અર્થશાસ્ત્ર · અધ્યાય 03.1

ધર્મસ્થાસ્ ત્રયસ્ ત્રયો^અમાત્યા જન.પદ.સંધિ.સંગ્રહણ.દ્રોણ.મુખ.સ્થાનીયેષુ વ્યાવહારિકાન્ અર્થાન્ કુર્યુઃ ॥

તિરોહિત.અન્તર્.અગાર.નક્ત.અરણ્ય.ઉપધ્ય્.ઉપહ્વર.કૃતાંશ્ ચ વ્યવહારાન્ પ્રતિષેધયેયુઃ ॥

કર્તુઃ કારયિતુઃ પૂર્વઃ સાહસ.દણ્ડઃ ॥

શ્રોતૃઋણામ્ એક.એકં પ્રત્યર્ધ.દણ્ડાઃ ॥

શ્રદ્ધેયાનાં તુ દ્રવ્ય.વ્યપનયઃ ॥

પરોક્ષેણ^અધિક.ઋણ.ગ્રહણમ્ અવક્તવ્ય.કરા વા તિરોહિતાઃ સિધ્યેયુઃ ॥

દાય.નિક્ષેપ.ઉપનિધિ.વિવાહ.યુક્તાઃ સ્ત્રીણામ્ અનિષ્કાસિનીનાં વ્યાધિતાનાં ચ^અમૂઢ.સંજ્ઞાનામ્ અન્તર્.અગાર.કૃતાઃ સિધ્યેયુઃ ॥

સાહસ.અનુપ્રવેશ.કલહ.વિવાહ.રાજ.નિયોગ.યુક્તાઃ પૂર્વ.રાત્ર.વ્યવહારિણાં ચ રાત્રિ.કૃતાઃ સિધ્યેયુઃ ॥

સાર્થ.વ્રજ.આશ્રમ.વ્યાધ.ચારણ.મધ્યેષ્વ્ અરણ્ય.ચરાણામ્ અરણ્ય.કૃતાઃ સિધ્યેયુઃ ॥

ગૂઢ.આજીવિષુ ચ^ઉપધિ.કૃતાઃ સિધ્યેયુઃ ॥

મિથઃ.સમવાયે ચ^ઉપહ્વર.કૃતાઃ સિધ્યેયુઃ ॥

અતો^અન્યથા ન સિધ્યેયુઃ, અપાશ્રયવદ્ભિશ્ ચ કૃતાઃ, પિતૃમતા પુત્રેણ, પિત્રા પુત્રવતા, નિષ્કુલેન ભ્રાત્રા, કનિષ્ઠેન^અવિભક્ત.અંશેન, પતિમત્યા પુત્રવત્યા ચ સ્ત્રિયા, દાસ.આહિતકાભ્યામ્, અપ્રાપ્ત.અતીત.વ્યવહારાભ્યામ્, અભિશસ્ત.પ્રવ્રજિત.ન્યઙ્ગ.વ્યસનિભિશ્ ચ, અન્યત્ર નિષૃષ્ટ.વ્યવહારેભ્યઃ ॥

તત્ર^અપિ ક્રુદ્ધેન^આર્તેન મત્તેન.ઉન્મત્તેન^અવગૃહીતેન વા કૃતા વ્યવહારા ન સિધ્યેયુઃ ॥

કર્તૃ.કારયિતૃ.શ્રોતૃઋણાં પૃથગ્ યથા.ઉક્તા દણ્ડાઃ ॥

સ્વે સ્વે તુ વર્ગે દેશે કાલે ચ સ્વ.કરણ.કૃતાઃ સમ્પૂર્ણ.આચારાઃ શુદ્ધ.દેશા દૃષ્ટ.રૂપ.લક્ષણ.પ્રમાણ.ગુણાઃ સર્વ.વ્યવહારાઃ સિધ્યેયુઃ ॥

