અર્થશાસ્ત્ર · અધ્યાય 02.10

શાસને શાસનમ્ ઇત્ય્ આચક્ષતે ॥

શાસન.પ્રધાના હિ રાજાનઃ, તન્.મૂલત્વાત્ સંધિ.વિગ્રહયોઃ ॥

તસ્માદ્ અમાત્ય.સમ્પદા^ઉપેતઃ સર્વ.સમયવિદ્ આશુ.ગ્રન્થશ્ ચારુ.અક્ષરો લેખન.વાચન.સમર્થો લેખકઃ સ્યાત્ ॥

સો^અવ્યગ્ર.મના રાજ્ઞઃ સંદેશં શ્રુત્વા નિશ્ચિત.અર્થં લેખં વિદધ્યાત્ દેશ.ઐશ્વર્ય.વંશ.નામધેય.ઉપચારમ્ ઈશ્વરસ્ય, દેશ.નામધેય.ઉપચારમ્ અનીશ્વરસ્ય ॥
કz02.10.05અબ્। જાતિં કુલં સ્થાન.વયઃ.શ્રુતાનિ કર્મ.ઋદ્ધિ.શીલાન્ય્ અથ દેશ.કાલૌ ।[શ્]
કz02.10.05ચ્દ્। યૌન.અનુબન્ધં ચ સમીક્ષ્ય કાર્યે લેખં વિદધ્યાત્ પુરુષ.અનુરૂપમ્ ॥[શ્]

અર્થ.ક્રમઃ સમ્બન્ધઃ પરિપૂર્ણતા માધુર્યમ્ ઔદાર્યં સ્પષ્ટત્વમ્ ઇતિ લેખ.સમ્પત્ ॥

તત્ર યથાવદ્ અનુપૂર્વ.ક્રિયા પ્રધાનસ્ય^અર્થસ્ય પૂર્વમ્ અભિનિવેશ ઇત્ય્ અર્થ.ક્રમઃ ॥

પ્રસ્તુતસ્ય^અર્થસ્ય^અનુપરોધાદ્ ઉત્તરસ્ય વિધાનમ્ આ.સમાપ્તેર્ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ॥

અર્થ.પદ.અક્ષરાણામ્ અન્યૂન.અતિરિક્તતા હેતુ.ઉદાહરણ.દૃષ્ટાન્તૈર્ અર્થ.ઉપવર્ણના^અશ્રાન્ત.પદતા^ઇતિ પરિપૂર્ણતા ॥

સુખ.ઉપનીત.ચારુ.અર્થ.શબ્દ.અભિધાનં માધુર્યમ્ ॥

અગ્રામ્ય.શબ્દ.અભિધાનમ્ ઔદાર્યમ્ ॥

પ્રતીત.શબ્દ.પ્રયોગઃ સ્પષ્ટત્વમ્ ઇતિ ॥

અ.કાર.આદયો વર્ણાસ્ ત્રિષષ્ટિઃ ॥

વર્ણ.સંઘાતઃ પદમ્ ॥

તચ્ ચતુર્વિધં નામ.આખ્યાત.ઉપસર્ગ.નિપાતાશ્ ચ^ઇતિ ॥

તત્ર નામ સત્ત્વ.અભિધાયિ ॥

અવિશિષ્ટ.લિઙ્ગમ્ આખ્યાતં ક્રિયા.વાચિ ॥

ક્રિયા.વિશેષકાઃ પ્ર.આદય ઉપસર્ગાઃ ॥

અવ્યયાશ્ ચ.આદયો નિપાતાઃ ॥

પદ.સમૂહો વાક્યમ્ અર્થ.પરિસમાપ્તૌ ॥

એક.પદ.અવરસ્ ત્રિ.પદ.પરઃ પર.પદ.અર્થ.અનુપરોધેન વર્ગઃ કાર્યઃ ॥

લેખ.પરિસંહરણ.અર્થ ઇતિ.શબ્દો વાચિકમ્ અસ્ય^ઇતિ ચ ॥
કz02.10.23અબ્। નિન્દા પ્રશંસા પૃચ્છા ચ તથા^આખ્યાનમ્ અથ^અર્થના ।[શ્]
કz02.10.23ચ્દ્। પ્રત્યાખ્યાનમ્ ઉપાલમ્ભઃ પ્રતિષેધો^અથ ચોદના ॥[શ્]
કz02.10.24અબ્। સાન્ત્વમ્ અભ્યુપપત્તિશ્ ચ ભર્ત્સન.અનુનયૌ તથા ।[શ્]
કz02.10.24ચ્દ્। એતેષ્વ્ અર્થાઃ પ્રવર્તન્તે ત્રયોદશસુ લેખજાઃ ॥[શ્]

