अर्थशास्त्र · अध्याय 07.16

अनुज्ञात.संधि.पण.उद्वेग.करं बलवान् विजिगीषमाणो यतः स्व.भूमिः स्व.ऋतु.वृत्तिश् च स्व.सैन्यानाम्, अदुर्ग.अपसारः शत्रुर्.अपार्ष्णिर् अनासारश् च, ततो यायात् ॥

विपर्यये कृत.प्रतीकारो यायात् ॥

साम.दानाभ्यां दुर्बलान् उपनमयेत्, भेद.दण्डाभ्यां बलवतः ॥

नियोग.विकल्प.समुच्चयैश् च^उपायानाम् अनन्तर.एक.अन्तराः प्रकृतीः साधयेत् ॥

ग्राम.अरण्य.उपजीवि.व्रज.वणिक्.पथ.अनुपालनम् उज्झित.अपसृत.अपकारिणां च^अर्पणम् इति सान्त्वम् आचरेत् ॥

भूमि.द्रव्य.कन्या.दानम् अभयस्य च^इति दानम् आचरेत् ॥

सामन्त.आटविक.तत्.कुलीन.अपरुद्धानाम् अन्यतम.उपग्रहेण कोश.दण्ड.भूमि.दाय.याचनम् इति भेदम् आचरेत् ॥

प्रकाश.कूट.तूष्णीं.युद्ध.दुर्ग.लम्भ.उपायैर् अमित्र.प्रग्रहणम् इति दण्डम् आचरेत् ॥

एवम् उत्साहवतो दण्ड.उपकारिणः स्थापयेत्, स्व.प्रभाववतः कोश.उपकारिणः, प्रज्ञावतो भूम्य्.उपकारिणः ॥

तेषां पण्य.पत्तन.ग्राम.खनि.संजातेन रत्न.सार.फल्गु.कुप्येन द्रव्य.हस्ति.वन.व्रज.समुत्थेन यान.वाहनेन वा यद् बहुश उपकरोति तच् चित्र.भोगम् ॥

यद् दण्डेन कोशेन वा महद् उपकरोति तन् महा.भोगम् ॥

यद् दण्ड.कोश.भूमीभिर् उपकरोति तत् सर्व.भोगम् ॥

यद् अमित्रम् एकतः प्रतिकरोति तद् एकतो.भोगि ॥

यद् अमित्रम् आसारं च^उभयतः प्रतिकरोति तद् उभयतो.भोगि ॥

यद् अमित्र.आसार.प्रतिवेश.आटविकान् सर्वतः प्रतिकरोति तत् सर्वतो.भोगि ॥

पार्ष्णि.ग्राहश् च^आटविकः शत्रु.मुख्यः शत्रुर् वा भूमि.दान.साध्यः कश्चिद् आसाद्येत, निर्गुणया भूम्या^एनम् उपग्राहयेत्, अप्रतिसम्बद्धया दुर्गस्थम्, निरुपजीव्यया^आटविकं - ॥

प्रत्यादेयया तत्.कुलीनं शत्रोः, अपच्छिन्नया शत्रोर् अपरुद्धं नित्य.अमित्रया श्रेणी.बलम्, बलवत्.सामन्तया संहत.बलम्, उभाभ्यां युद्धे प्रतिलोमम्, - ॥

अलब्ध.व्यायामया^उत्साहिनम्, शूयया^अरि.पक्षीयम्, कर्शितया^अपवाहितम्, महा.क्षय.व्यय.निवेशया गत.प्रत्यागतम्, अनपाश्रयया प्रत्यपसृतम्, परेण^अनधिवास्यया स्वयम् एव भर्तारम् उपग्राहयेत् ॥

तेषां महा.उपकारं निर्विकारं च^अनुवर्तयेत् ॥

प्रतिलोमम् उपांशुना साधयेत् ॥

उपकारिणम् उपकार.शक्त्या तोषयेत् ॥

प्रयासतश् च^अर्थ.मानौ कुर्याद्, व्यसनेषु च^अनुग्रहम् ॥

स्वयं.आगतानां यथा.इष्ट.दर्शनं प्रतिविधानं च कुर्यात् ॥

परिभव.उपघात.कुत्स.अतिवादांश् च^एषु न प्रयुञ्जीत ॥

दत्त्वा च^अभयं पिता^इव^अनुगृह्णीयात् ॥

यश् च^अस्य^अपकुर्यात् तद् दोषम् अभिविख्याप्य प्रकाशम् एनं घातयेत् ॥

पर.उद्वेग.कारणाद् वा दाण्डकर्मिकवच् चेष्टेत ॥

न च हतस्य भूमि.द्रव्य.पुत्र.दारान् अभिमन्येत ॥

कुल्यान् अप्य् अस्य स्वेषु पात्रेषु स्थापयेत् ॥

कर्मणि मृतस्य पुत्रं राज्ये स्थापयेत् ॥

एवम् अस्य दण्ड.उपनताः पुत्र.पौत्रान् अनुवर्तन्ते ॥

यस् तु^उपनतान् हत्वा बद्ध्वा वा भूमि.द्रव्य.पुत्र.दारान् अभिमन्येत तस्य^उद्विग्नं मण्डलम् अभावाय^उत्तिष्ठते ॥

ये च^अस्य^अमात्याः स्व.भूमिष्व् आयत्तास् ते च^अस्य^उद्विग्ना मण्डलम् आश्रयन्ते ॥

स्वयं वा राज्यं प्राणान् वा^अस्य^अभिमन्यन्ते ॥
कz07.16.33अब्। स्व.भूमिषु च राजानस् तस्मात् साम्ना^अनुपालिताः ।
कz07.16.33च्द्। भवन्त्य् अनुगुणा राज्ञः पुत्र.पौत्र.अनुवर्तिनः ॥ए
(सम्धि.कर्म -समाधि.मोक्षह्)