અર્થશાસ્ત્ર · અધ્યાય 02.9

અમાત્ય.સમ્પદા^ઉપેતાઃ સર્વ.અધ્યક્ષાઃ શક્તિતઃ કર્મસુ નિયોજ્યાઃ ॥

કર્મસુ ચ^એષાં નિત્યં પરીક્ષાં કારયેત્, ચિત્ત.અનિત્યત્વાત્^ મનુષ્યાનામ્ ॥

અશ્વ.સધર્માણો હિ મનુષ્યા નિયુક્તાઃ કર્મસુ વિકુર્વતે ॥

તસ્માત્ કર્તારં કરણં દેશં કાલં કાર્યં પ્રક્ષેપમ્ ઉદયં ચ^એષુ વિદ્યાત્ ॥

તે યથા.સંદેશમ્ અસંહતા અવિગૃહીતાઃ કર્માણિ કુર્યુઃ ॥

સંહતા ભક્ષયેયુઃ, વિગૃહીતા વિનાશયેયુઃ ॥

ન ચ^અનિવેદ્ય ભર્તુઃ કંચિદ્ આરમ્ભં કુર્યુઃ, અન્યત્ર^આપત્.પ્રતીકારેભ્યઃ ॥

પ્રમાદ.સ્થાનેષુ ચ^એષામ્ અત્યયં સ્થાપયેદ્ દિવસ.વેતન.વ્યય.દ્વિ.ગુણમ્ ॥

યશ્ ચ^એષાં યથા.આદિષ્ટમ્ અર્થં સવિશેષં વા કરોતિ સ સ્થાન.માનૌ લભેત ॥

"અલ્પ.આયતિશ્ ચેત્^ મહા.વ્યયો ભક્ષયતિ ॥

વિપર્યયે યથા.આયતિ.વ્યયશ્ ચ ન ભક્ષયતિ" ઇત્ય્ આચાર્યાઃ ॥

અપસર્પેણ^એવ^ઉપલભ્યેત^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

યઃ સમુદયં પરિહાપયતિ સ રાજ.અર્થં ભક્ષયતિ ॥

સ ચેદ્ અજ્ઞાન.આદિભિઃ પરિહાપયતિ તદ્ એનં યથા.ગુણં દાપયેત્ ॥

યઃ સમુદયં દ્વિ.ગુણમ્ ઉદ્ભાવયતિ સ જન.પદં ભક્ષયતિ ॥

સ ચેદ્ રાજ.અર્થમ્ ઉપનયત્ય્ અલ્પ.અપરાધે વારયિતવ્યઃ, મહતિ યથા.અપરાધં દણ્ડયિતવ્યઃ ॥

યઃ સમુદયં વ્યયમ્ ઉપનયતિ સ પુરુષ.કર્માણિ ભક્ષયતિ ॥

સ કર્મ.દિવસ.દ્રવ્ય.મૂલ્ય.પુરુષ.વેતન.અપહારેષુ યથા.અપરાધં દણ્ડયિતવ્યઃ ॥

તસ્માદ્ અસ્ય યો યસ્મિન્ન્ અધિકરણે શાસનસ્થઃ સ તસ્ય કર્મણો યાથાતથ્યમ્ આય.વ્યયૌ ચ વ્યાસ.સમાસાભ્યામ્ આચક્ષીત ॥