તત્ર^અભિજન.શરીર.કર્મણાં દોષ.વચનં નિન્દા ॥

ગુણ.વચનમ્ એતેષામ્ એવ પ્રશંસા ॥

"કથમ્ એતદ્" ઇતિ પૃચ્છા ॥

"એવમ્" ઇત્ય્ આખ્યાનમ્ ॥

"દેહિ" ઇત્ય્ અર્થના ॥

"ન પ્રયચ્છામિ" ઇતિ પ્રત્યાખ્યાનમ્ ॥

"અનનુરૂપં ભવતઃ" ઇત્ય્ ઉપાલમ્ભઃ ॥

"મા કાર્ષીઃ" ઇતિ પ્રતિષેધઃ ॥

"ઇદં ક્રિયતામ્" ઇતિ ચોદના ॥

"યો^અહં સ ભવાન્, યન્ મમ દ્રવ્યં તદ્ ભવતઃ" ઇત્ય્ ઉપગ્રહઃ સાન્ત્વમ્ ॥

વ્યસન.સાહાય્યમ્ અભ્યુપપત્તિઃ ॥

સદોષમ્ આયતિ.પ્રદર્શનમ્ અભિભર્ત્સનમ્ ॥

અનુનયસ્ ત્રિવિધો^અર્થ.કૃતાવ્ અતિક્રમે પુરુષ.આદિ.વ્યસને ચ^ઇતિ ॥
કz02.10.38અબ્। પ્રજ્ઞાપન.આજ્ઞા.પરિદાન.લેખાસ્ તથા પરીહાર.નિસૃષ્ટિ.લેખૌ ।[શ્]
કz02.10.38ચ્દ્। પ્રાવૃત્તિકશ્ ચ પ્રતિલેખ એવ સર્વત્રગશ્ ચ^ઇતિ હિ શાસનાનિ ॥[શ્]
કz02.10.39અબ્। અનેન વિજ્ઞાપિતમ્ એવમ્ આહ તદ્ દીયતાં ચેદ્ યદિ તત્ત્વમ્ અસ્તિ ।[શ્]
કz02.10.39ચ્દ્। રાજ્ઞઃ સમીપે વર.કારમ્ આહ પ્રજ્ઞાપના^એષા વિવિધા^ઉપદિષ્ટા ॥[શ્]
કz02.10.40અબ્। ભર્તુર્ આજ્ઞા ભવેદ્ યત્ર નિગ્રહ.અનુગ્રહૌ પ્રતિ ।[શ્]
કz02.10.40ચ્દ્। વિશેષેણ તુ ભૃત્યેષુ તદ્.આજ્ઞા.લેખ.લક્ષણમ્ ॥[શ્]
કz02.10.41અબ્। યથા.અર્હ.ગુણ.સમ્યુક્તા પૂજા યત્ર^ઉપલક્ષ્યતે ।[શ્]
કz02.10.41ચ્દ્। અપ્ય્ આધૌ પરિદાને વા ભવતસ્ તાવ્ ઉપગ્રહૌ ॥[શ્]
કz02.10.42અબ્। જાતેર્ વિશેષેષુ પરેષુ ચૈવ ગ્રામેષુ દેશેષુ ચ તેષુ તેષુ ।[શ્]
કz02।10.42ચ્દ્। અનુગ્રહો યો નૃપ્તેર્ નિદેશાત્ તજ્.જ્ઞઃ પરીહાર ઇતિ વ્યવસ્યેત્ ॥[શ્]
કz02.10.43અબ્। નિસૃષ્ટિસ્થા^આપના કાર્ય.કરણે વચને તથા ।[શ્]
કz02.10.43ચ્દ્। એષ વાચિક.લેખઃ સ્યાદ્ ભવેન્ નૈસૃષ્ટિકો^અપિ વા ॥[શ્]
કz02.10.44અબ્। વિવિધાં દૈવ.સમ્યુક્તાં તત્ત્વજાં ચૈવ માનુષીમ્ ।[શ્]
કz02.10.44ચ્દ્। દ્વિ.વિધાં તાં વ્યવસ્યન્તિ પ્રવૃત્તિં શાસનં પ્રતિ ॥[શ્]
કz02.10.45અબ્। દૃષ્ટ્વા લેખં યથા.તત્ત્વં તતઃ પ્રત્યનુભાષ્ય ચ ।[શ્]
કz02.10.45ચ્દ્। પ્રતિલેખો ભવેત્ કાર્યો યથા રાજ.વચસ્ તથા ॥[શ્]
કz02.10.46અબ્। યત્ર^ઈશ્વરાંશ્ ચ^અધિકૃતાંશ્ ચ રાજા રક્ષા.ઉપકારૌ પથિક.અર્થમ્ આહ ।[શ્]
કz02.10.46ચ્દ્। સર્વત્રગો નામ ભવેત્ સ માર્ગે દેશે ચ સર્વત્ર ચ વેદિતવ્યઃ ॥

