આપ્તમીમાંસા · શ્લોક 61-80

કાર્યકારણનાનાત્વં ગુણગુણ્યન્યતાપિ ચ ।
સામાન્યતદ્વદન્યત્વં ચૈકાન્તેન યદીષ્યતે

એકસ્યાનેકવૃત્તિર્ન ભાગાભાવાદ્બહૂનિ વા ।
ભાગિત્વાદ્વાસ્ય નૈકત્વં દોષો વૃત્તેરનાર્હતે

દેશકાલવિશેષે ઽપિ સ્યાદ્વૃત્તિર્યુતસિદ્ધિવત્ ।
સમાનદેશતા ન સ્યાન્મૂર્તકારણકાર્યયોઃ

આશ્રયાશ્રયિભાવાન્ન સ્વાતન્ત્ર્યં સમવાયિનામ્ ।
ઇત્યયુક્તઃ સ સમ્બન્ધો ન યુક્તઃ સમવાયિભિઃ

સામાન્યં સમવાયશ્ચાપ્યેકૈકત્ર સમાપ્તિતઃ ।
અન્તરેણાશ્રયં ન સ્યાન્નાશોત્પાદિષુ કો વિધિઃ

સર્વથાનભિસમ્બન્ધઃ સામાન્યસમવાયયોઃ ।
તાભ્યામર્થો ન સમ્બદ્ધસ્તાનિ ત્રીણિ ખપુષ્પવત્

અનન્યતૈકાન્તે ઽણૂનાં સંઘાતે ઽપિ વિભાગવત્ ।
અસંહતત્વં સ્યાદ્ભૂતચતુષ્કં ભ્રાન્તિરેવ સા

કાર્યભ્રાન્તેરણુભ્રાન્તિઃ કાર્યલિઙ્ગં હિ કારણમ્ ।
ઉભયાભાવતસ્તત્સ્થં ગુણજાતીતરચ્ચ ન

એકત્વે ઽન્યતરાભાવઃ શેષાભાવો ઽવિનાભુવઃ ।
દ્વિત્વસઙ્ખ્યાવિરોધશ્ચ સંવૃતિશ્ચેન્મૃષૈવ સા

વિરોધાન્નોભયૈકાત્મ્યં સ્યાદ્વાદન્યાયવિદ્વિષામ્ ।
અવાચ્યતૈકાન્તે ઽપ્યુક્તિર્નાવાચ્યમિતિ યુજ્યતે

દ્રવ્યપર્યાયયોરૈક્યં તયોરવ્યતિરેકતઃ ।
પરિણામવિશેષાચ્ચ શક્તિમચ્છક્તિભાવતઃ

સંજ્ઞાસંખ્યાવિશેષાચ્ચ સ્વલક્ષણવિશેષતઃ ।
પ્રયોજનાદિભેદાચ્ચ તન્નાનાત્વં ન સર્વથા

યદ્યાપેક્ષિકસિદ્ધિઃ સ્યાન્ન દ્વયં વ્યવતિષ્ઠતે ।
અનાપેક્ષિકસિદ્ધૌ ચ ન સામાન્યવિશેષતા

વિરોધાન્નોભયૈકાત્મ્યં સ્યાદ્વાદન્યાયવિદ્વિષામ્ ।
અવાચ્યતૈકાન્તે ઽપ્યુક્તિર્નાવાચ્યમિતિ યુજ્યતે

ધર્મધર્મ્યવિનાભાવઃ સિધ્યત્યન્યોન્યવીક્ષયા ।
ન સ્વરૂપં સ્વતો હ્યેતત્કારકજ્ઞાપકાઙ્ગવત્

સિદ્ધં ચેદ્ધેતુતઃ સર્વં ન પ્રત્યક્ષાદિતો ગતિઃ ।
સિદ્ધં ચેદાગમાત્સર્વં વિરુદ્ધાર્થમતાન્યપિ

વિરોધાન્નોભયૈકાત્મ્યં સ્યાદ્વાદન્યાયવિદ્વિષામ્ ।
અવાચ્યતૈકાન્તે ઽપ્યુક્તિર્નાવાચ્યમિતિ યુજ્યતે

વક્તર્યનાપ્તે યદ્ધેતોઃ સાધ્યં તદ્ધેતુસાધિતમ્ ।
આપ્તે વક્તરિ તદ્વાક્યાત્સાધ્યમાગમસાધિતમ્

અન્તરઙ્ગાર્થતૈકાન્તે બુદ્ધિવાક્યં મૃષાખિલમ્ ।
પ્રમાણાભાસમેવાતસ્તત્પ્રમાણાદૃતે કથમ્

સાધ્યસાધનવિજ્ઞપ્તેર્યદિ વિજ્ઞપ્તિમાત્રતા ।
ન સાધ્યં ન ચ હેતુશ્ચ પ્રતિજ્ઞાહેતુદોષતઃ