અર્થશાસ્ત્ર · અધ્યાય 05.1

દુર્ગ.રાષ્ટ્રયોઃ કણ્ટક.શોધનમ્ ઉક્તમ્ ॥

રાજ.રાજ્યયોર્ વક્ષ્યામઃ ॥

રાજાનમ્ અવગૃહ્ય^ઉપજીવિનઃ શત્રુ.સાધારણા વા યે મુખ્યાસ્ તેષુ ગૂઢ.પુરુષ.પ્રણિધિઃ કૃત્ય.પક્ષ.ઉપગ્રહો વા સિદ્ધિઃ યથા.ઉક્તં પુરસ્તાદ્, ઉપજાપો^અપસર્પો વા યથા પારગ્રામિકે વક્ષ્યામઃ ॥

રાજ્ય.ઉપઘાતિનસ્ તુ વલ્લભાઃ સંહતા વા યે મુખ્યાઃ પ્રકાશમ્ અશક્યાઃ પ્રતિષેદ્ધું દૂષ્યાઃ તેષુ ધર્મ.રુચિર્ ઉપાંશુ.દણ્ડં પ્રયુઞ્જીત ॥

દૂષ્ય.મહા.માત્ર.ભ્રાતરમ્ અસત્.કૃતં સત્ત્રી પ્રોત્સાહ્ય રાજાનં દર્શયેત્ ॥

તં રાજા દૂષ્ય.દ્રવ્ય.ઉપભોગ.અતિસર્ગેણ દૂષ્યે વિક્રમયેત્ ॥

શસ્ત્રેણ રસેન વા વિક્રાન્તં તત્ર^એવ ઘાતયેદ્ "ભ્રાતૃ.ઘાતકો^અયમ્" ઇતિ ॥

તેન પારશવઃ પરિચારિકા.પુત્રશ્ ચ વ્યાખ્યાતૌ ॥

દૂષ્યં.મહામાત્રં વા સત્ત્રિ.પ્રોત્સાહિતો ભ્રાતા દાયં યાચેત ॥

તં દૂષ્ય.ગૃહ.પ્રતિદ્વારિ રાત્રાવ્ ઉપશયાનમ્ અન્યત્ર વા વસન્તં તીક્ષ્ણો હન્તા બ્રૂયાદ્ "હતો^અયં દાય.કામુકઃ" ઇતિ ॥

તતો હત.પક્ષમ્ ઉપગૃહ્ય^ઇતરં નિગૃહ્ણીયાત્ ॥

દૂષ્ય.સમીપસ્થા વા સત્ત્રિણો ભ્રાતરં દાયં યાચમાનં ઘાતેન પરિભર્ત્સયેયુઃ ॥

તં રાત્રૌ ઇતિ સમાનમ્ ॥

દૂષ્ય.મહા.માત્રયોર્ વા યઃ પુત્રઃ પિતુઃ પિતા વા પુત્રસ્ય દારાન્ અધિચરતિ, ભ્રાતા વા ભ્રાતુઃ, તયોઃ કાપટિક.મુખઃ કલહઃ પૂર્વેણ વ્યાખ્યાતઃ ॥

દૂષ્ય.મહા.માત્ર.પુત્રમ્ આત્મ.સંભાવિતં વા સત્ત્રી "રાજ.પુત્રસ્ ત્વમ્, શત્રુ.ભયાદ્ ઇહ ન્યસ્તો^અસિ" ઇત્ય્ ઉપજપેત્ ॥

પ્રતિપન્નં રાજા રહસિ પૂજયેત્ "પ્રાપ્ત.યૌવરાજ્ય.કાલં ત્વાં મહા.માત્ર.ભયાન્ ન^અભિષિઞ્ચામિ" ઇતિ ॥

તં સત્ત્રી મહા.માત્ર.વધે યોજયેત્ ॥

વિક્રાન્તં તત્ર^એવ ઘાતયેત્ "પિતૃ.ઘાતકો^અયમ્" ઇતિ ॥

ભિક્ષુકી વા દૂષ્ય.ભાર્યાં સાંવદનિકીભિર્ ઔષધીભિઃ સંવાસ્ય રસેન^અતિસંદધ્યાત્ ॥

ઇત્ય્ આપ્ય.પ્રયોગઃ ॥

દૂષ્ય.મહા.માત્રમ્ અટવીં પર.ગ્રામં વા હન્તું કાન્તાર.વ્યવહિતે વા દેશે રાષ્ટ્ર.પાલમ્ અન્ત.પાલં વા સ્થાપયિતું નાગર.સ્થાનં વા કુપિતમ્ અવગ્રાહિતું સાર્થ.અતિવાહ્યં પ્રત્યન્તે વા સ-પ્રત્યાદેયમ્ આદાતું ફલ્ગુ.બલં તીક્ષ્ણ.યુક્તં પ્રેષયેત્ ॥

