અર્થશાસ્ત્ર · અધ્યાય 01.15

કૃત.સ્વ.પક્ષ.પર.પક્ષ.ઉપગ્રહઃ કાર્ય.આરમ્ભાંશ્ ચિન્તયેત્ ॥

મન્ત્ર.પૂર્વાઃ સર્વ.આરમ્ભાઃ ॥

તદ્.ઉદ્દેશઃ સંવૃતઃ કથાનામ્ અનિહ્શ્રાવી પક્ષિભિર્ અપ્ય્ અનાલોક્યઃ સ્યાત્ ।

શ્રૂયતે હિ શુક.સારિકાભિર્ મન્ત્રો ભિન્નઃ, શ્વભિર્ અપ્ય્ અન્યૈશ્ ચ તિર્યગ્.યોનિભિર્ ઇતિ ॥

તસ્માન્ મન્ત્ર.ઉદ્દેશમ્ અનાયુક્તો ન^ઉપગચ્છેત્ ॥

ઉચ્છિદ્યેત મન્ત્ર.ભેદી ॥

મન્ત્ર.ભેદો હિ દૂત.અમાત્ય.સ્વામિનામ્ ઇઙ્ગિત.આકારાભ્યામ્ ॥

ઇઙ્ગિતમ્ અન્યથા.વૃત્તિઃ ॥

આકૃતિ.ગ્રહણમ્ આકારઃ ॥

તસ્ય સંવરણમ્ આયુક્ત.પુરુષ.રક્ષણમ્ આ.કાર્ય.કાલાદ્ ઇતિ ॥

તેષાં હિ પ્રમાદ.મદ.સુપ્ત.પ્રલાપાઃ, કામ.આદિર્ ઉત્સેકઃ, પ્રચ્છન્નો^અવમતો વા મન્ત્રં ભિનત્તિ ॥

તસ્માદ્ આદ્રક્ષેન્ મન્ત્રમ્ ॥

"મન્ત્ર.ભેદો હ્ય્ અયોગ.ક્ષેમ.કરો રાજ્ઞસ્ તદ્.આયુક્ત.પુરુષાણાં ચ ॥

તસ્માદ્ ગુહ્યમ્ એકો મન્ત્રયેત" ઇતિ ભારદ્વાજઃ ॥

"મન્ત્રિણામ્ અપિ હિ મન્ત્રિણો ભવન્તિ, તેષામ્ અપ્ય્ અન્યે ॥

સા^એષા મન્ત્રિ.પરમ્પરા મન્ત્રં ભિનત્તિ ॥
કz01.15.17અબ્। "તસ્માન્ ન^અસ્ય પરે વિદ્યુઃ કર્મ કિંચિચ્ ચિકીર્ષિતમ્ ।
કz01.15.17ચ્દ્। આરબ્ધારસ્ તુ જાનીયુર્ આરબ્ધં કૃતમ્ એવ વા ॥

"ન^એકસ્ય મન્ત્ર.સિદ્ધિર્ અસ્તિ" ઇતિ વિશાલ.અક્ષઃ ॥

"પ્રત્યક્ષ.પરોક્ષ.અનુમેયા હિ રાજ.વૃત્તિઃ ॥

અનુપલબ્ધસ્ય જ્ઞાનમ્ ઉપલબ્ધસ્ય નિશ્ચિત.બલ.આધાનમ્ અર્થ.દ્વૈધસ્ય સંશયચ્.છેદનમ્ એક.દેશ.દૃષ્ટસ્ય શેષ.ઉપલબ્ધિર્ ઇતિ મન્ત્રિ.સાધ્યમ્ એતત્ ॥

તસ્માદ્ બુદ્ધિ.વૃદ્ધૈઃ સાર્ધમ્ અધ્યાસીત મન્ત્રમ્ ॥
કz01.15.22અબ્। "ન કંચિદ્ અવમન્યેત સર્વસ્ય શૃણુયાન્ મતમ્ ।
કz01.15.22ચ્દ્। બાલસ્ય^અપ્ય્ અર્થવદ્.વાક્યમ્ ઉપયુઞ્જીત પણ્ડિતઃ ॥"

"એતન્ મન્ત્ર.જ્ઞાનમ્, ન^એતન્ મન્ત્ર.રક્ષણમ્" ઇતિ પારાશરાઃ ॥

"યદ્ અસ્ય કાર્યમ્ અભિપ્રેતં તત્.પ્રતિરૂપકં મન્ત્રિણઃ પૃચ્છેત્ - "કાર્યમ્ ઇદમ્ એવમ્ આસીત્, એવં વા યદિ ભવેત્, તત્ કથં કર્તવ્યમ્" ઇતિ ॥

તે યથા બ્રૂયુસ્ તત્ કુર્યાત્ ॥

એવં મન્ત્ર.ઉપલબ્ધિઃ સંવૃતિશ્ ચ ભવતિ" ઇતિ ॥

ન^ઇતિ પિશુનઃ ॥

"મન્ત્રિણો હિ વ્યવહિતમ્ અર્થં વૃત્તમ્ અવૃત્તં વા પૃષ્ટા અનાદરેણ બ્રુવન્તિ પ્રકાશયન્તિ વા ॥

