અર્થશાસ્ત્ર · અધ્યાય 03.11

સપાદ.પણા ધર્મ્યા માસ.વૃદ્ધિઃ પણ.શતસ્ય, પઞ્ચ.પણા વ્યાવહારિકી, દશ.પણા કાન્તારગાણામ્, વિંશતિ.પણા સામુદ્રાણામ્ ॥

તતઃ પરં કર્તુઃ કારયિતુશ્ ચ પૂર્વઃ સાહસ.દણ્ડઃ, શ્રોતૃઋણામ્ એક.એકં પ્રત્યર્ધ.દણ્ડઃ ॥

રાજન્ય્ અયોગ.ક્ષેમ.આવહે તુ ધનિક.ધારણિકયોશ્ ચરિત્રમ્ અવેક્ષેત ॥

ધાન્ય.વૃદ્ધિઃ સસ્ય.નિષ્પત્તાવ્ ઉપાર્ધા, પરં મૂલ્ય.કૃતા વર્ધેત ॥

પ્રક્ષેપ.વૃદ્ધિર્ ઉદયાદ્ અર્ધં સમ્નિધાન.સન્ના વાર્ષિકી દેયા ॥

ચિર.પ્રવાસઃ સ્તમ્ભ.પ્રવિષ્ટો વા મૂલ્ય.દ્વિ.ગુણં દદ્યાત્ ॥

અકૃત્વા વૃદ્ધિં સાધયતો વર્ધયતો વા, મૂલ્યં વા વૃદ્ધિમ્ આરોપ્ય શ્રાવયતો બન્ધ.ચતુર્.ગુણો દણ્ડઃ ॥

તુચ્છ.શ્રાવણાયામ્ અભૂત.ચતુર્.ગુણઃ ॥

તસ્ય ત્રિ.ભાગમ્ આદાતા દદ્યાત્, શેષં પ્રદાતા ॥

દીર્ઘ.સત્ત્ર.વ્યાધિ.ગુરુ.કુલ.ઉપરુદ્ધં બાલમ્ અસારં વા ન^ઋણમ્ અનુવર્ધેત ॥

મુચ્યમાનમ્ ઋણમ્ અપ્રતિગૃહ્ણતો દ્વાદશ.પણો દણ્ડઃ ॥

કારણ.અપદેશેન નિવૃત્ત.વૃદ્ધિકમ્ અન્યત્ર તિષ્ઠેત્ ॥

દશ.વર્ષ.ઉપેક્ષિતમ્ ઋણમ્ અપ્રતિગ્રાહ્યમ્, અન્યત્ર બાલ.વૃદ્ધ.વ્યાધિત.વ્યસનિ.પ્રોષિત.દેશ.ત્યાગ.રાજ્ય.વિભ્રમેભ્યઃ ॥

પ્રેતસ્ય પુત્રાઃ કુસીદં દદ્યુઃ, દાયાદા વા રિક્થ.હરાઃ, સહ.ગ્રાહિણઃ, પ્રતિભુવો વા ॥

ન પ્રાતિભાવ્યમ્ અન્યત્ ॥

અસારં બાલ.પ્રાતિભાવ્યમ્ ॥

અસંખ્યાત.દેશ.કાલં તુ પુત્રાઃ પૌત્રા દાયાદા વા રિક્થં હરમાણા દદ્યુઃ ॥

જીવિત.વિવાહ.ભૂમિ.પ્રાતિભાવ્યમ્ અસંખ્યાત.દેશ.કાલં તુ પુત્રાઃ પૌત્રા વા વહેયુઃ ॥

નાના^ઋણ.સમવાયે તુ ન^એકં દ્વૌ યુગપદ્ અભિવદેયાતામ્, અન્યત્ર પ્રતિષ્ઠમાનાત્ ॥

તત્ર^અપિ ગૃહીત.આનુપૂર્વ્યા રાજ.શ્રોત્રિય.દ્રવ્યં વા પૂર્વં પ્રતિપાદયેત્ ॥

દમ્પત્યોઃ પિતા.પુત્રયોઃ ભ્રાતૃઋણાં ચ^અવિભક્તાનાં પરસ્પર..કૃતમ્ ઋણમ્ અસાધ્યમ્ ॥

અગ્રાહ્યાઃ કર્મ.કાલેષુ કર્ષકા રાજ.પુરુષાશ્ ચ ॥

સ્ત્રી ચ^અપ્રતિશ્રાવિણી પતિ.કૃતમ્ ઋણમ્, અન્યત્ર ગો.પાલક.અર્ધ.સીતિકેભ્યઃ ॥

પતિસ્ તુ ગ્રાહ્યઃ સ્ત્રી.કૃતમ્ ઋણમ્, અપ્રતિ.વિધાય પ્રોષિત ઇતિ ॥

સમ્પ્રતિપત્તાવ્ ઉત્તમઃ ॥

અસ્મપ્રતિપત્તૌ તુ સાક્ષિણઃ પ્રમાણં પ્રાત્યયિકાઃ શુચયો^અનુમતા વા ત્રયો^અવર.અર્ધ્યાઃ ॥

પક્ષ.અનુમતૌ વા દ્વૌ, ઋણં પ્રતિ ન ત્વ્ એવ^એકઃ ॥

પ્રતિષિદ્ધાઃ સ્યાલ.સહાય.અન્વર્થિ.ધનિક.ધારણિક.વૈરિ.ન્યઙ્ગ.ધૃત.દણ્ડાઃ, પૂર્વે ચ^અવ્યવહાર્યાઃ ॥