મૂલ.હર.તાદાત્વિક.કદર્યાંશ્ ચ પ્રતિષેધયેત્ ॥

યઃ પિતૃ.પૈતામહમ્ અર્થમ્ અન્યાયેન ભક્ષયતિ સ મૂલ.હરઃ ॥

યો યદ્ યદ્ ઉત્પદ્યતે તત્ તદ્ ભક્ષયતિ સ તાદાત્વિકઃ ॥

યો ભૃત્ય.આત્મ.પીડાભ્યામ્ ઉપચિનોત્ય્ અર્થં સ કદર્યઃ ॥

સ પક્ષવાંશ્ ચેદ્ અનાદેયઃ, વિપર્યયે પર્યાદાતવ્યઃ ॥

યો મહત્ય્ અર્થ.સમુદયે સ્થિતઃ કદર્યઃ સમ્નિધત્તે^અવનિધત્તે^અવસ્રાવયતિ વા - સમ્નિધત્તે સ્વ.વેશ્મનિ, અવનિધત્તે પૌર.જાનપદેષુ, અવસ્રાવયતિ પર.વિષયે - તસ્ય સત્ત્રી મન્ત્રિ.મિત્ર.ભૃત્ય.બન્ધુ.પક્ષમ્ આગતિં ગતિં ચ દ્રવ્યાણામ્ ઉપલભેત ॥

યશ્ ચ^અસ્ય પર.વિષયે સંચારં કુર્યાત્ તમ્ અનુપ્રવિશ્ય મન્ત્રં વિદ્યાત્ ॥

સુવિદિતે શત્રુ.શાસન.અપદેશેન^એનં ઘાતયેત્ ॥

તસ્માદ્ અસ્ય^અધ્યક્ષાઃ સંખ્યાયક.લેખક.રૂપ.દર્શક.નીવી.ગ્રાહક.ઉત્તર.અધ્યક્ષ.સખાઃ કર્મણિ કુર્યુઃ ॥

ઉત્તર.અધ્યક્ષા હસ્તિ.અશ્વ.રથ.આરોહાઃ ॥

તેષામ્ અન્તેવાસિનઃ શિલ્પ.શૌચ.યુક્તાઃ સંખ્યાયક.આદીનામ્ અપસર્પાઃ ॥

બહુ.મુખ્યમ્ અનિત્યં ચ^અધિકરણં સ્થાપયેત્ ॥
કz02.9.32અબ્। યથા હ્ય્ અનાસ્વાદયિતું ન શક્યં જિહ્વા.તલસ્થં મધુ7 વા વિષં વા । [શ્]
કz02.9.32ચ્દ્। અર્થસ્ તથા હ્ય્ અર્થ.ચરેણ રાજ્ઞઃ સ્વલ્પો^અપ્ય્ અનાસ્વાદયિતું ન શક્યઃ ॥[શ્]
કz02.9.33અબ્। મત્સ્યા યથા^અન્તઃ સલિલે ચરન્તો જ્ઞાતું ન શક્યાઃ સલિલં પિબન્તઃ ।[શ્]
કz02.9.33ચ્દ્। યુક્તાસ્ તથા કાર્ય.વિધૌ નિયુક્તા જ્ઞાતું ન શક્યા ધનમ્ આદદાનાઃ ॥[શ્]
કz02.9.34અબ્। અપિ શક્યા ગતિર્ જ્ઞાતું પતતાં ખે પતત્રિણામ્ ।[શ્]
કz02.9.34ચ્દ્। ન તુ પ્રચ્છન્ન.ભાવાનાં યુક્તાનાં ચરતાં ગતિઃ ॥[શ્]
કz02.9.35અબ્। આસ્રાવયેચ્ ચ^ઉપચિતાન્ વિપર્યસ્યેચ્ ચ કર્મસુ ।[શ્]
કz02.9.35ચ્દ્। યથા ન ભક્ષયન્ત્ય્ અર્થં ભક્ષિતં નિર્વમન્તિ વા ॥[શ્]
કz02.9.36અબ્। ન ભક્ષયન્તિ યે ત્વ્ અર્થાન્ ન્યાયતો વર્ધયન્તિ ચ ।[શ્]
કz02.9.36ચ્દ્। નિત્ય.અધિકારાઃ કાર્યાસ્ તે રાજ્ઞઃ પ્રિય.હિતે રતાઃ ॥[શ્] એ
(ઓન્ એદિચ્ત્સ્)
#