અર્થશાસ્ત્ર · અધ્યાય 05.6

રાજ.વ્યસનમ્ એવમ્ અમાત્યઃ પ્રતિકુર્વીત ॥

પ્રાગ્ એવ મરણ.આબાધ.ભયાદ્ રાજ્ઞઃ પ્રિય.હિત.ઉપગ્રહેણ માસ.દ્વિ.માસ.અન્તરં દર્શનં સ્થાપયેદ્ "દેશ.પીડા.અપહમ્ અમિત્ર.અપહમ્ આયુષ્યં પુત્રીયં વા કર્મ રાજા સાધયતિ" ઇત્ય્ અપદેશેન ॥

રાજ.વ્યઞ્જનમ્ અરૂપ.વેલાયાં પ્રકૃતીનાં દર્શયેત્, મિત્ર.અમિત્ર.દૂતાનાં ચ ॥

તૈશ્ ચ યથા.ઉચિતાં સંભાષામ્ અમાત્ય.મુખો ગચ્છેત્ ॥

દૌવારિક.અન્તર્.વંશિક.મુખશ્ ચ યથા.ઉક્તં રાજ.પ્રણિધિમ્ અનુવર્તયેત્ ॥

અપકારિષુ ચ હેડં પ્રસાદં વા પ્રકૃતિ.કાન્તં દર્શયેત્, પ્રસાદમ્ એવ^ઉપકારિષુ ॥

આપ્ત.પુરુષ.અધિષ્ઠિતૌ દુર્ગ.પ્રત્યન્તસ્થૌ વા કોશ.દણ્ડાવ્ એકસ્થૌ કારયેત્, કુલ્ય.કુમાર.મુખ્યાંશ્ ચ^અન્ય.અપદેશેન ॥

યશ્ ચ મુખ્યઃ પક્ષવાન્ દુર્ગ.અટવીસ્થો વા વૈગુણ્યં ભજેત તમ્ ઉપગ્રાહયેત્ ॥

બહ્વ્.આબાધં વા યાત્રાં પ્રેષયેત્, મિત્ર.કુલં વા ॥

યસ્માચ્ ચ સામન્તાદ્ આબાધં પશ્યેત્ તમ્ ઉત્સવ.વિવાહ.હસ્તિ.બન્ધન.અશ્વ.પણ્ય.ભૂમિ.પ્રદાન.અપદેશેન^અવગ્રાહયેત્, સ્વ.મિત્રેણ વા ॥

તતઃ સંધિમ્ અદૂષ્યં કારયેત્ ॥

આટવિક.અમિત્રૈર્ વા વૈરં ગ્રાહયેત્ ॥

તત્.કુલીનમ્ અપરુદ્ધં વા ભૂંય્.એક.દેશેન^ઉપગ્રાહયેત્ ॥

કુલ્ય.કુમાર.મુખ્ય.ઉપગ્રહં કૃત્વા વા કુમારમ્ અભિષિક્તમ્ એવ દર્શયેત્ ॥

દાણ્ડ.કર્મિકવદ્ વા રાજ્ય.કણ્ટકાન્ ઉદ્ધૃત્ય રાજ્યં કારયેત્ ॥

યદિ વા કશ્ચિન્ મુખ્યઃ સામન્ત.આદીનામ્ અન્યતમઃ કોપં ભજેત તં "એહિ, રાજાનં ત્વા કરિષ્યામિ" ઇત્ય્ આવાહયિત્વા ઘાતયેત્ ॥

આપત્.પ્રતીકારેણ વા સાધયેત્ ॥

યુવ.રાજે વા ક્રમેણ રાજ્ય.ભારમ્ આરોપ્ય રાજ.વ્યસનં ખ્યાપયેત્ ॥

પર.ભૂમૌ રાજ.વ્યસને મિત્રેણ^અમિત્ર.વ્યઞ્જનેન શત્રોઃ સંધિમ્ અવસ્થાપ્ય^અપગચ્છેત્ ॥

સામન્ત.આદીનામ્ અન્યતમં વા^અસ્ય દુર્ગે સ્થાપયિત્વા^અપગચ્છેત્ ॥

કુમારમ્ અભિષિચ્ય વા પ્રતિવ્યૂહેત ॥

પરેણ^અભિયુક્તો વા યથા.ઉક્તમ્ આપત્.પ્રતીકારં કુર્યાત્ ॥

એવમ્ એક.ઐશ્વર્યમ્ અમાત્યઃ કારયેદ્ ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

"ન^એવમ્" ઇતિ ભારદ્વાજઃ ॥

"પ્રમ્રિયમાણે વા રાજન્ય્ અમાત્યઃ કુલ્ય.કુમાર.મુખ્યાન્ પરસ્પરં મુખ્યેષુ વા વિક્રમયેત્ ॥

વિક્રાન્તં પ્રકૃતિ.કોપેન ઘાતયેત્ ॥

કુલ્ય.કુમાર.મુખ્યાન્ ઉપાંશુ.દણ્ડેન વા સાધયિત્વા સ્વયં રાજ્યં ગૃહ્ણીયાત્ ॥

રાજ્ય.કારણાદ્દ્ હિ પિતા પુત્રાન્ પુત્રાશ્ ચ પિતરમ્ અભિદ્રુહ્યન્તિ, કિમ્ અઙ્ગ પુનર્ અમાત્ય.પ્રકૃતિર્ હ્ય્ એક.પ્રગ્રહો રાજ્યસ્ય ॥

