "વ્યસની પરઃ, પ્રકૃતિ.વ્યસનં વા^અસ્ય શેએષ.પ્રકૃતિભિર્ અપ્રતિકાર્યમ્, સ્વ.ચક્ર.પીડિતા વિરક્તા વા^અસ્ય પ્રકૃતયઃ કર્શિતા નિરુત્સાહાઃ પરસ્પરાદ્ વા ભિન્નાઃ શક્યા લોભયિતુમ્, અગ્ન્ય્.ઉદક.વ્યાધિ.મરક.દુર્ભિક્ષ.નિમિત્તં ક્ષીણ.યુગ્ય.પુરુષ.નિચય.રક્ષા.વિધાનઃ પરઃ" ઇતિ તદા વિગૃહ્ય યાયાત્ ॥

યદા વા પશ્યેત્ "મિત્રમ્ આક્રન્દશ્ ચ મે શૂર.વૃદ્ધ.અનુરક્ત.પ્રકૃતિઃ, વિપરીત.પ્રકૃતિઃ પરઃ પાર્ષ્ણિ.ગ્રાહશ્ ચ^આસારશ્ ચ, શક્ષ્યામિ મિત્રેણ^આસારમ્ આક્રન્દેન પાર્ષ્ણિ.ગ્રાહં વા વિગૃહ્ય યાતુમ્" ઇતિ તદા વિગૃહ્ય યાયાત્ ॥

યદા વા ફલમ્ એક.હાર્યમ્ અલ્પ.કાલં પશ્યેત્ તદા પાર્ષ્ણિ.ગ્રાહ.આસારાભ્યાં વિગૃહ્ય યાયાત્ ॥

વિપર્યયે સંધાય યાયાત્ ॥

યદા વા પશ્યેત્ "ન શક્યમ્ એકેન યાતુમ્ અવશ્યં ચ યાતવ્યમ્" ઇતિ તદા સમ.હીન.જ્યાયોભિઃ સામવાયિકૈઃ સમ્ભૂય યાયાદ્, એકત્ર નિર્દિષ્ટેન^અંશેન, અનેકત્ર^અનિર્દિષ્ટેન^અંશેન ॥

તેષામ્ અસમવાયે દણ્ડમ્ અન્યતમસ્માન્ નિવિષ્ટ.અંશેન યાચેત ॥

સમ્ભૂય.અભિગમનેન વા નિર્વિશ્યેત, ધ્રુવે લાભે નિર્દિષ્ટેન^અંશેન, અધ્રુવે લાભ.અંશેન ॥
કz07.4.22અબ્। અંશો દણ્ડ.સમઃ પૂર્વઃ પ્રયાસ.સમ ઉત્તમઃ ।
કz07.4.22ચ્દ્। વિલોપો વા યથા.લાભં પ્રક્ષેપ.સમ એવ વા ॥એ
(યાતવ્ય.અમિત્રયોર્ અભિગ્રહ.ચિન્તાઃ - ક્ષય.લોભ.વિરાગ.હેતવઃ પ્રકૃતીનાં - સામવાયિક.વિપરિમર્શહ્)