અર્થશાસ્ત્ર · અધ્યાય 07.12

"ત્વં ચ^અહં ચ દુર્ગં કારયાવહે" ઇતિ કર્મ.સંધિઃ ॥

તયોર્ યો દૈવ.કૃતમ્ અવિષહ્યમ્ અલ્પ.વ્યય.આરમ્ભં દુર્ગં કારયતિ સો^અતિસંધત્તે ॥

તત્ર^અપિ સ્થલ.નદી.પર્વત.દુર્ગાણામ્ ઉત્તર.ઉત્તરં શ્રેયઃ ॥

સેતુ.બન્ધયોર્ અપ્ય્ આહાર્ય.ઉદકાત્ સહ.ઉદકઃ શ્રેયાન્ ॥

સહ.ઉદકયોર્ અપિ પ્રભૂત.વાપ.સ્થાનઃ શ્રેયાન્ ॥

દ્રવ્ય.વનયોર્ અપિ યો મહત્.સારવદ્.દ્રવ્ય.અટવીકં વિષય.અન્તે નદી.માતૃકં દ્રવ્ય.વનં છેદયતિ સો^અતિસંધત્તે ॥

નદી.માતૃકં હિ સ્વ્.આજીવમ્ અપાશ્રયશ્ ચ^આપદિ ભવતિ ॥

હસ્તિ.વનયોર્ અપિ યો બહુ.શૂર.મૃગં દુર્બલ.પ્રતિવેશં.અનન્ત.અવક્લેશિ વિષય.અન્તે હસ્તિ.વનં બધ્નાતિ સો^અતિસંધત્તે ॥

તત્ર^અપિ "બહુ.કુણ્ઠ.અલ્પ.શૂરયોઃ અલ્પ.શૂરં શ્રેયઃ, શૂરેષુ હિ યુદ્ધમ્, અલ્પાઃ શૂરા બહૂન્ અશૂરાન્ ભઞ્જન્તિ, તે ભગ્નાઃ સ્વ.સૈન્ય.અવઘાતિનો ભવન્તિ" ઇત્ય્ આચાર્યાઃ ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

કુણ્ઠા બહવઃ શ્રેયાંસઃ, સ્કન્ધ.વિનિયોગાદ્ અનેકં કર્મ કુર્વાણાઃ સ્વેષામ્ અપાશ્રયો યુદ્ધે, પરેષાં દુર્ધર્ષા વિભીષણાશ્ ચ ॥

બહુષુ હિ કુણ્ઠેષુ વિનય.કર્મણા શક્યં શૌર્યમ્ આધાતુમ્, ન ત્વ્ એવ^અલ્પેષુ શૂરેષુ બહુત્વમ્ ઇતિ ॥

ખન્યોર્ અપિ યઃ પ્રભૂત.સારામ્ અદુર્ગ.માર્ગામ્ અલ્પ.વ્યય.આરમ્ભાં ખનિં ખાનયતિ, સો^અતિસંધત્તે ॥

તત્ર^અપિ મહા.સારમ્ અલ્પમ્ અલ્પ.સારં વા પ્રભૂતમ્ ઇતિ "મહા.સારમ્ અલ્પં શ્રેયઃ, વજ્ર.મણિ.મુક્તા.પ્રવાલ.હેમ.રૂપ્ય.ધાતુર્ હિ પ્રભૂતમ્ અલ્પ.સારમ્ અત્યર્ઘેણ ગ્રસતે" ઇત્ય્ આચાર્યાઃ ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

ચિરાદ્ અલ્પો મહા.સારસ્ય ક્રેતા વિદ્યતે, પ્રભૂતઃ સાતત્યાદ્ અલ્પ.સારસ્ય ॥

એતેન વણિક્.પથો વ્યાખ્યાતઃ ॥

તત્ર^અપિ "વારિ.સ્થલ.પથયોર્ વારિ.પથઃ શ્રેયાન્, અલ્પ.વ્યય.વ્યાયામઃ પ્રભૂત.પણ્ય.ઉદયશ્ ચ" ઇત્ય્ આચાર્યાઃ ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

સમ્રુદ્ધ.ગતિર્ અસાર્વકાલિકઃ પ્રકૃષ્ટ.ભય.યોનિર્ નિષ્પ્રતીકારશ્ ચ વારિ.પથઃ, વિપરીતઃ સ્થલ.પથઃ ॥

વારિ.પથે તુ કૂલ.સમ્યાન.પથયોઃ કૂલ.પથઃ પણ્ય.પત્તન.બાહુલ્યાત્^શ્રેયાન્, નદી.પથો વા, સાતત્યાદ્ વિષહ્ય.આબાધત્વાચ્ ચ ॥

સ્થલ.પથે^અપિ "હૈમવતો દક્ષિણા.પથાત્^શ્રેયાન્, હસ્ત્ય્.અશ્વ.ગન્ધ.દન્ત.અજિન.રૂપ્ય.સુવર્ણ.પણ્યાઃ સારવત્તરાઃ" ઇત્ય્ આચાર્યાઃ" ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

કમ્બલ.અજિન.અશ્વ.પણ્ય.વર્જાઃ શઙ્ખ.વજ્ર.મણિ.મુક્તા.સુવર્ણ.પણ્યાશ્ ચ પ્રભૂતતરા દક્ષિણા.પથે ॥

દક્ષિણા.પથે^અપિ બહુ.ખનિઃ સાર.પણ્યઃ પ્રસિદ્ધ.ગતિર્ અલ્પ.વ્યય.વ્યાયામો વા વણિક્.પથઃ શ્રેયાન્, પ્રભૂત.વિષયો વા ફલ્ગુ.પુણ્યઃ ॥

તેન પૂર્વઃ પશ્ચિમશ્ ચ વણિક્.પથો વ્યાખ્યાતઃ ॥

તત્ર^અપિ ચક્ર.પાદ.પથયોશ્ ચક્ર.પથો વિપુલ.આરમ્ભત્વાત્^શ્રેયાન્, દેશ.કાલ.સમ્ભાવનો વા ખર.ઉષ્ટ્ર.પથઃ ॥

આભ્યામ્ અંસ.પથો વ્યાખ્યાતઃ ॥

પર.કર્મ.ઉદયો નેતુઃ ક્ષયો વૃદ્ધિર્ વિપર્યયે ॥

તુલ્યે કર્મ.પથે સ્થાનં જ્ઞેયં સ્વં વિજિગીષુણા ॥

અલ્પ.આગમ.અતિવ્યયતા ક્ષયો વૃદ્ધિર્ વિપર્યયે ॥

સમાય.વ્યયતા સ્થાનં કર્મસુ જ્ઞેયમ્ આત્મનઃ ॥

તસ્માદ્ અલ્પ.વ્યય.આરમ્ભં દુર્ગ.આદિષુ મહા.ઉદયમ્ ॥

કર્મ લબ્ધ્વા વિશિષ્ટઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તાઃ કર્મ.સંધયઃ ॥એ
(પાર્ષ્ણિ.ગ્રાહ્.ચિન્તા)