અર્થશાસ્ત્ર · અધ્યાય 07.17

શમઃ સંધિઃ સમાધિર્ ઇત્ય્ એકો^અર્થઃ ॥

રાજ્ઞાં વિશ્વાસ.ઉપગમઃ શમઃ સંધિઃ સમાધિર્ ઇતિ ॥

"સત્યં શપથો વા ચલઃ સંધિઃ, પ્રતિભૂઃ પ્રતિગ્રહો વા સ્થાવરઃ" ઇત્ય્ આચાર્યાઃ ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

સત્યં શપથો વા પરત્ર^ઇહ ચ સ્થાવરઃ સંધિઃ, ઇહ.અર્થ એવ પ્રતિભૂઃ પ્રતિગ્રહો વા બલ.અપેક્ષઃ ॥

"સંહિતાઃ સ્મઃ" ઇતિ સત્ય.સંધાઃ પૂર્વે રાજાનઃ સત્યેન સંદધિરે ॥

તસ્ય^અતિક્રમે શપથેન અગ્ન્ય્.ઉદક.સીતા.પ્રાકાર.લોષ્ટ.હસ્તિ.સ્કન્ધ.અશ્વ.પૃષ્ટ.રથ.ઉપસ્થ.શસ્ત્ર.રત્ન.બીજ.ગન્ધ.રસ.સુવર્ણ.હિરણ્યાન્ય્ આલેભિરે "હન્યુર્ એતાનિ ત્યજેયુશ્ ચ^એનં યઃ શપથમ્ અતિક્રામેત્" ઇતિ ॥

શપથ.અતિક્રમે મહતાં તપસ્વિનાં મુખ્યાનાં વા પ્રાતિભાવ્ય.બન્ધઃ પ્રતિભૂઃ ॥

તસ્મિન્ યઃ પર.અવગ્રહ.સમર્થાન્ પ્રતિભુવો ગૃહ્ણાતિ, સો^અતિસંધત્તે ॥

વિપરીતો^અતિસંધીયતે ॥

બન્ધુ.મુખ્ય.પ્રગ્રહઃ પ્રતિગ્રહઃ ॥

તસ્મિન્ યો દૂષ્ય.અમાત્યં દૂષ્ય.અપત્યં વા દદાતિ, સો^અતિસંધત્તે ॥

વિપરીતો^અતિસંધીયતે

પ્રતિગ્રહ.ગ્રહણ.વિશ્વસ્તસ્ય હિ પરશ્ છિદ્રેષુ નિરપેક્ષઃ પ્રહરતિ ॥

અપત્ય.સમાધૌ તુ કન્યા.પુત્ર.દાને દદત્ તુ કન્યામ્ અતિસંધત્તે ॥

કન્યા હ્ય્ અદાયાદા પરેષામ્ એવ^અર્થાય^આક્લેશ્યા(?) ચ ॥

વિપરીતઃ પુત્રઃ ॥

પુત્રયોર્ અપિ યો જાત્યં પ્રાજ્ઞં શૂરં કૃત.અસ્ત્રમ્ એક.પુત્રં વા દદાતિ સો^અતિસંધીયતે ॥

વિપરીતો^અતિસંધત્તે ॥

જાત્યાદ્ અજાત્યો હિ લુપ્ત.દાયાદ.સંતાનત્વાદ્ આધાતું શ્રેયાન્, પ્રાજ્ઞાદ્ અપ્રાજ્ઞો મન્ત્ર.શક્તિ.લોપાત્, શૂરાદ્ અશૂર ઉત્સાહ.શક્તિ.લોપાત્, કૃત.અસ્ત્રાદ્ અકૃત.અસ્ત્રઃ પ્રહર્તવ્ય.સમ્પલ્.લોપાત્, એક.પુત્રાદ્ અનેક.પુત્રો નિરપેક્ષત્વાત્ ॥

જાત્ય.પ્રાજ્ઞયોર્ જાત્યમ્ અપ્રાજ્ઞમ્ ઐશ્વર્ય.પ્રકૃતિર્ અનુવર્તતે, પ્રાજ્ઞમ્ અજાત્યં મન્ત્ર.અધિકારઃ ॥

