અર્થશાસ્ત્ર · અધ્યાય 06.2

શમ.વ્યાયામૌ યોગ.ક્ષેમયોર્ યોનિઃ ॥

કર્મ.આરમ્ભાણાં યોગ.આરાધનો વ્યાયામઃ ॥

કર્મ.ફલ.ઉપભોગાનાં ક્ષેમ.આરાધનઃ શમઃ ॥

શમ.વ્યાયામયોર્ યોનિઃ ષાડ્ગુણ્યમ્ ॥

ક્ષયઃ સ્થાનં વૃદ્ધિર્ ઇત્ય્ ઉદયાસ્ તસ્ય ॥

માનુષં નય.અપનયૌ, દૈવમ્ અય.અનયૌ ॥

દૈવ.માનુષં હિ કર્મ લોકં યાપયતિ ॥

અદૃષ્ટ.કારિતં દૈવમ્ ॥

તસ્મિન્ન્ ઇષ્ટેન ફલેન યોગો^અયઃ, અનિષ્ટેન^અનયઃ ॥

દૃષ્ટ.કારિતં માનુષમ્ ॥

તસ્મિન્ યોગ.ક્ષેમ.નિષ્પત્તિર્ નયઃ, વિપત્તિર્ અપનયઃ ॥

તચ્ ચિન્ત્યમ્, અચિન્ત્યં દૈવમ્ ॥

રાજા આત્મ.દ્રવ્ય.પ્રકૃતિ.સમ્પન્નો નયસ્ય^અધિષ્ઠાનં વિજિગીષુઃ ॥

તસ્ય સમન્તતો મણ્ડલી.ભૂતા ભૂમ્ય્.અનન્તરા અરિ.પ્રકૃતિઃ ॥

તથા^એવ ભૂમ્ય્.એક.અન્તરા મિત્ર.પ્રકૃતિઃ ॥

અરિ.સમ્પદ્.યુક્તઃ સામન્તઃ શત્રુઃ, વ્યસની યાતવ્યઃ, અનપાશ્રયો દુર્બલ.આશ્રયો વા^ઉચ્છેદનીયઃ, વિપર્યયે પીડનીયઃ કર્શનીયો વા ॥

ઇત્ય્ અરિ.વિશેષાઃ ॥

તસ્માન્ મિત્રમ્ અરિ.મિત્રં મિત્ર.મિત્રમ્ અરિ.મિત્ર.મિત્રં ચ^આનન્તર્યેણ ભૂમીનાં પ્રસજ્યન્તે પુરસ્તાત્, પશ્ચાત્ પાર્ષ્ણિ.ગ્રાહ આક્રન્દઃ પાર્ષ્ણિ.ગ્રાહ.આસાર આક્રન્દ.આસારઃ ॥

ભૂમ્ય્.અનન્તરઃ પ્રકૃતિ.મિત્રઃ, તુલ્ય.અભિજનઃ સહજઃ, વિરુદ્ધો વિરોધયિતા વા કૃત્રિમઃ ॥

ભૂમ્ય્.એક.અન્તરં પ્રકૃતિ.મિત્રમ્, માતા.પિતૃ.સમ્બદ્ધં સહજમ્, ધન.જીવિત.હેતોર્ આશ્રિતં કૃત્રિમમ્ ॥

અરિ.વિજિગીષ્વોર્ ભૂમ્ય્.અનન્તરઃ સંહત.અસંહતયોર્ અનુગ્રહ.સમર્થો નિગ્રહે ચ^અસંહતયોર્ મધ્યમઃ ॥

અરિ.વિજિગીષુ.મધ્યાનાં બહિઃ પ્રકૃતિભ્યો બલવત્તરઃ સંહત.અસંહતાનામ્ અરિ.વિજિગીષુ.મધ્યમાનામ્ અનુગ્રહ.સમર્થો નિગ્રહે ચ^અસંહતાનામ્ ઉદાસીનઃ ॥

ઇતિ પ્રકૃતયઃ ॥

વિજિગીષુર્ મિત્રં મિત્ર.મિત્રં વા^અસ્ય પ્રકૃતયસ્ તિસ્રઃ ॥

તાઃ પઞ્ચભિર્ અમાત્ય.જન.પદ.દુર્ગ.કોશ.દણ્ડ.પ્રકૃતિભિર્ એક.એકશઃ સમ્યુક્તા મણ્ડલમ્ અષ્ટાદશકં ભવતિ ॥

