અર્થશાસ્ત્ર · અધ્યાય 03.10

કર્મ.ઉદક.માર્ગમ્ ઉચિતં રુન્ધતઃ કુર્વતો^અનુચિતં વા પૂર્વઃ સાહસ.દણ્ડઃ, સેતુ.કૂપ.પુણ્ય.સ્થાન.ચૈત્ય.દેવ.આયતનાનિ ચ પર.ભૂમૌ નિવેશયતઃ ॥

પૂર્વ.અનુવૃત્તં ધર્મ.સેતુમ્ આધાનં વિક્રયં વા નયતો નાયયતો વા મધ્યમઃ સાહસ.દણ્ડઃ, શ્રોતૃઋણામ્ ઉત્તમઃ, અન્યત્ર ભગ્ન.ઉત્સૃષ્ટાત્ ॥

સ્વામ્ય્ અભાવે ગ્રામાઃ પુણ્ય.શીલા વા પ્રતિકુર્યુઃ ॥

પથિ.પ્રમાણં દુર્ગ.નિવેશે વ્યાખ્યાતમ્ ॥

ક્ષુદ્ર.પશુ.મનુષ્ય.પથં રુન્ધતો દ્વાદશ.પણો દણ્ડઃ, મહા.પશુ.પથં ચતુર્.વિંશતિ.પણઃ, હસ્તિ.ક્ષેત્ર.પથં ચતુષ્.પઞ્ચાશત્.પણઃ, સેતુ.વન.પથં ષટ્.શતઃ, શ્મશાન.ગ્રામ.પથં દ્વિશતઃ, દ્રોણ.મુખ.પથં પઞ્ચ.શતઃ, સ્થાનીય.રાષ્ટ્ર.વિવીત.પથં સાહસ્રઃ ॥

અતિકર્ષણે ચ^એષાં દણ્ડ.ચતુર્થા દણ્ડાઃ ॥

કર્ષણે પૂર્વ.ઉક્તાઃ ॥

ક્ષેત્રિકસ્ય^અક્ષિપતઃ ક્ષેત્રમ્ ઉપવાસસ્ય વા ત્યજતો બીજ.કાલે દ્વાદશ.પણો દણ્ડઃ, અન્યત્ર દોષ.ઉપનિપાત.અવિષહ્યેભ્યઃ ॥

કરદાઃ કરદેષ્વ્ આધાનં વિક્રયં વા કુર્યુઃ, બ્રહ્મ.દેયિકા બ્રહ્મ.દેયિકેષુ ॥

અન્યથા પૂર્વઃ સાહસ.દણ્ડઃ ॥

કરદસ્ય વા^અકરદ.ગ્રામં પ્રવિશતઃ ॥

કરદં તુ પ્રવિશતઃ સર્વ.દ્રવ્યેષુ પ્રાકામ્યં સ્યાત્, અન્યત્ર^અગારાત્ ॥

તદ્ અપ્ય્ અસ્મૈ દદ્યાત્ ॥

અનાદેયમ્ અકૃષતો^અન્યઃ પઞ્ચ.વર્ષાણ્ય્ ઉપભુજ્ય પ્રયાસ.નિષ્ક્રયેણ દદ્યાત્ ॥

અકરદાઃ પરત્ર વસન્તો ભોગમ્ ઉપજીવેયુઃ ॥

ગ્રામ.અર્થેન ગ્રામિકં વ્રજન્તમ્ ઉપવાસાઃ પર્યાયેણ^અનુગચ્છેયુઃ ॥

અનનુગચ્છન્તઃ પણ.અર્ધ.પણિકં યોજનં દદ્યુઃ ॥

ગ્રામિકસ્ય ગ્રામાદ્ અસ્તેન.પારદારિકં નિરસ્યતશ્ ચતુર્.વિંશતિ.પણો દણ્ડઃ, ગ્રામસ્ય^ઉત્તમઃ ॥

નિરસ્તસ્ય પ્રવેશો હ્ય્ અભિગમેન વ્યાખ્યાતઃ ॥

સ્તમ્ભૈઃ સમન્તતો ગ્રામાદ્ ધનુઃ.શત.અપકૃષ્ટમ્ ઉપસાલં કારયેત્ ॥

પશુ.પ્રચાર.અર્થં વિવીતમ્ આલવનેન^ઉપજીવેયુઃ ॥

વિવીતં ભક્ષયિત્વા^અપસૃતાનામ્ ઉષ્ટ્ર.મહિષાણાં પાદિકં રૂપં ગૃહ્ણીયુઃ, ગવ.અશ્વ.ખરાણાં ચ^અર્ધ.પાદિકમ્, ક્ષુદ્ર.પશૂનાં ષોડશ.ભાગિકમ્ ॥