સ દોષઃ ॥

તસ્માત્ કર્મસુ યે યેષ્વ્ અભિપ્રેતાસ્ તૈઃ સહ મન્ત્રયેત ॥

તૈર્ મન્ત્રયમાણો હિ મન્ત્ર.સિદ્ધિં ગુપ્તિં ચ લભતે" ઇતિ ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

અનવસ્થા હ્ય્ એષા ॥

મન્ત્રિભિસ્ ત્રિભિશ્ ચતુર્ભિર્ વા સહ મન્ત્રયેત ॥

મન્ત્રયમાણો હ્ય્ એકેન^અર્થ.કૃચ્છ્રેષુ નિશ્ચયં ન^અધિગચ્છેત્ ॥

એકશ્ ચ મન્ત્રી યથા.ઇષ્ટમ્ અનવગ્રહશ્ ચરતિ ॥

દ્વાભ્યાં મન્ત્રયમાણો દ્વાભ્યાં સંહતાભ્યામ્ અવગૃહ્યતે, વિગૃહીતાભ્યાં વિનાશ્યતે ॥

તત્ ત્રિષુ ચતુષુ વા કૃચ્છ્રેણ^ઉપપદ્યતે ॥

મહા.દોષમ્ ઉપપન્નં તુ ભવતિ ॥

તતઃ પરેષુ કૃચ્છ્રેણ^અર્થ.નિશ્ચયો ગમ્યતે, મન્ત્રો વા રક્ષ્યતે ॥

દેશ.કાલ.કાર્ય.વશેન ત્વ્ એકેન સહ દ્વાભ્યામ્ એકો વા યથા.સામર્થ્યં મન્ત્રયેત ॥(અલ્તેર્ણતિવે વિએwસ્ અપ્પ્રોવેદ્)

કર્મણામ્ આરમ્ભ.ઉપાયઃ પુરુષ.દ્રવ્ય.સમ્પદ્ દેશ.કાલ.વિભાગો વિનિપાત.પ્રતીકારઃ કાર્ય.સિદ્ધિર્ ઇતિ પઞ્ચ.અઙ્ગો મન્ત્રઃ ॥

તાન્ એકૈકશઃ પૃચ્છેત્ સમસ્તાંશ્ ચ ॥

હેતુભિશ્ ચ^એષાં મતિ.પ્રવિવેકાન્ વિદ્યાત્ ॥

અવાપ્ત.અર્થઃ કાલં ન^અતિક્રામયેત્ ॥

ન દીર્ઘ.કાલં મન્ત્રયેત, ન તેષાં પક્ષીયૈર્ યેષામ્ અપકુર્યાત્ ॥

"મન્ત્રિ.પરિષદં દ્વાદશ.અમાત્યાન્ કુર્વીત" ઇતિ માનવાઃ ॥

"ષોડશ" ઇતિ બાર્હસ્પત્યાઃ ॥

"વિંશતિમ્" ઇત્ય્ ઔશનસાઃ ॥

યથા.સામર્થ્યમ્ ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

તે હ્ય્ અસ્ય સ્વ.પક્ષં પર.પક્ષં ચ ચિન્તયેયુઃ ॥

અકૃત.આરમ્ભમ્ આરબ્ધ.અનુષ્ઠાનમ્ અનુષ્ઠિત.વિશેષં નિયોગ.સમ્પદં ચ કર્મણાં કુર્યુઃ ॥

આસન્નૈઃ સહ કર્માણિ પશ્યેત્ ॥

અનાસન્નૈઃ સહ પત્ત્ર.સમ્પ્રેષણેન મન્ત્રયેત ॥

ઇન્દ્રસ્ય હિ મન્ત્રિ.પરિષદ્.ઋષીણાં સહસ્રમ્ ॥

સ તચ્ ચક્ષુઃ ॥

તસ્માદ્ ઇમં દ્વ્ય્.અક્ષં સહસ્ર.અક્ષમ્ આહુઃ ॥

આત્યયિકે કાર્યે મન્ત્રિણો મન્ત્રિ.પરિષદં ચ^આહૂય બ્રૂયાત્ ॥

તત્ર યદ્.ભૂયિષ્ઠા બ્રૂયુઃ કાર્ય.સિદ્ધિ.કરં વા તત્ કુર્યાત્ ॥

કુર્વતશ્ ચ --
કz01.15.60અબ્। ન^અસ્ય ગુહ્યં પરે વિદ્યુશ્ છિદ્રં વિદ્યાત્ પરસ્ય ચ ।
કz01.15.60ચ્દ્। ગૂહેત્ કૂર્મ^ઇવ^અઙ્ગાનિ યત્ સ્યાદ્ વિવૃતમ્ આત્મનઃ ॥
કz01.15.61અબ્। યથા હ્ય્ અશ્રોત્રિયઃ શ્રાદ્ધં ન સતાં ભોક્તુમ્ અર્હતિ ।
કz01.15.61ચ્દ્। એવમ્ અશ્રુત.શાસ્ત્ર.અર્થો ન મન્ત્રં શ્રોતુમ્ અર્હતિ ॥એ
(ઋઉલેસ્ fઓર્ થે એન્વોય્)