મન્ત્ર.અધિકારે^અપિ વૃદ્ધ.સમ્યોગાજ્ જાત્યઃ પ્રાજ્ઞમ્ અતિસંધત્તે ॥

પ્રાજ્ઞ.શૂરયોઃ પ્રાજ્ઞમ્ અશૂરં મતિ.કર્મણાં યોગો^અનુવર્તતે, શૂરમ્ અપ્રાજ્ઞં વિક્રમ.અધિકારઃ ॥

વિક્રમ.અધિકારે^અપિ હસ્તિનમ્ ઇવ લુબ્ધકઃ પ્રાજ્ઞઃ શૂરમ્ અતિસંધત્તેશ્ ॥

શૂર.કૃત.અસ્ત્રયોઃ શૂરમ્ અકૃત.અસ્ત્રં વિક્રમ.વ્યવસાયો^અનુવર્તતે, કૃત.અસ્ત્રમ્ અશૂરં લક્ષ્ય.લમ્ભ.અધિકારઃ ॥

લક્ષ્ય.લમ્ભ.અધિકારે^અપિ સ્થૈર્ય.પ્રતિપત્ત્ય્.અસમ્મોષૈઃ શૂરઃ કૃત.અસ્ત્રમ્ અતિસંધત્તે ॥

બહ્વ્.એક.પુત્રયોર્ બહુ.પુત્ર એકં દત્ત્વા શેષ.પ્રતિષ્ટબ્ધઃ સંધિમ્ અતિક્રામતિ, ન^ઇતરઃ ॥

પુત્ર.સર્વ.સ્વ.દાને સંધિશ્ ચેત્ પુત્ર.ફલતો વિશેષઃ ॥

સમ.ફલયોઃ શક્ત.પ્રજનનતો વિશેષઃ ॥

શક્ત.પ્રજનનયોર્ અપ્ય્ ઉપસ્થિત.પ્રજનનતો વિશેષઃ ॥

શક્તિમત્ય્ એક.પુત્રે તુ લુપ્ત.પુત્ર.ઉત્પત્તિર્ આત્માનમ્ આદધ્યાત્, ન ચ^એક.પુત્રમ્ ઇતિ ॥

અભ્યુચ્ચીયમાનઃ સમાધિ.મોક્ષં કારયેત્ ॥

કુમાર.આસન્નાઃ સત્ત્રિણઃ કારુ.શિલ્પિ.વ્યઞ્જનાઃ કર્માણિ કુર્વાણાઃ સુરુઙ્ગયા રાત્રાવ્ ઉપખાનયિત્વા કુમારમ્ અપહરેયુઃ ॥

નટનર્તક.ગાયન.વાદક.વાગ્.જીવન.કુશીલવ.પ્લવક.સૌભિકા વા પૂર્વ.પ્રણિહિતાઃ પરમ્ ઉપતિષ્ઠેરન્ ॥

તે કુમારં પરં.પરયા^ઉપતિષ્ઠેરન્ ॥

તેષામ્ અનિયત.કાલ.પ્રવેશ.સ્થાન.નિર્ગમનાનિ સ્થાપયેત્ ॥

તતસ્ તદ્.વ્યઞ્જનો વા રાત્રૌ પ્રતિષ્ઠેત ॥

તેન રૂપ.આજીવા ભાર્યા.વ્યઞ્જનાશ્ ચ વ્યાખ્યાતાઃ ॥

તેષાં વા તૂર્ય.ભાણ્ડ.ફેલાં ગૃહીત્વા નિર્ગચ્છેત્ ॥

સૂદ.આરાલિક.સ્નાપક.સંવાહક.આસ્તરક.કલ્પક.પ્રસાધક.ઉદક.પરિચારકૈર્ વા દ્રવ્ય.વસ્ત્ર.ભાણ્ડ.ફેલા.શયન.આસન.સમ્ભોગૈર્ નિર્હ્રિયેત ॥