ભક્ષયિત્વા નિષણ્ણાનામ્ એત એવ દ્વિ.ગુણા દણ્ડાઃ, પરિવસતાં ચતુર્.ગુણાઃ ॥

ગ્રામ.દેવ.વૃષા વા^અનિર્દશ.અહા વા ધેનુર્ ઉક્ષાણો ગો.વૃષાશ્ ચ^અદણ્ડ્યાઃ ॥

સસ્ય.ભક્ષણે સસ્ય.ઉપઘાતં નિષ્પત્તિતઃ પરિસંખ્યાય દ્વિ.ગુણં દાપયેત્ ॥

સ્વામિનશ્ ચ^અનિવેદ્ય ચારયતો દ્વાદશ.પણો દણ્દઃ, પ્રમુઞ્ચતશ્ ચતુર્.વિંશતિ.પણઃ ॥

પાલિનામ્ અર્ધ.દણ્ડાઃ ॥

તદ્ એવ ષણ્ડ.ભક્ષણે કુર્યાત્ ॥

વાટ.ભેદે દ્વિ.ગુણઃ વેશ્મ.ખલ.વલય.ગતાનાં ચ ધાન્યાનાં ભક્ષણે ॥

હિંસા.પ્રતીકારં કુર્યાત્ ॥

અભય.વન.મૃગાઃ પરિગૃહીતા વા ભક્ષયન્તઃ સ્વામિનો નિવેદ્ય યથા^અવધ્યાસ્ તથા પ્રતિષેદ્ધવ્યાઃ ॥

પશવો રશ્મિ.પ્રતોદાભ્યાં વારયિતવ્યાઃ ॥

તેષામ્ અન્યથા હિંસાયાં દણ્ડ.પારુષ્ય.દણ્ડાઃ ॥

પ્રાર્થયમાના દૃષ્ટ.અપરાધા વા સર્વ.ઉપાયૈર્ નિયન્તવ્યાઃ ॥ ઇતિ ક્ષેત્ર.પથ.હિંસા ।

કર્ષકસ્ય ગ્રામમ્ અભ્યુપેત્ય^અકુર્વતો ગ્રામ એવ^અત્યયં હરેત્ ॥

કર્મ.અકરણે કર્મ.વેતન.દ્વિ.ગુણમ્, હિરણ્ય.અદાને પ્રત્યંશ.દ્વિ.ગુણમ્, ભક્ષ્ય.પેય.અદાને ચ પ્રહવણેષુ દ્વિ.ગુણમ્ અંશં દદ્યાત્ ॥

પ્રેક્ષાયામ્ અનંશદઃ, સ-સ્વ.જનો ન પ્રેક્ષેત ॥

પ્રચ્છન્ન.શ્રવણ.ઈક્ષણે ચ સર્વ.હિતે ચ કર્મણિ નિગ્રહેણ દ્વિ.ગુણમ્ અંશં દદ્યાત્ ॥

સર્વ.હિતમ્ એકસ્ય બ્રુવતઃ કુર્યુર્ આજ્ઞામ્ ॥

અકરણે દ્વાદશ.પણો દણ્ડઃ ॥

તં ચેત્ સમ્ભૂય વા હન્યુઃ પૃથગ્ એષામ્ અપરાધ.દ્વિ.ગુણો દણ્ડઃ ॥

ઉપહન્તૃષુ વિશિષ્ટઃ ॥

બ્રાહ્મણશ્ ચ^એષાં જ્યૈષ્ઠ્યં નિયમ્યેત ॥

પ્રહવણેષુ ચ^એષાં બ્રાહ્મણા ન^અકામાઃ કુર્યુઃ, અંશં ચ લભેરન્ ॥

તેન દેશ.જાતિ.કુલ.સંઘાનાં સમયસ્ય^અનપાકર્મ વ્યાખ્યાતમ્ ॥
કz03.10.46અબ્। રાજા દેશ.હિતાન્ સેતૂન્ કુર્વતાં પથિ સંક્રમાન્ ।
કz03.10.46ચ્દ્। ગ્રામ.શોભાશ્ ચ રક્ષાશ્ ચ તેષાં પ્રિય.હિતં ચરેત્ ॥એ
(ણોન્-પય્મેન્ત્ ઓf દેબ્ત્સ્)