પશ્ચિમં ચ^એષાં કરણમ્ આદેશ.આધિવર્જં શ્રદ્ધેયમ્ ॥ ઇતિ વ્યવહાર.સ્થાપના ।

સંવત્સરમ્ ઋતું માસં પક્ષં દિવસં કરણમ્ અધિકરણમ્ ઋણં વેદક.આવેદકયોઃ કૃત.સમર્થ.અવસ્થયોર્ દેશ.ગ્રામ.જાતિ.ગોત્ર.નામ.કર્માણિ ચ^અભિલિખ્ય વાદિ.પ્રતિવાદિ.પ્રશ્નાન્ અર્થ.આનુપૂર્વ્યા નિવેશયેત્ ॥

નિવિષ્ટાંશ્ ચ^અવેક્ષેત ॥

નિબદ્ધં વાદમ્ ઉત્સૃજ્ય^અન્યં વાદં સંક્રામતિ, પૂર્વ.ઉક્તં પશ્ચિમેન^અર્થેન ન^અભિસંધત્તે, પર.વાક્યમ્ અનભિગ્રાહ્યમ્ અભિગ્રાહ્ય^અવતિષ્ઠતે, પ્રતિજ્ઞાય દેશં નિર્દિશ^ઇત્ય્ ઉક્તે ન નિર્દિશતિ, હીન.દેશમ્ અદેશં વા નિર્દિશતિ, નિર્દિષ્ટાદ્ દેશાદ્ અન્યં દેશમ્ ઉપસ્થાપયતિ, ઉપસ્થિતે દેશે^અર્થ.વચનં ન^એવમ્ ઇત્ય્ અપવ્યયતે, સાક્ષિભિર્ અવધૃતં ન^ઇચ્છતિ,
અસમ્ભાષ્યે દેશે સાક્ષિભિર્ મિથઃ સમ્ભાષતે, ઇતિ પરા.ઉક્ત.હેતવઃ ॥

પરા.ઉક્ત.દણ્ડઃ પઞ્ચ.બન્ધઃ ॥

સ્વયં.વાદિ.દણ્ડો દશ.બન્ધઃ ॥

પુરુષ.ભૃતિર્ અષ્ટ.અંશઃ ॥

પથિ.ભક્તમ્ અર્ઘ.વિશેષતઃ ॥

તદ્ ઉભયં નિયમ્યો દદ્યાત્ ॥

અભિયુક્તો ન પ્રત્યભિયુઞ્જીત, અન્યત્ર કલહ.સાહસ.સાર્થ.સમવાયેભ્યઃ ॥

ન ચ^અભિયુક્તે^અભિયોગે^અસ્તિ ॥

અભિયોક્તા ચેત્ પ્રત્યુક્તસ્ તદ્.અહર્ એવ ન પ્રતિબ્રૂયાત્ પરા.ઉક્તઃ સ્યાત્ ॥

કૃત.કાર્ય.વિનિશ્ચયો હ્ય્ અભિયોક્તા ન^અભિયુક્તઃ ॥

તસ્ય^અપ્રતિબ્રુવતસ્ ત્રિ.રાત્રં સપ્ત.રાત્રમ્ ઇતિ ॥

અત ઊર્ધ્વં ત્રિ.પણ.અવર.અર્ધ્યં દ્વાદશ.પણ.પરં દણ્ડં કુર્યાત્ ॥

ત્રિ.પક્ષાદ્ ઊર્ધ્વમ્ અપ્રતિબ્રુવતઃ પરા.ઉક્ત.દણ્ડં કૃત્વા યાન્ય્ અસ્ય દ્રવ્યાણિ સ્યુસ્ તતો^અભિયોક્તારં પ્રતિપાદયેદ્, અન્યત્ર વૃત્ત્ય્.ઉપકરણેભ્યઃ ॥