રાત્રૌ દિવા વા યુદ્ધે પ્રવૃત્તે તીક્ષ્ણાઃ પ્રતિરોધક.વ્યઞ્જના વા હન્યુઃ "અભિયોગે હતઃ" ઇતિ ॥

યાત્રા.વિહાર.ગતો વા દૂષ્ય.મહા.માત્રાન્ દર્શનાય^આહ્વયેત્ ॥

તે ગૂઢ.શસ્ત્રૈસ્ તીક્ષ્ણૈઃ સહ પ્રવિષ્ટા મધ્યમ.કક્ષ્યાયામ્ આત્મ.વિચયમ્ અન્તઃ.પ્રવેશન.અર્થં દદ્યુઃ ॥

તતો દૌવારિક.અભિગૃહીતાસ્ તીક્ષ્ણાઃ "દૂષ્ય.પ્રયુક્તાઃ સ્મ" ઇતિ બ્રૂયુઃ ॥

તે તદ્.અભિવિખ્યાપ્ય દૂષ્યાન્ હન્યુઃ ॥

તીક્ષ્ણ.સ્થાને ચ^અન્યે વધ્યાઃ ॥

બહિર્.વિહાર.ગતો વા દૂષ્યાન્ આસન્ન.આવાસાન્ પૂજયેત્ ॥

તેષાં દેવી.વ્યઞ્જના વા દુઃસ્ત્રી રાત્રાવ્ આવાસેષુ ગૃહ્યેત^ઇતિ સમાનં પૂર્વેણ ॥

દૂષ્ય.મહા.માત્રં વા "સૂદો ભક્ષ.કારો વા તે શોભનઃ" ઇતિ સ્તવેન ભક્ષ્ય.ભોજ્યં યાચેત, બહિર્ વા ક્વચિદ્ અધ્વ.ગતઃ પાનીયમ્ ॥

તદ્.ઉભયં રસેન યોજયિત્વા પ્રતિસ્વાદને તાવ્ એવ^ઉપયોજયેત્ ॥

તદ્.અભિવિખ્યાપ્ય "રસદૌ" ઇતિ ઘાતયેત્ ॥

અભિચાર.શીલં વા સિદ્ધ.વ્યઞ્જનો "ગોધા.કૂર્મ.કર્કટક.કૂટાનાં લક્ષણ્યાનામ્ અન્યતમ.પ્રાશનેન મનોરથાન્ અવાપ્સ્યસિ" ઇતિ ગ્રાહયેત્ ॥

પ્રતિપન્નં કર્મણિ રસેન લોહ.મુસલૈર્ વા ઘાતયેત્ "કર્મ.વ્યાપદા હતઃ" ઇતિ ॥

ચિકિત્સક.વ્યઞ્જનો વા દૌરાત્મિકમ્ અસાધ્યં વા વ્યાધિં દૂષ્યસ્ય સ્થાપયિત્વા ભૈષજ્ય.આહાર.યોગેષુ રસેન^અતિસંદધ્યાત્ ॥

સૂદ.આરાલિક.વ્યઞ્જના વા પ્રણિહિતા દૂષ્યં રસેન^અતિસંદધ્યુઃ ॥

ઇત્ય્ ઉપનિષત્.પ્રતિષેધઃ ॥

ઉભય.દૂષ્ય.પ્રતિષેધસ્ તુ ॥

યત્ર દૂષ્યઃ પ્રતિષેદ્ધવ્યસ્ તત્ર દૂષ્યમ્ એવ ફલ્ગુ.બલ.તીક્ષ્ણ.યુક્તં પ્રેષયેત્, ગચ્છ, અમુષ્મિન્ દુર્ગે રાષ્ટ્રે વા સૈન્યમ્ ઉત્થાપય હિરણ્યં વા, વલ્લભાદ્ વા હિરણ્યમ્ આહારય, વલ્લભ.કન્યાં વા પ્રસહ્ય^આનય, દુર્ગ.સેતુ.વણિક્.પથ.શૂન્ય.નિવેશ.ખનિ.દ્રવ્ય.હસ્તિ.વન.કર્મણામ્ અન્યતમદ્ વા કારય રાષ્ટ્ર.પાલ્યમ્ અન્ત.પાલ્યં વા^ યશ્ ચ ત્વા પ્રતિષેધયેન્
ન વા તે સાહાય્યં દદ્યાત્ સ બન્ધવ્યઃ સ્યાત્" ઇતિ ॥