અનેન મણ્ડલ.પૃથક્ત્વં વ્યાખ્યાતમ્ અરિ.મધ્યમ.ઉદાસીનાનામ્ ॥

એવં ચતુર્.મણ્ડલ.સંક્ષેપઃ ॥

દ્વાદશ રાજ.પ્રકૃતયઃ ષષ્ટિર્ દ્રવ્ય.પ્રકૃતયઃ, સંક્ષેપેણ દ્વિ.સપ્તતિઃ ॥

તાસાં યથા.સ્વં સમ્પદઃ ॥

શક્તિઃ સિદ્ધિશ્ ચ ॥

બલં શક્તિઃ ॥

સુખં સિદ્ધિઃ ॥

શક્તિસ્ ત્રિવિધા - જ્ઞાન.બલં મન્ત્ર.શક્તિઃ, કોશ.દણ્ડ.બલં પ્રભુ.શક્તિઃ, વિક્રમ.બલમ્ ઉત્સાહ.શક્તિઃ ॥

એવં સિદ્ધિસ્ ત્રિવિધા^એવ - મન્ત્ર.શક્તિ.સાધ્યા મન્ત્ર.સિદ્ધિઃ, પ્રભુ.શક્તિ.સાધ્યા પ્રભુ.સિદ્ધિઃ, ઉત્સાહ.શક્તિ.સાધ્યા ઉત્સાહ.સિદ્ધિઃ ॥

તાભિર્ અભ્યુચ્ચિતો જ્યાયાન્ ભવતિ, અપચિતો હીનઃ, તુલ્ય.શક્તિઃ સમઃ ॥

તસ્માત્^શક્તિં સિદ્ધિં ચ ઘટેત^આત્મન્ય્ આવેશયિતુમ્, સાધારણો વા દ્રવ્ય.પ્રકૃતિષ્વ્ આનન્તર્યેણ શૌચ.વશેન વા ॥

દૂષ્ય.અમિત્રાભ્યાં વા^અપક્રષ્ટું યતેત ॥

યદિ વા પશ્યેત્ "અમિત્રો મે શક્તિ.યુક્તો વાગ્.દણ્ડ.પારુષ્ય.અર્થ.દૂષણૈઃ પ્રકૃતીર્ ઉપહનિષ્યતિ, સિદ્ધિ.યુક્તો વા મૃગયા.દ્યૂત.મદ્ય.સ્ત્રીભિઃ પ્રમાદં ગમિષ્યતિ, સ વિરક્ત.પ્રકૃતિર્ ઉપક્ષીણઃ પ્રમત્તો વા સાધ્યો મે ભવિષ્યતિ, વિગ્રહ.અભિયુક્તો વા સર્વ.સંદોહેન^એકસ્થો^અદુર્ગસ્થો વા સ્થાસ્યતિ, સ સંહત.સૈન્યો મિત્ર.દુર્ગ.વિયુક્તઃ સાધ્યો મે ભવિષ્યતિ,
"બલવાન્ વા રાજા પરતઃ શત્રુમ્ ઉચ્છેત્તુ.કામઃ તમ્ ઉચ્છિદ્ય મામ્ ઉચ્છિન્દ્યાદ્" ઇતિ બલવતા પ્રાર્થિતસ્ય મે વિપન્ન.કર્મ.આરમ્ભસ્ય વા સાહાય્યં દાસ્યતિ", મધ્યમ.લિપ્સાયાં ચ, ઇત્ય્ એવં.આદિષુ કારણેષ્વ્ અમિત્રસ્ય^અપિ શક્તિં
સિદ્ધિં ચ^ઇચ્છેત્ ॥
કz06.2.39અબ્। નેમિમ્ એક.અન્તરાન્ રાજ્ઞઃ કૃત્વા ચ^અનન્તરાન્ અરાન્ ।
કz06.2.39ચ્દ્। નાભિમ્ આત્માનમ્ આયચ્છેન્ નેતા પ્રકૃતિ.મણ્ડલે ॥
કz06.2.40અબ્। મધ્યે હ્ય્ ઉપહિતઃ શત્રુર્ નેતુર્ મિત્રસ્ય ચ^ઉભયોઃ ।
કz06.2.40ચ્દ્। ઉચ્છેદ્યઃ પીડનીયો વા બલવાન્ અપિ જાયતે ॥એ
(ષાડ્ગુણ્ય.સમુદ્દેશઃ - ક્ષય.સ્થાન.વૃદ્ધિ.નિશ્ચયહ્)