અર્થશાસ્ત્ર · અધ્યાય 07.15

દુર્બલો રાજા બલવતા^અભિયુક્તસ્ તદ્.વિશિષ્ટ.બલમ્ આશ્રયેત યમ્ ઇતરો મન્ત્ર.શક્ત્યા ન^અતિસંદધ્યાત્ ॥

તુલ્ય.મન્ત્ર.શક્તીનામ્ આયત્ત.સમ્પદો વૃદ્ધ.સમ્યોગાદ્ વા વિશેષઃ ॥

વિશિષ્ટ.બલ.અભાવે સમ.બલૈસ્ તુલ્ય.બલ.સંઘૈર્ વા બલવતઃ સમ્ભૂય તિષ્ઠેદ્ યાન્ ન મન્ત્ર.પ્રભાવ.શક્તિભ્યામ્ અતિસંદધ્યાત્ ॥

તુલ્ય.મન્ત્ર.પ્રભાવ.શક્તીનાં વિપુલ.આરમ્ભતો વિશેષઃ ॥

સમ.બલ.અભાવે હીન.બલૈઃ શુચિભિર્ ઉત્સાહિભિઃ પ્રત્યનીક.ભૂતૈર્ બલવતઃ સમ્ભૂય તિષ્ઠેદ્ યાન્ ન મન્ત્ર.પ્રભાવ.ઉત્સાહ.શક્તિભિર્ અતિસંદધ્યાત્ ॥

તુલ્ય.ઉત્સાહ.શક્તીનાં સ્વ.યુદ્ધ.ભૂમિ.લાભાદ્ વિશેષઃ ॥

તુલ્ય.ભૂમીનાં સ્વ.યુદ્ધ.કાલ.લાભાદ્ વિશેષઃ ॥

તુલ્ય.દેશ.કાલાનાં યુગ્ય.શસ્ત્ર.આવરણતો વિશેષઃ ॥

સહાય.અભાવે દુર્ગમ્ આશ્રયેત યત્ર^અમિત્રઃ પ્રભૂત.સૈન્યો^અપિ ભક્ત.યવસ.ઇન્ધન.ઉદક.ઉપરોધં ન કુર્યાત્ સ્વયં ચ ક્ષય.વ્યયાભ્યાં યુજ્યેત ॥

તુલ્ય.દુર્ગાણાં નિચય.અપસારતો વિશેષઃ ॥

નિચય.અપસાર.સમ્પન્નં હિ મનુષ્ય.દુર્ગમ્ ઇચ્છેદ્ ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

તદ્ એભિઃ કાર્ણૈર્ આશ્રયેત - "પાર્ષ્ણિ.ગ્રાહમ્ આસારં મધ્યમમ્ ઉદાસીનં વા પ્રતિપાદયિષ્યામિ, સામન્ત.આટવિક.તત્.કુલીન.અપરુદ્ધાનામ્ અન્યતમેન^અસ્ય રાજ્યં હારયિષ્યામિ ઘાતયિષ્યામિ વા - ॥

કૃત્ય.પક્ષ.ઉપગ્રહેણ વા^અસ્ય દુર્ગે રાષ્ટ્રે સ્કન્ધ.આવારે વા કોપં સમુત્થાપયિષ્યામિ, શસ્ત્ર.અગ્નિ.રસ.પ્રણિધાનૈર્ ઔપનિષદિકૈર્ વા યથા.ઇષ્ટમ્ આસન્નં હનિષ્યામિ - ॥

સ્વયં.અધિષ્ઠિતેન વા યોગ.પ્રણિધાનેન ક્ષય.વ્યયમ્ એનમ્ ઉપનેષ્યામિ, ક્ષય.વ્યય.પ્રવાસ.ઉપતપ્તે વા^અસ્ય મિત્ર.વર્ગે સૈન્યે વા ક્રમેણ^ઉપજાપં પ્રાપ્સ્યામિ - ॥

વીવધ.આસાર.પ્રસાર.વધેન વા^અસ્ય સ્કન્ધ.આવાર.અવગ્રહં કરિષ્યામિ, દણ્ડ.ઉપનયેન વા^અસ્ય રન્ધ્રમ્ ઉત્થાપ્ય સર્વ.સંદોહેન પ્રહરિષ્યામિ, પ્રતિહત.ઉત્સાહેન વા યથા.ઇષ્ટં સંધિમ્ અવાપ્સ્યામિ, મયિ પ્રતિબદ્ધસ્ય વા સર્વતઃ કોપાઃ સમુત્થાસ્યન્તિ - ॥

