અર્થશાસ્ત્ર · અધ્યાય 07.16

અનુજ્ઞાત.સંધિ.પણ.ઉદ્વેગ.કરં બલવાન્ વિજિગીષમાણો યતઃ સ્વ.ભૂમિઃ સ્વ.ઋતુ.વૃત્તિશ્ ચ સ્વ.સૈન્યાનામ્, અદુર્ગ.અપસારઃ શત્રુર્.અપાર્ષ્ણિર્ અનાસારશ્ ચ, તતો યાયાત્ ॥

વિપર્યયે કૃત.પ્રતીકારો યાયાત્ ॥

સામ.દાનાભ્યાં દુર્બલાન્ ઉપનમયેત્, ભેદ.દણ્ડાભ્યાં બલવતઃ ॥

નિયોગ.વિકલ્પ.સમુચ્ચયૈશ્ ચ^ઉપાયાનામ્ અનન્તર.એક.અન્તરાઃ પ્રકૃતીઃ સાધયેત્ ॥

ગ્રામ.અરણ્ય.ઉપજીવિ.વ્રજ.વણિક્.પથ.અનુપાલનમ્ ઉજ્ઝિત.અપસૃત.અપકારિણાં ચ^અર્પણમ્ ઇતિ સાન્ત્વમ્ આચરેત્ ॥

ભૂમિ.દ્રવ્ય.કન્યા.દાનમ્ અભયસ્ય ચ^ઇતિ દાનમ્ આચરેત્ ॥

સામન્ત.આટવિક.તત્.કુલીન.અપરુદ્ધાનામ્ અન્યતમ.ઉપગ્રહેણ કોશ.દણ્ડ.ભૂમિ.દાય.યાચનમ્ ઇતિ ભેદમ્ આચરેત્ ॥

પ્રકાશ.કૂટ.તૂષ્ણીં.યુદ્ધ.દુર્ગ.લમ્ભ.ઉપાયૈર્ અમિત્ર.પ્રગ્રહણમ્ ઇતિ દણ્ડમ્ આચરેત્ ॥

એવમ્ ઉત્સાહવતો દણ્ડ.ઉપકારિણઃ સ્થાપયેત્, સ્વ.પ્રભાવવતઃ કોશ.ઉપકારિણઃ, પ્રજ્ઞાવતો ભૂમ્ય્.ઉપકારિણઃ ॥

તેષાં પણ્ય.પત્તન.ગ્રામ.ખનિ.સંજાતેન રત્ન.સાર.ફલ્ગુ.કુપ્યેન દ્રવ્ય.હસ્તિ.વન.વ્રજ.સમુત્થેન યાન.વાહનેન વા યદ્ બહુશ ઉપકરોતિ તચ્ ચિત્ર.ભોગમ્ ॥

યદ્ દણ્ડેન કોશેન વા મહદ્ ઉપકરોતિ તન્ મહા.ભોગમ્ ॥

યદ્ દણ્ડ.કોશ.ભૂમીભિર્ ઉપકરોતિ તત્ સર્વ.ભોગમ્ ॥

યદ્ અમિત્રમ્ એકતઃ પ્રતિકરોતિ તદ્ એકતો.ભોગિ ॥

યદ્ અમિત્રમ્ આસારં ચ^ઉભયતઃ પ્રતિકરોતિ તદ્ ઉભયતો.ભોગિ ॥

યદ્ અમિત્ર.આસાર.પ્રતિવેશ.આટવિકાન્ સર્વતઃ પ્રતિકરોતિ તત્ સર્વતો.ભોગિ ॥

પાર્ષ્ણિ.ગ્રાહશ્ ચ^આટવિકઃ શત્રુ.મુખ્યઃ શત્રુર્ વા ભૂમિ.દાન.સાધ્યઃ કશ્ચિદ્ આસાદ્યેત, નિર્ગુણયા ભૂમ્યા^એનમ્ ઉપગ્રાહયેત્, અપ્રતિસમ્બદ્ધયા દુર્ગસ્થમ્, નિરુપજીવ્યયા^આટવિકં - ॥