તથૈવ^ઇતરેષાં પ્રેષયેદ્ "અમુષ્ય^અવિનયઃ પ્રતિષેદ્ધવ્યઃ" ઇતિ ॥

તમ્ એતેષુ કલહ.સ્થાનેષુ કર્મ.પ્રતિઘાતેષુ વા વિવદમાનં તીક્ષ્ણાઃ શસ્ત્રં પાતયિત્વા પ્રચ્છન્નં હન્યુઃ ॥

તેન દોષેણ^ઇતરે નિયન્તવ્યાઃ ॥

પુરાણાં ગ્રામાણાં કુલાનાં વા દૂષ્યાણાં સીમા.ક્ષેત્ર.ખલ.વેશ્મ.મર્યાદાસુ દ્રવ્ય.ઉપકરણ.સસ્ય.વાહન.હિંસાસુ પ્રેક્ષા.કૃત્ય^ઉત્સવેષુ વા સમુત્પન્ને કલહે તીક્ષ્ણૈર્ ઉત્પાદિતે વા તીક્ષ્ણાઃ શસ્ત્રં પાતયિત્વા બ્રૂયુઃ "એવં ક્રિયન્તે યે^અમુના કલહાયન્તે: ઇતિ ॥

તેન દોષેણ^ઇતરે નિયન્તવ્યાઃ ॥

યેષાં વા દૂષ્યાણાં જાત.મૂલાઃ કલહાસ્ તેષાં ક્ષેત્ર.ખલ.વેશ્માન્ય્ આદીપયિત્વા બન્ધુ.સંબન્ધિષુ વાહનેષુ વા તીક્ષ્ણાઃ શસ્ત્રં પાતયિત્વા તથૈવ બ્રૂયુઃ "અમુના પ્રયુક્તાઃ સ્મઃ" ઇતિ ॥

દુર્ગ.રાષ્ટ્ર.દૂષ્યાન્ વા સત્ત્રિણઃ પરસ્પરસ્ય^આવેશનિકાન્ કારયેયુઃ ॥

તત્ર રસદા રસં દદ્યુઃ ॥

તેન દોષેણ^ઇતરે નિયન્તવ્યાઃ ॥

ભિક્ષુકી વા દૂષ્ય.રાષ્ટ્ર.મુખ્યં "દૂષ્ય.રાષ્ટ્ર.મુખ્યસ્ય ભાર્યા સ્નુષા દુહિતા વા કામયતે" ઇત્ય્ ઉપજપેત્ ॥

પ્રતિપન્નસ્ય^આભરણમ્ આદાય સ્વામિને દર્શયેત્ "અસૌ તે મુખ્યો યૌવન.ઉત્સિક્તો ભાર્યાં સ્નુષાં દુહિતરં વા^અભિમન્યતે" ઇતિ ॥

તયોઃ કલહો રાત્રૌ ઇતિ સમાનમ્ ॥

દૂષ્ય.દણ્ડ.ઉપનતેષુ તુ - યુવ.રાજઃ સેના.પતિર્ વા કિંચિદ્ અપકૃત્ય^અપક્રાન્તો વિક્રમેત ॥

તતો રાજા દૂષ્ય.દણ્ડ.ઉપનતાન્ એવ પ્રેષયેત્ ફલ્ગુ.બલ.તીક્ષ્ણ.યુક્તાન્ ઇતિ સમાનાઃ સર્વ એવ યોગાઃ ॥

તેષાં ચ પુત્રેષ્વ્ અનુક્ષિયત્સુ યો નિર્વિકારઃ સ પિતૃ.દાયં લભેત ॥

એવમ્ અસ્ય પુત્ર.પૌત્રાન્ અનુવર્તતે રાજ્યમ્ અપાસ્ત.પુરુષ.દોષમ્ ॥
કz05.1.57અબ્। સ્વ.પક્ષે પર.પક્ષે વા તૂષ્ણીં દણ્ડં પ્રયોજયેત્ ।
કz05.1.57ચ્દ્। આયત્યાં ચ તદાત્વે ચ ક્ષમાવાન્ અવિશઙ્કિતઃ ॥એ
(ઋએપ્લેનિસ્હ્મેન્ત્ ઓf થે ત્રેઅસુર્ય્)