તત્ સ્વયમ્ ઉપસ્થિતં ન^અવમન્યેત ॥

"સ્વયમ્ આરૂઢા હિ સ્ત્રી ત્યજ્યમાના^અભિશપતિ" ઇતિ લોક.પ્રવાદઃ ॥
કz05.6.31અબ્। કાલશ્ ચ સકૃદ્ અભ્યેતિ યં નરં કાલ.કાઙ્ક્ષિણમ્ ।
કz05.6.31ચ્દ્। દુર્લભઃ સ પુનસ્ તસ્ય કાલઃ કર્મ ચિકીર્ષતઃ ॥

પ્રકૃતિ.કોપકમ્ અધર્મિષ્ઠમ્ અનૈકાન્તિકં ચ^એતદ્ ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

રાજ.પુત્રમ્ આત્મ.સંપન્નં રાજ્યે સ્થાપયેત્ ॥

સંપન્ન.અભાવે^અવ્યસનિનં કુમારં રાજ.કન્યાં ગર્ભિણીં દેવીં વા પુરસ્.કૃત્ય મહા.માત્રાન્ સંનિપાત્ય બ્રૂયાત્ "અયં વો નિક્ષેપઃ, પિતરમ્ અસ્ય^અવેક્ષધ્વં સત્ત્વ.અભિજનમ્ આત્મનશ્ ચ, ધ્વજ.માત્રો^અયં ભવન્ત એવ સ્વામિનઃ, કથં વા ક્રિયતામ્" ઇતિ ॥

તથા બ્રુવાણં યોગ.પુરુષા બ્રૂયુઃ "કો^અન્યો ભવત્.પુરોગાદ્ અસ્માદ્ રાજ્ઞશ્ ચાતુર્વર્ણ્યમ્ અર્હતિ પાલયિતુમ્" ઇતિ ॥

"તથા" ઇત્ય્ અમાત્યઃ કુમારં રાજ.કન્યાં ગર્ભિણીં દેવીં વા^અધિકુર્વીત, બન્ધુ.સંબન્ધિનાં મિત્ર.અમિત્ર.દૂતાનાં ચ દર્શયેત્ ॥

ભક્ત.વેતન.વિશેષમ્ અમાત્યાનામ્ આયુધીયાનાં ચ કારયેત્, "ભૂયશ્ ચ^અયં વૃદ્ધઃ કરિષ્યતિ" ઇતિ બ્રૂયાત્ ॥

એવં દુર્ગ.રાષ્ટ્ર.મુખ્યાન્ આભાષેત, યથા.અર્હં ચ મિત્ર.અમિત્ર.પક્ષમ્ ॥

વિનય.કર્મણિ ચ કુમારસ્ય પ્રયતેત ॥

કન્યાયાં સમાન.જાતીયાદ્ અપત્યમ્ ઉત્પાદ્ય વા^અભિષિઞ્ચેત્ ॥

માતુશ્ ચિત્ત.ક્ષોભ.ભયાત્ કુલ્યમ્ અલ્પ.સત્ત્વં છાત્રં ચ લક્ષણ્યમ્ ઉપનિદધ્યાત્ ॥

ઋતૌ ચ^એનાં રક્ષેત્ ॥

ન ચ^આત્મ.અર્થં કંચિદ્ ઉત્કૃષ્ટમ્ ઉપભોગં કારયેત્ ॥

રાજ.અર્થં તુ યાન.વાહન.આભરણ.વસ્ત્ર.સ્ત્રી.વેશ્મ.પરિવાપાન્ કારયેત્ ॥
કz05.6.45અબ્। યૌવનસ્થં ચ યાચેત વિશ્રમં ચિત્ત.કારણાત્ ।
કz05.6.45ચ્દ્। પરિત્યજેદ્ અતુષ્યન્તં તુષ્યન્તં ચ^અનુપાલયેત્ ॥
કz05.6.46અબ્। નિવેદ્ય પુત્ર.રક્ષા.અર્થં ગૂઢ.સાર.પરિગ્રહાન્ ।
કz05.6.46ચ્દ્। અરણ્યં દીર્ઘ.સત્ત્રં વા સેવેત^આરુચ્યતાં ગતઃ ॥
કz05.6.47અબ્। મુખ્યૈર્ અવગૃહીતં વા રાજાનં તત્.પ્રિય.આશ્રિતઃ ।
કz05.6.47ચ્દ્। ઇતિહાસ.પુરાણાભ્યાં બોધયેદ્ અર્થ.શાસ્ત્રવિત્ ॥
કz05.6.48અબ્। સિદ્ધ.વ્યઞ્જન.રૂપો વા યોગમ્ આસ્થાય પાર્થિવમ્ ।
કz05.6.48ચ્દ્। લભેત લબ્ધ્વા દૂષ્યેષુ દાણ્ડકર્મિકમ્ આચરેત્ ॥એ
((મણ્ડલ.યોનિઃ ષષ્ઠમ્ અધિકરણમ્))
(ષણ્.ણવતિતમં પ્રકરણં - પ્રકૃતિ.સમ્પદહ્)