નિરાસારં વા^અસ્ય મૂલં મિત્ર.અટવી.દણ્ડૈર્ ઉદ્ધાતયિષ્યામિ, મહતો વા દેશસ્ય યોગ.ક્ષેમમ્ ઇહસ્થઃ પાલયિષ્યામિ, સ્વ.વિક્ષિપ્તં મિત્ર.વિક્ષિપ્તં વા મે સૈન્યમ્ ઇહસ્થસ્ય^એકસ્થમ્ અવિષહ્યં ભવિષ્યતિ, નિમ્ન.ખાત.રાત્રિ.યુદ્ધ.વિશારદં વા મે સૈન્યં પથ્ય.આબાધ.મુક્તમ્ આસન્ને કર્મ કરિષ્યતિ - ॥

વિરુદ્ધ.દેશ.કાલમ્ ઇહ.આગતો વા સ્વયમ્ એવ ક્ષય.વ્યયાભ્યાં ન ભવિષ્યતિ, મહા.ક્ષય.વ્યય.અભિગમ્યો^અયં દેશો દુર્ગ.અટવ્ય્.અપસાર.બાહુલ્યાત્ - ॥

પરેષાં વ્યાધિ.પ્રાયઃ સૈન્ય.વ્યાયામાનામ્ અલબ્ધ.ભૌમશ્ ચ, તમ્ આપદ્.ગતઃ પ્રવેક્ષ્યતિ, પ્રવિષ્ટો વા ન નિર્ગમિષ્યતિ" ઇતિ ॥

"કારણ.અભાવે બલ.સમુચ્છ્રયે વા પરસ્ય દુર્ગમ્ ઉન્મુચ્ય^અપગચ્છેત્ ॥

અગ્નિ.પતઙ્ગવદ્ અમિત્રે વા પ્રવિશેત્ ॥

અન્યતર.સિદ્ધિર્ હિ ત્યક્ત.આત્મનો ભવતિ" ઇત્ય્ આચાર્યાઃ ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

સંધેયતામ્ આત્મનઃ પરસ્ય ચ^ઉપલભ્ય સંદધીત ॥

વિપર્યયે વિક્રમેણ સંધિમ્ અપસારં વા લિપ્સેત ॥

સંધેયસ્ય વા દૂતં પ્રેષયેત્ ॥

તેન વા પ્રેષિતમ્ અર્થ.માનાભ્યાં સત્કૃત્ય બ્રૂયાત્ "ઇદં રાજ્ઞઃ પણ્ય.અગારમ્, ઇદં દેવી.કુમારાણામ્, દેવી.કુમાર.વચનાત્, ઇદં રાજ્યમ્ અહં ચ ત્વદ્.અર્પણઃ" ઇતિ ॥

લબ્ધ.સંશ્રયઃ સમય.આચારિકવદ્ ભર્તરિ વર્તેત ॥

દુર્ગ.આદીનિ ચ કર્માણિ આવાહ.વિવાહ.પુત્ર.અભિષેક.અશ્વ.પણ્ય.હસ્તિ.ગ્રહણ.સત્ત્ર.યાત્રા.વિહાર.ગમનાનિ ચ^અનુજ્ઞાતઃ કુર્વીત ॥

સ્વ.ભૂમ્ય્.અવસ્થિત.પ્રકૃતિ.સંધિમ્ ઉપઘાતમ્ અપસૃતેષુ વા સર્વમ્ અનુજ્ઞાતઃ કુર્વીત ॥

દુષ્ટ.પૌર.જાનપદો વા ન્યાય.વૃત્તિર્ અન્યાં ભૂમિં યાચેત ॥

દુષ્યવદ્ ઉપાંશુ.દણ્ડેન વા પ્રતિકુર્વીત ॥

ઉચિતાં વા મિત્રાદ્ ભૂમિં દીયમાનાં ન પ્રતિગૃહ્ણીયાત્ ॥

મન્ત્રિ.પુરોહિત.સેના.પતિ.યુવ.રાજાનામ્ અન્યતમમ્ અદૃશ્યમાને ભર્તરિ પશ્યેત્, યથા.શક્તિ ચ^ઉપકુર્યાત્ ॥

દૈવત.સ્વસ્તિ.વાચનેષુ તત્.પરા આશિષો વાચયેત્ ॥

સર્વત્ર^આત્મ.નિસર્ગં ગુણં બ્રૂયાત્ ॥
કz07.15.30અબ્। સમ્યુક્ત.બલવત્.સેવી વિરુદ્ધઃ શઙ્કિત.આદિભિઃ ।
કz07.15.30ચ્દ્। વર્તેત દણ્ડ.ઉપનતો ભર્તર્ય્ એવમ્ અવસ્થિતઃ ॥એ
(દણ્ડ.ઉપનાયિ.વૃત્તમ્)