પરિચારકચ્.છદ્મના વા કિંચિદ્ અરૂપ.વેલાયામ્ આદાય નિર્ગચ્છેત્, સુરુઙ્ગા.મુખેન વા નિશા.ઉપહારેણ ॥

તોય.આશયે વા વારુણં યોગમ્ આતિષ્ઠેત્ ॥

વૈદેહક.વ્યઞ્જના વા પક્વ.અન્ન.ફલ.વ્યવહારેણ^આરક્ષિષુ રસમ્ ઉપચારયેયુઃ ॥

દૈવત.ઉપહાર.શ્રાદ્ધ.પ્રહવણ.નિમિત્તમ્ આરક્ષિષુ મદન.યોગ.યુક્તમ્ અન્ન.પાનં રસં વા પ્રયુજ્ય^અપગચ્છેત્, આરક્ષક.પ્રોત્સાહનેન વા ॥

નાગરક.કુશીલવ.ચિકિત્સક.આપૂપિક.વ્યઞ્જના વા રાત્રૌ સમૃદ્ધ.ગૃહાણ્ય્ આદીપયેયુઃ આરક્ષિણાં વા ॥

વૈદેહક.વ્યઞ્જના વા પણ્ય.સંસ્થામ્ આદીપયેયુઃ ॥

અન્યદ્ વા શરીરં નિક્ષિપ્ય સ્વ.ગૃહમ્ આદીપયેદ્ અનુપાત.ભયાત્ ॥

તતઃ સંધિચ્.છેદ.ખાત.સુરુઙ્ગાભિર્ અપગચ્છેત્ ॥

કાચ.કુમ્ભ.ભાણ્ડ.ભાર.વ્યઞ્જનો વા રાત્રૌ પ્રતિષ્ઠેત ॥

મુણ્ડ.જટિલાનાં પ્રવાસનાન્ય્ અનુપ્રવિષ્ટો વા રાત્રૌ તદ્.વ્યઞ્જનઃ પ્રતિષ્ઠેત, વિરૂપ.વ્યાધિ.કરણ.અરણ્ય.ચરચ્.છદ્મનામ્ અન્યતમેન વા ॥

પ્રેત.વ્યઞ્જનો વા ગૂઢૈર્ નિર્હ્રિયેત ॥

પ્રેતં વા સ્ત્રી.વેષેણ^અનુગચ્છેત્ ॥

વન.ચર.વ્યઞ્જનાશ્ ચ^એનમ્ અન્યતો યાન્તમ્ અન્યતો^અપદિશેયુઃ ॥

તતો^અન્યતો ગચ્છેત્ ॥

ચક્ર.ચરાણાં વા શકટ.વાટૈર્ અપગચ્છેત્ ॥

આસન્ને ચ^અનુપાતે સત્ત્રં વા ગૃહ્ણીયાત્ ॥

સત્ત્ર.અભાવે હિરણ્યં રસ.વિદ્ધં વા ભક્ષ્ય.જાતમ્ ઉભયતઃ.પન્થાનમ્ ઉત્સૃજેત્ ॥

તતો^અન્યતો^અપગચ્છેત્ ॥

ગૃહીતો વા સામ.આદિભિર્ અનુપાતમ્ અતિસંદધ્યાત્, રસ.વિદ્ધેન વા પથ્ય્.અદનેન ॥

વારુણ.યોગ.અગ્નિ.દાહેષુ વા શરીરમ્ અન્યદ્ આધાય શત્રુમ્ અભિયુઞ્જીત "પુત્રો મે ત્વયા હતઃ" ઇતિ ॥

ઉપાત્તચ્.છન્ન.શસ્ત્રો વા રાત્રૌ વિક્રમ્ય રક્ષિષુ ॥

શીઘ્ર.પાતૈર્ અપસરેદ્ ગૂઢ.પ્રણિહિતૈઃ સહ ॥એ
(મધ્યમ.ચરિતમ્ - ઉદાસીન.ચરિતમ્ - મણ્ડલ.ચરિતમ્)