તદ્ એવ નિષ્પતતો^અભિયુક્તસ્ય કુર્યાત્ ॥

અભિયોક્તુર્ નિષ્પાત.સમ.કાલઃ પરા.ઉક્ત.ભાવઃ ॥

પ્રેતસ્ય વ્યસનિનો વા સાક્ષિ.વચનમ્ અસારમ્ ॥

અભિયોક્તા દણ્ડં દત્ત્વા કર્મ કારયેત્ ॥

આધિં વા સ કામં પ્રવેશયેત્ ॥

રક્ષોઘ્ન.રક્ષિતં વા કર્મણા પ્રતિપાદયેદ્, અન્યત્ર બ્રાહ્મણાત્ ॥
કz03.1.38અબ્। ચતુર્.વર્ણ.આશ્રમસ્ય^અયં લોકસ્ય^આચાર.રક્ષણાત્ ।
કz03.1.38ચ્દ્। નશ્યતાં સર્વ.ધર્માણાં રાજા ધર્મ.પ્રવર્તકઃ ॥
કz03.1.39અબ્। ધર્મશ્ ચ વ્યવહારશ્ ચ ચરિત્રં રાજ.શાસનમ્ ।
કz03.1.39ચ્દ્। વિવાદ.અર્થશ્ ચતુષ્પાદઃ પશ્ચિમઃ પૂર્વ.બાધકઃ ॥
કz03.1.40અબ્। તત્ર સત્યે સ્થિતો ધર્મો વ્યવહારસ્ તુ સાક્ષિષુ ।
કz03.1.40ચ્દ્। ચરિત્રં સંગ્રહે પુંસાં રાજ્ઞામ્ આજ્ઞા તુ શાસનમ્ ॥
કz03.1.41અબ્। રાજ્ઞઃ સ્વ.ધર્મઃ સ્વર્ગાય પ્રજા ધર્મેણ રક્ષિતુઃ ।
કz03.1.41ચ્દ્। અરક્ષિતુર્ વા ક્ષેપ્તુર્ વા મિથ્યા.દણ્ડમ્ અતો^અન્યથા ॥
કz03.1.42અબ્। દણ્ડો હિ કેવલો લોકં પરં ચ^ઇમં ચ રક્ષતિ ।
કz03.1.42ચ્દ્। રાજ્ઞા પુત્રે ચ શત્રૌ ચ યથા.દોષં સમં ધૃતઃ ॥
કz03.1.43અબ્। અનુશાસદ્દ્ હિ ધર્મેણ વ્યવહારેણ સંસ્થયા ।
કz03.1.43ચ્દ્। ન્યાયેન ચ ચતુર્થેન ચતુર્.અન્તાં વા મહીં જયેત્ ॥
કz03.1.44અબ્। સંસ્થા યા ધર્મ.શાસ્ત્રેણ શાસ્ત્રં વા વ્યાવહારિકમ્ ।
કz03.1.44ચ્દ્। યસ્મિન્ન્ અર્થે વિરુધ્યેત ધર્મેણ^અર્થં વિનિર્ણયેત્ ॥
કz03.1.45અબ્। શાસ્ત્રં વિપ્રતિપદ્યેત ધર્મે ન્યાયેન કેનચિત્ ।
કz03.1.45ચ્દ્। ન્યાયસ્ તત્ર પ્રમાણં સ્યાત્ તત્ર પાઠો હિ નશ્યતિ ॥
કz03.1.46અબ્। દૃષ્ટ.દોષઃ સ્વયં.વાદઃ સ્વ.પક્ષ.પર.પક્ષયોઃ ।
કz03.1.46ચ્દ્। અનુયોગ.આર્જવં હેતુઃ શપથશ્ ચ^અર્થ.સાધકઃ ॥
કz03.1.47અબ્। પૂર્વ.ઉત્તર.અર્થ.વ્યાઘાતે સાક્ષિ.વક્તવ્ય.કારણે ।
કz03.1.47ચ્દ્। ચાર.હસ્તાચ્ ચ નિષ્પાતે પ્રદેષ્ટવ્યઃ પરાજયઃ ॥એ
(ચોન્ચેર્નિન્ગ્ મર્રિઅગે)
((ઇ) ળw ઓf મર્રિઅગે^ (ઈ) ઋઉલેસ્ ચોન્ચેર્નિન્ગ્ wઓમન્ઽસ્ પ્રોપેર્ત્ય્^ (ઈઇ) ચોન્ચેર્નિન્ગ્ સુપેર્સેસ્સિઓન્ (ઓf અ wઇfએ) બ્ય્ અ સેચોન્દ્ મર્રિઅગે)