અર્થશાસ્ત્ર · અધ્યાય 02.8

કોશ.પૂર્વાઃ સર્વ.આરમ્ભાઃ ॥

તસ્માત્ પૂર્વં કોશમ્ અવેક્ષેત ॥

પ્રચાર.સમૃદ્ધિશ્ ચરિત્ર.અનુગ્રહશ્ ચોર.નિગ્રહો યુક્ત.પ્રતિષેધઃ સસ્ય.સમ્પત્ પણ્ય.બાહુલ્યમ્ ઉપસર્ગ.પ્રમોક્ષઃ પરિહાર.ક્ષયો હિરણ્ય.ઉપાયનમ્ ઇતિ કોશ.વૃદ્ધિઃ ॥

પ્રતિબન્ધઃ પ્રયોગો વ્યવહારો^અવસ્તારઃ પરિહાપણમ્ ઉપભોગઃ પરિવર્તનમ્ અપહારશ્ ચ^ઇતિ કોશ.ક્ષયઃ ॥

સિદ્ધીનામ્ અસાધનમ્ અનવતારણમ્ અપ્રવેશનં વા પ્રતિબન્ધઃ ॥

તત્ર દશ.બન્ધો દણ્ડઃ ॥

કોશ.દ્રવ્યાણાં વૃદ્ધિ.પ્રયોગાઃ પ્રયોગઃ ॥

પણ્ય.વ્યવહારો વ્યવહારઃ ॥

તત્ર ફલ.દ્વિ.ગુણો દણ્ડઃ ॥

સિદ્ધં કાલમ્ અપ્રાપ્તં કરોતિ^ અપ્રાપ્તં પ્રાપ્તં વા^ઇત્ય્ અવસ્તારઃ ॥

તત્ર પઞ્ચ.બન્ધો દણ્ડઃ ॥

ક્લૃપ્તમ્(કૢપ્તમ્) આયં પરિહાપયતિ વ્યયં વા વિવર્ધયતિ^ઇતિ પરિહાપણમ્ ॥

તત્ર હીન.ચતુર્.ગુણો દણ્ડઃ ॥

સ્વયમ્ અન્યૈર્ વા રાજ.દ્રવ્યાણામ્ ઉપભોજનમ્ ઉપભોગઃ ॥

તત્ર રત્ન.ઉપભોગે ઘાતઃ, સાર.ઉપભોગે મધ્યમઃ સાહસ.દણ્ડઃ, ફલ્ગુ.કુપ્ય.ઉપભોગે તચ્ ચ તાવત્^ ચ દણ્ડઃ ॥

રાજ.દ્રવ્યાણામ્ અન્ય.દ્રવ્યેન^આદાનં પરિવર્તનમ્ ॥

તદ્ ઉપભોગેન વ્યાખ્યાતમ્ ॥

સિદ્ધમ્ આયં ન પ્રવેશયતિ, નિબદ્ધં વ્યયં ન પ્રયચ્છતિ, પ્રાપ્તાં નીવીં વિપ્રતિજાનીત ઇત્ય્ અપહારઃ ॥

તત્ર દ્વાદશ.ગુણો દણ્ડઃ ॥

તેષાં હરણ.ઉપાયાશ્ ચત્વારિંશત્ ॥

પૂર્વં સિદ્ધં પશ્ચાદ્ અવતારિતમ્, પશ્ચાત્ સિદ્ધં પૂર્વમ્ અવતારિતમ્, સાધ્યં ન સિદ્ધમ્, અસાધ્યં સિદ્ધમ્, સિદ્ધમ્ અસિદ્ધં કૃતમ્, અસિદ્ધં સિદ્ધં કૃતમ્, અલ્પ.સિદ્ધં બહુ કૃતમ્, બહુ.સિદ્ધમ્ અલ્પં કૃતમ્, અન્યત્ સિદ્ધમ્ અન્યત્ કૃતમ્, અન્યતઃ સિદ્ધમ્ અન્યતઃ કૃતમ્,-