ઉપાયાઃ સામ.ઉપપ્રદાન.ભેદ.દણ્ડાઃ ॥

તત્ર સામ પઞ્ચવિધં - ગુણ.સંકીર્તનમ્, સમ્બન્ધ.ઉપાખ્યાનમ્, પરસ્પર.ઉપકાર.સંદર્શનમ્, આયતિ.પ્રદર્શનમ્, આત્મ.ઉપનિધાનમ્ ઇતિ ॥

તત્ર^અભિજન.શરીર.કર્મ.પ્રકૃતિ.શ્રુત.દ્રવ્ય.આદીનાં ગુણ.ગ્રહણં પ્રશંસા સ્તુતિર્ ગુણ.સંકીર્તનમ્ ॥

જ્ઞાતિ.યૌન.મૌખ.સ્રૌવ.કુલ.હૃદય.મિત્ર.સંકીર્તનં સમ્બન્ધ.ઉપાખ્યાનમ્ ॥

સ્વ.પક્ષ.પર.પક્ષયોર્ અન્યોન્ય.ઉપકાર.સંકીર્તનં પરસ્પર.ઉપકાર.સંદર્શનમ્ ॥

"અસ્મિન્ન્ એવં કૃત ઇદમ્ આવયોર્ ભવતિ" ઇત્ય્ આશા.જનનમ્ આયતિ.પ્રદર્શનમ્ ॥

"યો^અહં સ ભવાન્, યન્ મમ દ્રવ્યં તદ્ ભવતા સ્વ.કૃત્યેષુ પ્રયોજ્યતામ્" ઇત્ય્ આત્મ.ઉપનિધાનમ્ । ઇતિ ॥

ઉપપ્રદાનમ્ અર્થ.ઉપકારઃ ॥

શઙ્કા.જનનં નિર્ભર્ત્સનં ચ ભેદઃ ॥

વધઃ પરિક્લેશો^અર્થ.હરણં દણ્ડઃ । ઇતિ ॥

અકાન્તિર્ વ્યાઘાતઃ પુનર્.ઉક્તમ્ અપશબ્દઃ સમ્પ્લવ ઇતિ લેખ.દોષઃ ॥

તત્ર કાલ.પત્ત્રકમ્ અચારુ.વિષમ્ અવિરાગ.અક્ષરત્વમ્ અકાન્તિઃ ॥

પૂર્વેણ પશ્ચિમસ્ય^અનુપપત્તિર્ વ્યાઘાતઃ ॥

ઉક્તસ્ય^અવિશેષેણ દ્વિતીયમ્ ઉચ્ચારણં પુનર્.ઉક્તમ્ ॥

લિઙ્ગ.વચન.કાલ.કારકાણામ્ અન્યથા.પ્રયોગો^અપશબ્દઃ ॥

અવર્ગે વર્ગ.કરણં ચ^અવર્ગ.ક્રિયા ગુણ.વિપર્યાસઃ સમ્પ્લવઃ । ઇતિ ॥
કz02.10.63અબ્। સર્વ.શાસ્ત્રાણ્ય્ અનુક્રમ્ય પ્રયોગમ્ ઉપલભ્ય ચ ।[શ્]
કz02.10.63ચ્દ્। કૌટિલ્યેન નર.ઇન્દ્ર.અર્થે શાસનસ્ય વિધિઃ કૃતઃ ॥[શ્] એ
(એxઅમિનતિઓન્ ઓf થે પ્રેચિઓઉસ્ અર્તિચ્લેસ્ તો બે રેચેઇવેદ્ ઇન્તો થે ત્રેઅસુર્ય્)