આપ્તમીમાંસા · શ્લોક 81-100

બહિરઙ્ગાર્થતૈકાન્તે પ્રમાણાભાસનિહ્નવાત્ ।
સર્વેષાં કાર્યસિદ્ધિઃ સ્યાદ્વિરુદ્ધાર્થાભિધાયિનામ્

વિરોધાન્નોભયૈકાત્મ્યં સ્યાદ્વાદન્યાયવિદ્વિષામ્ ।
અવાચ્યતૈકાન્તે ઽપ્યુક્તિર્નાવાચ્યમિતિ યુજ્યતે

ભાવપ્રમેયાપેક્ષાયાં પ્રમાણાભાસનિહ્નવઃ ।
બહિઃપ્રમેયાપેક્ષાયાં પ્રમાણં તન્નિભં ચ તે

જીવશબ્દઃ સબાહ્યાર્થઃ સંજ્ઞાત્વાદ્ધેતુશબ્દવત્ ।
માયાદિભ્રાન્તિસંજ્ઞાશ્ચ માયાદ્યૈઃ સ્વૈઃ પ્રમોક્તિવત્

બુદ્ધિશબ્દાર્થસંજ્ઞાસ્તાસ્તિસ્રો બુદ્ધ્યાદિવાચિકાઃ ।
તુલ્યા બુદ્ધ્યાદિબોધાશ્ચ ત્રયસ્તત્પ્રતિબિમ્બિકાઃ

વક્તૃશ્રોતૃપ્રમાતૄણાં વાક્યબોધપ્રમાઃ પૃથક્ ।
ભ્રાન્તાવેવ પ્રમાભ્રાન્તૌ બાહ્યાર્થૌ તાદૃશેતરૌ

બુદ્ધિશબ્દપ્રમાણત્વં બાહ્યાર્થે સતિ નાસતિ ।
સત્યાનૃતવ્યવસ્થૈવં યુજ્યતે ઽર્થાપ્ત્યનાપ્તિષુ

દૈવાદેવાર્થસિદ્ધિશ્ચેદ્દૈવં પૌરુષતઃ કથમ્ ।
દૈવતશ્ચેદનિર્મોક્ષઃ પૌરુષં નિષ્ફલં ભવેત્

પૌરુષાદેવ સિદ્ધિશ્ચેત્પૌરુષં દૈવતઃ કથમ્ ।
પૌરુષાચ્ચેદમોઘં સ્યાત્સર્વપ્રાણિષુ પૌરુષમ્

વિરોધાન્નોભયૈકાત્મ્યં સ્યાદ્વાદન્યાયવિદ્વિષામ્ ।
અવાચ્યતૈકાન્તે ઽપ્યુક્તિર્નાવાચ્યમિતિ યુજ્યતે

અબુદ્ધિપૂર્વાપેક્ષાયામિષ્ટાનિષ્ટં સ્વદૈવતઃ ।
બુદ્ધિપૂર્વવ્યપેક્ષાયામિષ્ટાનિષ્ટં સ્વપૌરુષાત્

પાપં ધ્રુવં પરે દુઃખાત્પુણ્યં ચ સુખતો યદિ ।
અચેતનાકષાયૌ ચ બધ્યેયાતાં નિમિત્તતઃ

પુણ્યં ધ્રુવં સ્વતો દુઃખાત્પાપં ચ સુખતો યદિ ।
વીતરાગો મુનિર્વિદ્વાંસ્તાભ્યાં યુઞ્જ્યાન્નિમિત્તતઃ

વિરોધાન્નોભયૈકાત્મ્યં સ્યાદ્વાદન્યાયવિદ્વિષામ્ ।
અવાચ્યતૈકાન્તે ઽપ્યુક્તિર્નાવાચ્યમિતિ યુજ્યતે

વિશુદ્ધિસંક્લેશાઙ્ગં ચેત્સ્વપરસ્થં સુખાસુખમ્ ।
પુણ્યપાપાસ્રવૌ યુક્તૌ ન ચેદ્વ્યર્થસ્તવાર્હતઃ

અજ્ઞાનાચ્ચેદ્ધ્રુવો બન્ધો જ્ઞેયાનન્ત્યાન્ન કેવલી ।
જ્ઞાનસ્તોકાદ્વિમોક્ષશ્ચેદજ્ઞાનાદ્ બહુતો ઽન્યથા

વિરોધાન્નોભયૈકાત્મ્યં સ્યાદ્વાદન્યાયવિદ્વિષામ્ ।
અવાચ્યતૈકાન્તે ઽપ્યુક્તિર્નાવાચ્યમિતિ યુજ્યતે

અજ્ઞાનાન્મોહતો બન્ધો નાજ્ઞાનાદ્વીતમોહતઃ ।
જ્ઞાનસ્તોકાચ્ચ મોક્ષઃ સ્યાદમોહાન્મોહિતો ઽન્યથા

કામાદિપ્રભવશ્ચિત્રઃ કર્મબન્ધાનુરૂપતઃ ।
તચ્ચ કર્મ સ્વહેતુભ્યો જીવાસ્તે શુદ્ધ્યશુદ્ધિતઃ

શુદ્ધ્યશુદ્ધી પુનઃ શક્તી તે પાક્યાપાક્યશક્તિવત્ ।
સાદ્યનાદી તયોર્વ્યક્તી સ્વભાવો ઽતર્કગોચરઃ