દેયં ન દત્તમ્, અદેયં દત્તમ્, કાલે ન દત્તમ્, અકાલે દત્તમ્, અલ્પં દત્તં બહુ કૃતમ્, બહુ દત્તમ્ અલ્પં કૃતમ્, અન્યદ્ દત્તમ્ અન્યત્ કૃતમ્, અન્યતો દત્તમ્ અન્યતઃ કૃતમ્,-

પ્રવિષ્ટમ્ અપ્રવિષ્ટં કૃતમ્, અપ્રવિષ્ટં પ્રવિષ્ટં કૃતમ્, કુપ્યમ્ અદત્ત.મૂલ્યં પ્રવિષ્ટમ્, દત્ત.મૂલ્યં ન પ્રવિષ્ટં -

સંક્ષેપો વિક્ષેપઃ કૃતઃ, વિક્ષેપઃ સંક્ષેપો વા, મહા.અર્ઘમ્ અલ્પ.અર્ઘેણ પરિવર્તિતમ્, અલ્પ.અર્ઘં મહા.અર્ઘેણ વા -

સમારોપિતો^અર્ઘઃ, પ્રત્યવરોપિતો વા, સંવત્સરો માસ.વિષમઃ કૃતઃ, માસો દિવસ.વિષમો વા, સમાગમ.વિષમઃ, મુખ.વિષમઃ, કાર્મિક.વિષમઃ -

નિર્વર્તન.વિષમઃ, પિણ્ડ.વિષમઃ, વર્ણ.વિષમઃ, અર્ઘ.વિષમઃ, માન.વિષમઃ, માપન.વિષમઃ, ભાજન.વિષમઃ - ઇતિ હરણ.ઉપાયાઃ ॥ -

તત્ર^ઉપયુક્ત.નિધાયક.નિબન્ધક.પ્રતિગ્રાહક.દાયક.દાપક.મન્ત્રિ.વૈયાવૃત્ય.કરાન્ એક.એકશો^અનુયુઞ્જીત ॥

મિથ્યા.વાદે ચ^એષાં યુક્ત.સમો દણ્ડઃ ॥

પ્રચારે ચ^અવઘોષયેત્ "અમુના પ્રકૃતેન^ઉપહતાઃ પ્રજ્ઞાપયન્તુ" ઇતિ ॥

પ્રજ્ઞાપયતો યથા.ઉપઘાતં દાપયેત્ ॥

અનેકેષુ ચ^અભિયોગેષ્વ્ અપવ્યયમાનઃ સકૃદ્ એવ પર.ઉક્તઃ સર્વં ભજેત ॥

વૈષમ્યે સર્વત્ર^અનુયોગં દદ્યાત્ ॥

મહત્ય્ અર્થ.અપહારે ચ^અલ્પેન^અપિ સિદ્ધઃ સર્વં ભજેત ॥

કૃત.પ્રતિઘાત.અવસ્થઃ સૂચકો નિષ્પન્ન.અર્થઃ ષષ્ઠમ્ અંશં લભેત, દ્વાદશમ્ અંશં ભૃતકઃ ॥

પ્રભૂત.અભિયોગાદ્ અલ્પ.નિષ્પત્તૌ નિષ્પન્નસ્ય^અંશં લભેત ॥

અનિષ્પન્ને શારીરં હૈરણ્યં વા દણ્ડં લભેત, ન ચ^અનુગ્રાહ્યઃ ॥
કz02.8.32અબ્। નિષ્પત્તૌ નિક્ષિપેદ્ વાદમ્ આત્માનં વા^અપવાહયેત્ ।[શ્]
કz02.8.32ચ્દ્। અભિયુક્ત.ઉપજાપાત્ તુ સૂચકો વધમ્ આપ્નુયાત્ ॥[શ્] એ
(ઇન્સ્પેચ્તિઓન્ ઓf થે ઋઓર્ક્ ઓf ઓffઇચેર્સ્)