પ્રત્યાદેયયા તત્.કુલીનં શત્રોઃ, અપચ્છિન્નયા શત્રોર્ અપરુદ્ધં નિત્ય.અમિત્રયા શ્રેણી.બલમ્, બલવત્.સામન્તયા સંહત.બલમ્, ઉભાભ્યાં યુદ્ધે પ્રતિલોમમ્, - ॥

અલબ્ધ.વ્યાયામયા^ઉત્સાહિનમ્, શૂયયા^અરિ.પક્ષીયમ્, કર્શિતયા^અપવાહિતમ્, મહા.ક્ષય.વ્યય.નિવેશયા ગત.પ્રત્યાગતમ્, અનપાશ્રયયા પ્રત્યપસૃતમ્, પરેણ^અનધિવાસ્યયા સ્વયમ્ એવ ભર્તારમ્ ઉપગ્રાહયેત્ ॥

તેષાં મહા.ઉપકારં નિર્વિકારં ચ^અનુવર્તયેત્ ॥

પ્રતિલોમમ્ ઉપાંશુના સાધયેત્ ॥

ઉપકારિણમ્ ઉપકાર.શક્ત્યા તોષયેત્ ॥

પ્રયાસતશ્ ચ^અર્થ.માનૌ કુર્યાદ્, વ્યસનેષુ ચ^અનુગ્રહમ્ ॥

સ્વયં.આગતાનાં યથા.ઇષ્ટ.દર્શનં પ્રતિવિધાનં ચ કુર્યાત્ ॥

પરિભવ.ઉપઘાત.કુત્સ.અતિવાદાંશ્ ચ^એષુ ન પ્રયુઞ્જીત ॥

દત્ત્વા ચ^અભયં પિતા^ઇવ^અનુગૃહ્ણીયાત્ ॥

યશ્ ચ^અસ્ય^અપકુર્યાત્ તદ્ દોષમ્ અભિવિખ્યાપ્ય પ્રકાશમ્ એનં ઘાતયેત્ ॥

પર.ઉદ્વેગ.કારણાદ્ વા દાણ્ડકર્મિકવચ્ ચેષ્ટેત ॥

ન ચ હતસ્ય ભૂમિ.દ્રવ્ય.પુત્ર.દારાન્ અભિમન્યેત ॥

કુલ્યાન્ અપ્ય્ અસ્ય સ્વેષુ પાત્રેષુ સ્થાપયેત્ ॥

કર્મણિ મૃતસ્ય પુત્રં રાજ્યે સ્થાપયેત્ ॥

એવમ્ અસ્ય દણ્ડ.ઉપનતાઃ પુત્ર.પૌત્રાન્ અનુવર્તન્તે ॥

યસ્ તુ^ઉપનતાન્ હત્વા બદ્ધ્વા વા ભૂમિ.દ્રવ્ય.પુત્ર.દારાન્ અભિમન્યેત તસ્ય^ઉદ્વિગ્નં મણ્ડલમ્ અભાવાય^ઉત્તિષ્ઠતે ॥

યે ચ^અસ્ય^અમાત્યાઃ સ્વ.ભૂમિષ્વ્ આયત્તાસ્ તે ચ^અસ્ય^ઉદ્વિગ્ના મણ્ડલમ્ આશ્રયન્તે ॥

સ્વયં વા રાજ્યં પ્રાણાન્ વા^અસ્ય^અભિમન્યન્તે ॥
કz07.16.33અબ્। સ્વ.ભૂમિષુ ચ રાજાનસ્ તસ્માત્ સામ્ના^અનુપાલિતાઃ ।
કz07.16.33ચ્દ્। ભવન્ત્ય્ અનુગુણા રાજ્ઞઃ પુત્ર.પૌત્ર.અનુવર્તિનઃ ॥એ
(સમ્ધિ.કર્મ -સમાધિ.મોક્ષહ્)