રાજ.શ્રોત્રિય.ગ્રામ.ભૃતક.કુષ્ઠિ.વ્રણિનઃ પતિત.ચણ્ડાલ.કુત્સિત.કર્માણો^અન્ધ.બધિર.મૂક.અહં.વાદિનઃ સ્ત્રી.રાજ.પુરુષાશ્ ચ, અન્યત્ર સ્વ.વર્ગેભ્યઃ ॥

પારુષ્ય.સ્તેય.સંગ્રહણેષુ તુ વૈરિ.સ્યાલ.સહાય.વર્જાઃ ॥

રહસ્ય.વ્યવહારેષ્વ્ એકા સ્ત્રી પુરુષ ઉપશ્રોતા ઉપદ્રષ્ટા વા સાક્ષી સ્યાદ્ રાજ.તાપસ.વર્જમ્ ॥

સ્વામિનો ભૃત્યાનામ્ ઋત્વિગ્.આચાર્યાઃ શિષ્યાણાં માતા.પિતરૌ પુત્રાણાં ચ^અનિગ્રહેણ સાક્ષ્યં કુર્યુઃ, તેસામ્ ઇતરે વા ॥

પરસ્પર.અભિયોગે ચ^એષામ્ ઉત્તમાઃ પરા.ઉક્તા દશ.બન્ધં દદ્યુઃ, અવરાઃ પઞ્ચ.બન્ધમ્ ॥ ઇતિ સાક્ષ્ય્.અધિકારઃ ॥

બ્રાહ્મણ.ઉદ.કુમ્ભ.અગ્નિ.સકાશે સાક્ષિણઃ પરિગૃહ્ણીયાત્ ॥

તત્ર બ્રાહ્મણં બ્રૂયાત્ "સત્યં બ્રૂહિ" ઇતિ ॥

રાજન્યં વૈશ્યં વા "મા તવ^ઇષ્ટા.પૂર્ત.ફલમ્, કપાલ.હસ્તઃ શત્રુ.કુલં ભિક્ષા.અર્થી ગચ્છેઃ" ઇતિ ॥

શૂદ્રં "જન્મ.મરણ.અન્તરે યદ્ વઃ પુણ્ય.ફલં તદ્ રાજાનં ગચ્છેદ્, રાજ્ઞશ્ ચ કિલ્બિષં યુષ્માન્ અન્યથા.વાદે, દણ્ડશ્ ચ^અનુબદ્ધઃ, પશ્ચાદ્ અપિ જ્ઞાયેત યથા.દૃષ્ટ.શ્રુતમ્, એક.મન્ત્રાઃ સત્યમ્ ઉપહરત" ઇતિ ॥

અનુપહરતાં સપ્ત.રાત્રાદ્ ઊર્ધ્વં દ્વાદશ.પણો દણ્ડઃ, ત્રિ.પક્ષાદ્ ઊર્ધ્વમ્ અભિયોગં દદ્યુઃ ॥

સાક્ષિ.ભેદે યતો બહવઃ શુચયો^અનુમતા વા તતો નિયચ્છેયુઃ, મધ્યં વા ગૃહ્ણીયુઃ ॥

તદ્ વા દ્રવ્યં રાજા હરેત્ ॥

સાક્ષિણશ્ ચેદ્ અભિયોગાદ્ ઊનં બ્રૂયુર્ અતિરિક્તસ્ય^અભિયોક્તા બન્ધં દદ્યાત્ ॥

અતિરિક્તં વા બ્રૂયુસ્ તદ્.અતિરિક્તં રાજા હરેત્ ॥

બાલિશ્યાદ્ અભિયોક્તુર્ વા દુહ્શ્રુતં દુર્લિખિતં પ્રેત.અભિનિવેશં વા સમીક્ષ્ય સાક્ષિ.પ્રત્યયમ્ એવ સ્યાત્ ॥

"સાક્ષિ.બાલિષ્યેષ્વ્ એવ પૃથગ્.અનુયોગે દેશ.કાલ.કાર્યાણાં પૂર્વ.મધ્યમ.ઉત્તમા દણ્ડાઃ" ઇત્ય્ ઔશનસાઃ ॥

"કૂટ.સાક્ષિણો યમ્ અર્થમ્ અભૂતં કુર્યુર્ ભૂતં વા નાશયેયુસ્ તદ્ દશ.ગુણં દણ્ડં દદ્યુઃ" ઇતિ માનવાઃ ॥

"બાલિશ્યાદ્ વા વિસંવાદયતાં ચિત્રો ઘાતઃ" ઇતિ બાર્હસ્પત્યાઃ ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

ધ્રુવં હિ સાક્ષિભિઃ શ્રોતવ્યમ્ ॥

અશૃણ્વતાં ચતુર્.વિંશતિ.પણો દણ્ડઃ, તતો^અર્ધમ્ અબ્રુવાણાનામ્ ॥
કz03.11.50અબ્। દેશ.કાલ.અવિદૂરસ્થાન્ સાક્ષિણઃ પ્રતિપાદયેત્ ।
કz03.11.50ચ્દ્। દૂરસ્થાન્ અપ્રસારાન્ વા સ્વામિ.વાક્યેન સાધયેત્ ॥એ
(ડેપોસિત્સ્)